Odpowiedzialność prawna dziecka: co grozi sprawcy, jakie prawa ma ofiara

Nasze stanowisko

Nie bronimy sprawców. Wiek niczego tu nie zmienia

Fundacja powstała po to, żeby hejt przestał się opłacać. Dlatego w sprawach, w których dziecko świadomie niszczy drugie dziecko, stoimy po jednej stronie - po stronie ofiary.

Szantażysta zasługuje na karę. Ten, kto tygodniami dręczy kolegę z klasy, zakłada fałszywe konto, żeby go ośmieszyć, albo rozsyła czyjeś zdjęcia, też. Na tej stronie nie znajdziecie porad, jak takiego sprawcę wybronić, jak przeczekać sprawę ani jak przekonać rodzinę ofiary, żeby odpuściła. Znajdziecie wyłącznie opis tego, co go czeka: w sądzie rodzinnym, w sądzie karnym, w szkole i w portfelu rodziców.

Odpowiedzialność prawna dziecka nie jest pojęciem z podręcznika. Polskie prawo rozkłada ją na etapy, od dziesiątego roku życia, i każdy kolejny próg zaostrza konsekwencje. Rodzic, który słyszy od innych dorosłych, że „to tylko dzieci", powinien wiedzieć, że ani sąd rodzinny, ani prokurator, ani sąd cywilny nie posługują się tym argumentem.

Jest jeden wyjątek i traktujemy go poważnie: przypadek. Dziecko, które zrobiło głupotę bez złego zamiaru - przesłało dalej coś, czego nie zrozumiało, napisało jedno zdanie w emocjach i od razu chce to naprawić - nie jest dla nas sprawcą w tym samym sensie. Tu możemy stanąć obok dziecka i rodzica, bo odpowiedzialność prawna dziecka, które nie chciało nikogo skrzywdzić, wygląda inaczej. Opisujemy to niżej, w części o przypadkach.

Sąd rodzinny

Co realnie orzeka sąd rodzinny wobec nieletniego sprawcy

Między 13. a 17. rokiem życia odpowiedzialność prawna dziecka to przede wszystkim sąd rodzinny. Nie wymierza on kar z kodeksu karnego, ale to nie znaczy, że sprawa kończy się rozmową.

Odpowiedzialność prawna dziecka przed sądem rodzinnym zaczyna się od zawiadomienia. Postępowanie może zainicjować każdy, kto wie o czynie: rodzic pokrzywdzonego dziecka, szkoła, Policja, sąsiad. Szkoła, która dowiedziała się o przestępstwie ściganym z urzędu popełnionym przez ucznia, nie ma wyboru - musi niezwłocznie zawiadomić sąd rodzinny albo Policję i zabezpieczyć ślady, zanim znikną.

Katalog środków wychowawczych jest szeroki. Obejmuje między innymi upomnienie, zobowiązanie do przeproszenia pokrzywdzonego i naprawienia szkody, zobowiązanie do pracy na rzecz pokrzywdzonego lub społeczności lokalnej, udział w zajęciach wychowawczych albo terapeutycznych, nadzór odpowiedzialny rodziców, nadzór kuratora i skierowanie do ośrodka kuratorskiego. W poważniejszych sprawach sąd umieszcza nieletniego w młodzieżowym ośrodku wychowawczym, a wobec tych, na których nic nie działa, sięga po okręgowy ośrodek wychowawczy, czyli środek o charakterze izolacyjnym.

Najostrzejszym narzędziem jest zakład poprawczy. Sąd może go orzec wobec nieletniego, który po ukończeniu 13 lat dopuścił się czynu karalnego wyczerpującego znamiona przestępstwa, jeśli przemawia za tym wysoki stopień demoralizacji oraz charakter i okoliczności czynu - zwłaszcza gdy łagodniejsze środki już zawiodły. Pobyt trwa co do zasady do 21. roku życia, a w najcięższych sprawach może zostać przedłużony do 24.

Odpowiedzialność prawna dziecka pociąga za sobą także obowiązki rodziców. Sąd rodzinny może ich zobowiązać do poprawy warunków wychowawczych, do ścisłej współpracy ze szkołą i poradnią psychologiczno-pedagogiczną, a także do naprawienia w całości albo w części szkody wyrządzonej przez dziecko lub do zadośćuczynienia za krzywdę. Rodzice są w tym postępowaniu stroną, a nie widzami.

Szantażysta

Co grozi szantażyście - rówieśnikowi i dorosłemu

Szantaż to nie wybryk ani „głupi żart z kolegami". To zmuszanie groźbą, a jeśli w tle są intymne zdjęcia dziecka - jedno z najpoważniejszych przestępstw, z jakimi mamy do czynienia.

Odpowiedzialność prawna dziecka, które szantażuje, zależy od jego wieku, ale na żadnym etapie nie jest symboliczna. Między 13. a 17. rokiem życia sprawą zajmuje się sąd rodzinny i przy czynach tej wagi zakład poprawczy przestaje być abstrakcją. Po 17. urodzinach szantażysta staje przed sądem karnym: za zmuszanie grozi do 3 lat pozbawienia wolności, za rozesłanie nagiego zdjęcia od 3 miesięcy do 5 lat, a jeśli materiał przedstawia małoletniego, za jego rozpowszechnianie od 2 do 15 lat. Jedna sprawa często obejmuje kilka tych przestępstw naraz.

Dorosły, który pisze do dziecka z fałszywego profilu, nie może liczyć na żadną łagodność związaną z wiekiem. Do zmuszania i przepisów o materiałach z udziałem małoletnich dochodzą przepisy o uwodzeniu dzieci przez internet, jeśli ofiara nie skończyła 15 lat.

Szantażysta liczy na dwie rzeczy: na wstyd ofiary i na to, że nikt nie zabezpieczy dowodów. Wiadomości, nazwy kont, numery, dane z przelewów i historia rozmów to materiał, na którym opiera się zawiadomienie. Anonimowość w sieci jest złudna - serwisy nie udostępniają danych osobom prywatnym, ale Policja i sąd mają drogę, żeby ich zażądać.

Odpowiedzialność prawna dziecka, które szantażuje, nie kończy się też na sądzie rodzinnym czy karnym. Dochodzi do niej odpowiedzialność cywilna: zadośćuczynienie za krzywdę, którą szantażysta wyrządził, a przy nieletnim sprawcy także odpowiedzialność jego rodziców. Tłumaczenie, że to był żart, rzadko cokolwiek zmienia, gdy w rozmowie jest żądanie i groźba.

Jeśli to Wasze dziecko jest szantażowane, przejdźcie od razu do strony Pomoc przy szantażu. Nie płaćcie, nie wysyłajcie nic więcej i nie kasujcie kontaktu ze sprawcą, bo to dowód.

Rodzice sprawcy

Kiedy za dziecko płacą rodzice

Odpowiedzialność prawna dziecka i odpowiedzialność jego rodziców to dwie różne rzeczy - i obie mogą zadziałać w tej samej sprawie.

Dziecko, które nie skończyło 13 lat, w ogóle nie odpowiada za wyrządzoną szkodę. Odpowiadają za nią ci, którzy mieli obowiązek nadzoru, czyli najczęściej rodzice. Prawo zakłada przy tym ich winę w nadzorze: to nie pokrzywdzony musi udowodnić zaniedbanie, tylko rodzice muszą wykazać, że nadzór sprawowali należycie albo że szkoda powstałaby i tak. Przy wielomiesięcznym nękaniu z telefonu, którego nikt w domu nie kontrolował, to trudna obrona.

Od 13. roku życia dziecko odpowiada samo, jeśli można mu przypisać winę. Nie zamyka to drogi wobec rodziców: jeśli ich własna wina polega na zaniedbaniu wychowania lub nadzoru, mogą odpowiadać obok dziecka, a wtedy odpowiedzialność jest solidarna - pokrzywdzony może żądać całości od każdej z tych osób. Gdy nikogo nie da się obciążyć z tytułu nadzoru, sąd może na zasadach słuszności zasądzić naprawienie szkody od samego sprawcy, porównując sytuację majątkową obu stron.

Wyrok nie wygasa z osiemnastymi urodzinami sprawcy. Roszczenie stwierdzone prawomocnym orzeczeniem przedawnia się dopiero po sześciu latach, a każda próba egzekucji przerywa bieg tego terminu. Zasądzone zadośćuczynienie może więc zostać ściągnięte wtedy, gdy sprawca zacznie zarabiać.

Obowiązki może nałożyć także sąd rodzinny - łącznie z naprawieniem szkody i zadośćuczynieniem za krzywdę wyrządzoną przez dziecko - oraz sąd opiekuńczy, jeśli uzna, że sposób sprawowania władzy rodzicielskiej zagraża dobru dziecka.

W praktyce odpowiedzialność prawna dziecka i odpowiedzialność rodziców splatają się w jednej sprawie: sąd rodzinny ocenia zachowanie dziecka, a sąd cywilny rozlicza szkodę i krzywdę. Rodzina sprawcy musi liczyć się z dwoma postępowaniami naraz.

Rodzic, który odkrył, że jego dziecko jest sprawcą, ma jeden rozsądny ruch: przerwać to natychmiast. Nie usuwać dowodów, nie przekonywać ofiary do milczenia, tylko zatrzymać zachowanie i przyjąć, że sprawa potoczy się dalej. Sąd widzi, kto współpracuje, a kto zaciera ślady.

Prawa w postępowaniu

Prawa dziecka, gdy sprawa trafia na Policję albo do sądu

Dziecko ma w postępowaniu status pokrzywdzonego, a jego prawa wykonują rodzice. Prawo chroni je też przed tym, żeby samo postępowanie nie stało się kolejną krzywdą.

W imieniu małoletniego pokrzywdzonego działa jego przedstawiciel ustawowy albo osoba, pod której stałą pieczą pozostaje. To rodzic składa zawiadomienie i wniosek o ściganie tam, gdzie jest wymagany, przegląda akta, zgłasza wnioski dowodowe i może zaskarżyć umorzenie. Przy zniesławieniu i znieważeniu popełnionym przez sprawcę po 17. roku życia rodzic w imieniu dziecka wnosi prywatny akt oskarżenia. Pokrzywdzony może mieć pełnomocnika, a jeśli rodziny nie stać na jego opłacenie, może wnosić o pełnomocnika z urzędu.

Dziecko, które w chwili przesłuchania nie skończyło 15 lat, w sprawach o przestępstwa z użyciem przemocy lub groźby oraz o przestępstwa przeciwko wolności - a więc także o nękanie, groźby, zmuszanie i rozsyłanie nagich zdjęć - przesłuchuje się co do zasady tylko raz. Przesłuchanie prowadzi sąd z udziałem biegłego psychologa, zwykle w przyjaznym pokoju przesłuchań, a nagranie odtwarza się potem na rozprawie. Psycholog powinien być osobą płci wskazanej przez dziecko. Starsze dziecko można przesłuchać w tych samych warunkach, jeśli inny tryb mógłby mu zaszkodzić.

Gdy sprawcą jest nieletni, sprawa toczy się przed sądem rodzinnym, ale ochrona jest podobna. Dziecko poniżej 15 lat przesłuchuje sąd rodzinny z udziałem psychologa, przy przesłuchaniu może być obecny rodzic albo wskazana przez dziecko dorosła osoba, a sąd może zastosować ten tryb także wtedy, gdy bezpośrednia obecność sprawcy mogłaby krępować zeznania. Pokrzywdzony może też, za zgodą sądu, przeglądać akta, a więc wiedzieć, jak sąd ocenia odpowiedzialność prawną dziecka, które go skrzywdziło.

Mediacja w sprawie nieletniego jest dobrowolna. Pokrzywdzone dziecko i jego rodzice nie muszą się na nią zgadzać, a jeśli się zgodzą, ugoda może obejmować przeprosiny, naprawienie szkody i zadośćuczynienie - także ze strony rodziców sprawcy, jeśli się do tego zobowiążą.

Dziecko podejrzane

Prawa dziecka, któremu zarzuca się czyn karalny

Odpowiedzialność prawna dziecka zawsze idzie w parze z jego prawami. Znajomość tych praw nie służy uciekaniu od konsekwencji, tylko temu, żeby postępowanie było uczciwe - szczególnie wobec dziecka, które zrobiło coś przypadkiem.

Nieletni ma prawo do obrony, w tym do pomocy obrońcy, którym może być adwokat albo radca prawny. Ma prawo składać wyjaśnienia i odpowiadać na pytania, ale ma też prawo odmówić wyjaśnień albo odpowiedzi na poszczególne pytania. O tych prawach trzeba go pouczyć najpóźniej przed pierwszym przesłuchaniem, a brak pouczenia albo pouczenie błędne nie może wywołać dla niego ujemnych skutków.

Stroną postępowania są także rodzice. Jeśli interesy dziecka i rodziców są sprzeczne, a dziecko nie ma obrońcy, sąd rodzinny wyznacza mu obrońcę z urzędu. Nieletni może zgłaszać uwagi i oświadczenia co do każdego przeprowadzonego dowodu, a jeśli nie włada wystarczająco językiem polskim - korzystać z tłumacza.

Przy lżejszych czynach sprawa może skończyć się w szkole, jeśli dziecko i rodzice zgodzą się na środek zaproponowany przez dyrektora. Może też trafić do mediacji z pokrzywdzonym, o ile ten się zgodzi. Odpowiedzialność prawna dziecka przed sądem rodzinnym to środki wychowawcze, a nie kara w rozumieniu kodeksu karnego - ich celem jest zmiana zachowania, a sąd bierze pod uwagę postawę dziecka i to, co zrobiło po czynie.

Najlepsza obrona w sprawie przypadkowej to fakty: szybkie przerwanie, usunięcie treści, przeprosiny i prawda powiedziana od razu. Ocenę prawną konkretnej sprawy zawsze prowadzi obrońca albo kancelaria - my pomagamy uporządkować to, co się stało, i zatrzymać dalsze szkody.

Rozliczenie

Dla dziecka bez opłat, dla rodziców odpłatnie

Tak to u nas działa i mówimy o tym na początku rozmowy, a nie po fakcie.

Młody człowiek, który zgłasza się do nas sam, dostaje konsultację ze specjalistą bez opłat, od razu i bez warunków wstępnych. Jeśli z rozmowy wynika, że potrzebne są dalsze działania, próbujemy poprowadzić je pro bono albo przekazujemy informację rodzicom. Po przyjęciu zgłoszenia mówimy wprost, czy w danym momencie mamy środki, żeby prowadzić sprawę bez opłat.

Pomoc dla rodziców jest odpłatna. Dotyczy to konsultacji ze specjalistą - od hejtu, psychologa dziecięcego albo terapeuty uzależnień - oraz prowadzenia sprawy, którą wyceniamy indywidualnie, po ocenie sytuacji i przed rozpoczęciem pracy. Nadwyżka z tych usług finansuje działania dla dzieci i młodzieży.

Część spraw rodziców prowadzimy pro bono, gdy pozwalają na to środki. Pierwszeństwo przy ich podziale mają dzieci pokrzywdzone, szantaż i materiały intymne małoletnich. Sprawy, w których dziecko jest świadomym sprawcą, nie są prowadzone po jego stronie - ani odpłatnie, ani pro bono. O odpowiedzialności prawnej dziecka decyduje wtedy sąd, a my stoimy przy ofierze.