Badania o hejcie

Zanim przejdą Państwo do liczb

Jak czytać dane o hejcie

Ta strona jest przeglądem cudzych badań, nie naszych. Nie prowadzimy sondaży na próbie ogólnopolskiej i mówimy to wprost - zestawiamy natomiast to, co opublikowały instytucje, które takie badania prowadzą, i pilnujemy, żeby każda liczba miała metrykę.

W Polsce nie ma jednolitego systemu zbierania danych o krzywdzeniu dzieci. To nie jest nasza opinia, tylko stwierdzenie powtarzane przez sam zespół badawczy Fundacji Dajemy Dzieciom Siłę, której cykliczna diagnoza pozostaje jednym z nielicznych kompleksowych źródeł wiedzy o tym problemie. Konsekwencja jest taka, że obraz zjawiska składamy z kilku niezależnych badań, prowadzonych różnymi metodami i na różnych populacjach.

Trzy pojęcia, trzy różne pomiary. Hejt jest kategorią potoczną i nieostrą. Mowa nienawiści odnosi się do wypowiedzi wymierzonych w cechę przypisywaną grupie. Cyberprzemoc opisuje przemoc rówieśniczą prowadzoną narzędziami cyfrowymi. Wyniki badań dotyczących tych trzech rzeczy nie są porównywalne, choć w materiałach prasowych bywają zestawiane obok siebie.

Doświadczenie to nie to samo co obserwacja. Odsetek osób, które widziały mowę nienawiści, bywa kilkukrotnie wyższy niż odsetek tych, które jej doświadczyły. Przy każdej liczbie na tej stronie zaznaczamy, o którą z tych rzeczy chodzi.

Rok badania to nie rok publikacji. Dane zbierane jesienią ukazują się często wiosną następnego roku i zaczynają żyć jako nowsze, niż są w rzeczywistości. Podajemy rok zbierania danych wszędzie tam, gdzie jest znany.

Próba szkolna nie jest próbą ogólnopolską. Badanie zrealizowane w kilkudziesięciu albo kilkuset szkołach opisuje uczniów tych szkół. Wnioskowanie o ogóle nastolatków w kraju wymaga ostrożności i zaznaczamy to przy każdym takim wyniku.

Zmiana narzędzia unieważnia porównanie. Gdy w kolejnej edycji badania zmienia się brzmienie pytania albo lista odpowiedzi, zestawianie wyniku z poprzednim pomiarem przestaje być uprawnione - nawet jeśli oba dotyczą tego samego zjawiska.

Nie podajemy liczb z drugiej ręki. Jeżeli wynik znamy wyłącznie ze streszczenia w serwisie informacyjnym, sprawdzamy go w raporcie, zanim trafi na tę stronę. Streszczenie cudzego streszczenia jest najczęstszą drogą, którą liczby odrywają się od badań, z których wyszły.

Trend

Rośnie przekonanie, że sprawcy są bezkarni

To jeden z niewielu wskaźników w tym obszarze, dla którego istnieje porównanie w czasie. Odsetek nastolatków przekonanych, że osoby obrażające w internecie pozostają bezkarne, wzrósł z trzydziestu sześciu procent w 2018 roku do 51,3 procent w 2022.

W ciągu czterech lat przybyło piętnaście punktów procentowych. To nie jest wahnięcie pomiaru, tylko wyraźna zmiana postawy całego rocznika. Dziś ponad połowa nastolatków zakłada, że hejt nie ma konsekwencji.

Dlaczego uważamy to za najważniejszy trend z całego zestawu. Przekonanie o bezkarności działa w dwie strony jednocześnie. U potencjalnego sprawcy obniża barierę: skoro nic się nie stanie, można. U ofiary obniża motywację do zgłoszenia: skoro nic się nie stanie, po co. Ta sama liczba opisuje więc równocześnie wzrost gotowości do krzywdzenia i spadek gotowości do reagowania.

Warto zestawić ten wynik z danymi o dorosłych. Z badania CBOS wynika, że zaledwie trzy dziesiąte procenta dorosłych zdefiniowało mowę nienawiści jako przestępstwo. Nastolatek, który uważa, że sprawcy są bezkarni, powtarza więc coś, co w gruncie rzeczy usłyszał w domu - nie dlatego, że ktoś mu to powiedział wprost, tylko dlatego, że nikt nie powiedział czegokolwiek innego.

To jest obszar, w którym materiał prasowy realnie zmienia stan rzeczy. Nie przez opisanie kolejnej dramatycznej sprawy, tylko przez wyjaśnienie, że część zachowań w sieci ma konsekwencje prawne i jak wygląda droga zgłoszenia. Ludzie rzadko sami łączą takie zachowania z prawem karnym i to jest jedna z niewielu rzeczy, które da się zmienić informacją.

FDDS · Diagnoza przemocy wobec dzieci w Polsce

Przemoc rówieśnicza w liczbach

Drugim filarem wiedzy o tym obszarze jest cykliczna „Diagnoza przemocy wobec dzieci w Polsce" prowadzona przez Fundację Dajemy Dzieciom Siłę. Jej wartość polega na powtarzalności: te same pytania zadawane w odstępie dekady pozwalają zobaczyć kierunek zmian, a nie tylko stan na dziś.

Siedemdziesiąt dziewięć procent dzieci i nastolatków przynajmniej raz w życiu doświadczyło przemocy. To jest liczba obejmująca wszystkie formy, nie tylko te dziejące się w sieci.

Najczęstszym źródłem krzywdzenia są rówieśnicy - sześćdziesiąt sześć procent wskazań. Bliska osoba dorosła to trzydzieści dwa procent. Innymi słowy dwoje na troje dzieci w Polsce doświadczyło przemocy rówieśniczej, a jest to kategoria wskazywana w tym badaniu najczęściej.

I, co istotniejsze, kategoria rosnąca. Odsetek osób, które doświadczyły ze strony rówieśników przemocy fizycznej, wzrósł z czterdziestu jeden procent w 2013 roku do czterdziestu ośmiu procent w 2023. Przemoc psychiczna w tym samym okresie wzrosła z dwudziestu ośmiu do czterdziestu trzech procent.

Najmocniejszy wzrost dotyczy długotrwałego znęcania się. W 2013 roku doświadczyło go jedenaście procent badanych, w 2023 już osiemnaście procent. To jest wzrost o ponad połowę w ciągu dekady i dotyczy kategorii najcięższej z całego zestawu - nie pojedynczego zdarzenia, lecz zjawiska rozciągniętego w czasie.

Więcej niż co czwarta badana osoba została wykorzystana seksualnie bez kontaktu fizycznego - dwadzieścia sześć procent. Kategoria ta obejmuje ekshibicjonizm, słowną przemoc seksualną, uwodzenie w internecie oraz niechciany seksting, czyli udostępnienie bez zgody materiału przedstawiającego kogoś nago lub prawie nago. Trzy z tych czterech form dzieją się w całości albo w części online.

Słowna przemoc seksualna rośnie - w 2013 roku wskazało ją osiem procent badanych, w nowszym pomiarze wyraźnie więcej.

Dlaczego przytaczamy to badanie na stronie o hejcie. Bo hejt rzadko jest zjawiskiem osobnym. W sprawach, które prowadzimy, treści w sieci są zwykle przedłużeniem czegoś, co dzieje się także poza nią - w klasie, na korytarzu, w grupie. Opisywanie cyberprzemocy w oderwaniu od przemocy rówieśniczej daje obraz niepełny, a czasem wręcz mylący.

CBOS · mowa nienawiści

Co o hejcie sądzą dorośli

Badanie Centrum Badania Opinii Społecznej mierzy nie tylko zasięg zjawiska, lecz także sposób jego rozumienia. Te dwie rzeczy bardzo się rozjeżdżają i właśnie w tej różnicy leży najciekawsza treść całego pomiaru.

Z mową nienawiści zetknęło się pięćdziesiąt siedem procent badanych dorosłych - więcej niż w poprzednim pomiarze, co pozwala mówić o wzroście, a nie o pojedynczym odczycie.

Internet jest głównym miejscem kontaktu - wskazało go sześćdziesiąt pięć procent osób, które się z mową nienawiści zetknęły. Dalej telewizja z wynikiem pięćdziesięciu siedmiu procent, miejsca publiczne czterdzieści pięć procent, napisy na murach trzydzieści trzy procent, prasa szesnaście procent i radio osiem procent.

Za nadawców uznawani są przede wszystkim inni użytkownicy internetu - pięćdziesiąt pięć procent wskazań. Na drugim miejscu politycy z wynikiem czterdziestu siedmiu procent, na trzecim członkowie skrajnych organizacji społecznych - dwadzieścia dziewięć procent.

Połowa badanych uważa, że w polskim społeczeństwie istnieje przyzwolenie na obrażanie innych ze względu na cechy takie jak wiek, płeć, niepełnosprawność, wyznanie, narodowość, rasa czy orientacja seksualna. Przeciwnego zdania było czterdzieści cztery procent, a sześć procent nie potrafiło odpowiedzieć.

Jako najczęstszy przedmiot nienawistnych wypowiedzi wskazywana była orientacja seksualna inna niż heteroseksualna - sześćdziesiąt cztery procent wskazań, obok koloru skóry.

Osiemdziesiąt pięć procent uważa, że nienawistne wypowiedzi są w Polsce problemem, ale że sami nie są ani ich nadawcą, ani adresatem. To jest w naszej ocenie najciekawsza liczba z całego badania i warto ją zestawić z poprzednimi. Pięćdziesiąt siedem procent zetknęło się z mową nienawiści, ale osiemdziesiąt pięć procent nie widzi siebie po żadnej ze stron. Zjawisko, które wszyscy obserwują u innych, i prawie nikt u siebie.

Warto też odnotować wynik dotyczący granic wolności słowa. Odsetek osób popierających wolność słowa bez żadnych ograniczeń nieznacznie spadł między dwoma pomiarami - z szesnastu do czternastu procent. Zmiana jest niewielka, ale kierunek przeciwny do tego, który zwykle zakłada się w publicystyce.

EU Kids Online

Rodzice i szkoła oczami dzieci

Badanie EU Kids Online jest projektem międzynarodowym realizowanym także w Polsce, a jego polskie wyniki prezentowano w Biurze Rzecznika Praw Obywatelskich. Wartość tego badania polega na tym, że pyta o rolę dorosłych - i odpowiedzi są niewygodne.

Ponad czterdzieści procent nastolatków nigdy lub prawie nigdy nie otrzymało od rodziców porady o tym, jak bezpiecznie korzystać z internetu. Nie chodzi o zakazy ani o kontrolę, tylko o zwykłą rozmowę o tym, co robić w trudnej sytuacji.

Ponad sześćdziesiąt procent nigdy lub prawie nigdy nie otrzymało pomocy od nauczyciela po napotkaniu niepokojącej treści w internecie. Ta liczba nie mówi, że nauczyciele odmawiają pomocy. Mówi, że dziecko po takim doświadczeniu do nauczyciela nie idzie albo nie zostaje przez niego zauważone - a to jest inny problem i wymaga innej odpowiedzi.

Co trzeci nastolatek zetknął się z mową nienawiści w internecie, a blisko dziewięć procent doświadczyło jej osobiście. To jest podręcznikowy przykład różnicy między obserwacją a doświadczeniem: te dwie liczby dzieli ponad trzykrotność, obie są prawdziwe i opisują dwie różne rzeczy.

Badanie umożliwia też porównania między krajami europejskimi, obejmując grupę wiekową od dziewięciu do szesnastu lat i pytając zarówno o doświadczanie, jak i o stosowanie przemocy rówieśniczej. To jedno z niewielu źródeł, które pozwala umieścić polskie wyniki w kontekście.

W tej edycji po raz pierwszy ujęto sharenting - zamieszczanie przez rodziców w sieci zdjęć, filmów i komentarzy na temat własnych dzieci bez ich wiedzy i zgody. Z naszej praktyki wynika, że bardzo duża część materiału krążącego o dzieciach pochodzi pierwotnie właśnie z profili ich rodziców, a nie z publikacji osób trzecich.

Wniosek, który wyciągamy z tego zestawu. Skala zjawiska jest znana z badań od lat. Nieznana pozostaje skala reakcji: ilu dorosłych faktycznie zareagowało, w jaki sposób i z jakim skutkiem. Tego nikt w Polsce systematycznie nie mierzy, a to właśnie ta liczba powiedziałaby najwięcej o realnym stanie ochrony dzieci w sieci.

Obszar pusty

Hejt wobec firm: badań nie ma

Przy materiałach o przedsiębiorcach redakcje trafiają na ścianę i uczciwie o tym uprzedzamy. Nie istnieją w Polsce badania ogólnopolskie opisujące skalę fałszywych opinii ani zorganizowanych ataków na firmy.

Nie wiadomo, ile firm rocznie doświadcza zorganizowanego ataku opiniami. Nie wiadomo, jaki odsetek opinii w największych serwisach pochodzi od osób, które nigdy nie były klientami. Nie wiadomo, ile takich sytuacji kończy się zamknięciem działalności.

Liczby o stratach gospodarczych, które krążą w mediach, są modelami. Powstają przez przemnożenie założeń, a nie przez pomiar. Nie znaczy to, że są wzięte z powietrza - znaczy, że opisują scenariusz przyjęty przez autora modelu, a nie stan faktyczny. Przy cytowaniu warto to zaznaczyć.

Co da się powiedzieć uczciwie. Że mechanizm jest opisany i powtarzalny: konto zakładane w minutę, brak wymogu wykazania, że było się klientem, brak realnej ścieżki odwoławczej dla opisanego przedsiębiorcy oraz automat oceniający zgłoszenia, który nie potrafi ocenić prawdziwości twierdzenia. To są fakty o konstrukcji systemu, nie szacunki jego skali - i na nich warto oprzeć materiał.

Co możemy dołożyć od siebie. Dane operacyjne z prowadzonych spraw firmowych: strukturę zgłoszeń, kategorie i skuteczność poszczególnych ścieżek. Z zastrzeżeniem powtarzanym przez nas wszędzie - to jest próba obciążona doborem i opisuje sprawy, które do nas trafiły, a nie rynek.

Dlaczego uważamy tę lukę za poważną. Za każdą zniszczoną małą firmą stoi kilkanaście osób, które tracą pracę, i rodzina, która przez lata w to inwestowała. Brak danych nie oznacza braku zjawiska - oznacza, że nikt go nie policzył. To jest osobny problem i sam w sobie nadaje się na materiał.

Interpretacja

Co z tych danych wynika w praktyce

Liczby same z siebie niczego nie zmieniają. Poniżej wnioski, które wyciągamy z całego zestawu - oznaczone jako nasza interpretacja, a nie jako ustalenie badawcze.

Po pierwsze: system opiera się na zgłoszeniach, a zgłoszeń nie ma. Skoro około czterdziestu procent ofiar nie mówi nikomu, a przy przemocy seksualnej ujawnia ją mniej niż jedna trzecia, to każdy mechanizm reagowania uruchamiany zgłoszeniem obsługuje z góry mniejszość przypadków. Dotyczy to szkoły, policji, platform i nas samych.

Po drugie: przyczyną milczenia nie jest brak narzędzi, tylko brak wiedzy i wstyd. Numery pomocowe istnieją, nic nie kosztują, a część z nich, jak 116 111, działa całodobowo. Zgłoszenia w serwisach są dostępne w dwóch kliknięciach. To nie jest problem dostępności, tylko problem progu psychologicznego i tego, jak rzadko ludzie sami łączą hejt z prawem - co pokazuje wynik trzech dziesiątych procenta.

Po trzecie: dorośli wokół dziecka są słabym ogniwem. Ponad czterdzieści procent nastolatków nie usłyszało od rodziców podstawowej rozmowy o bezpieczeństwie w sieci, a ponad sześćdziesiąt procent nie otrzymało pomocy od nauczyciela po napotkaniu niepokojącej treści. Przy takich liczbach kampanie kierowane wyłącznie do dzieci są działaniem połowicznym.

Po czwarte: zjawisko przesuwa się w stronę form cięższych. Wzrost długotrwałego znęcania się z jedenastu do osiemnastu procent w ciągu dekady jest w naszej ocenie najbardziej niepokojącą pojedynczą zmianą z całego zestawu. Nie chodzi o pojedyncze incydenty, tylko o sytuacje rozciągnięte w czasie.

Po piąte: rośnie przekonanie, że nic się nie da zrobić. Ponad połowa nastolatków uważa sprawców za bezkarnych, a dorośli rzadko sami myślą o tym, że część takich zachowań podlega odpowiedzialności. To przekonanie samo się utrwala: im mniej zgłoszeń, tym mniej widocznych konsekwencji, tym mocniejsze przekonanie o bezkarności.

Po szóste: sieć i szkoła to jedno zjawisko. Skoro sześćdziesiąt sześć procent dzieci doświadcza przemocy ze strony rówieśników, a treści w internecie są zwykle przedłużeniem relacji klasowych, to rozdzielanie tych dwóch obszarów w działaniach - i w materiałach prasowych - daje obraz fałszywy.

Zastrzeżenie. Powyższe jest naszą interpretacją zestawu cudzych badań, a nie ustaleniem wynikającym wprost z któregokolwiek z nich. Przy cytowaniu prosimy o zaznaczenie tej różnicy - tak samo, jak my zaznaczamy ją tutaj.