Skutki hejtu - co hejt robi z ludźmi, redakcjami, firmami i debatą

Mechanizm krzywdy

Dlaczego hejt boli bardziej, niż wydaje się tym, którzy go nie doświadczyli

„To tylko internet, wyłącz telefon" - to najczęstsza rada, jaką słyszą osoby atakowane. I jedna z najmniej trafnych, bo hejt w sieci ma cechy, które sprawiają, że jego skutki bywają poważniejsze niż skutki podobnych słów wypowiedzianych twarzą w twarz.

Po pierwsze, hejt w sieci nie ma godzin zamknięcia. Obelga na szkolnym korytarzu kończy się z dzwonkiem, a wpis w grupie klasowej czy komentarz pod zdjęciem jest dostępny o każdej porze - także w nocy, w domu, w miejscu, które powinno być bezpieczne.

Po drugie, hejt ma widownię. Osoba atakowana nie wie, ile osób przeczytało wpis, kto go udostępnił i kto się z nim zgadza. Wyobrażona widownia bywa większa niż rzeczywista, a poczucie publicznego upokorzenia - silniejsze niż samo znaczenie słów.

Po trzecie, hejt jest trwały. Zrzuty ekranu, kopie i archiwa sprawiają, że usunięty wpis może wrócić po latach, a wyniki wyszukiwania łączą nazwisko z atakiem długo po tym, jak sprawa ucichła.

Po czwarte, hejt bywa anonimowy i zbiorowy. Nie wiadomo, kto stoi za kontami, ilu ich jest i czy to jedna osoba, czy cała grupa. Niepewność potęguje lęk, a brak konkretnego sprawcy utrudnia reakcję - także prawną.

Dzieci i młodzież

Skutki dla dzieci i młodzieży - od smutku po wycofanie z życia szkoły

Przegląd badań przygotowany na Uniwersytecie Jagiellońskim, obejmujący publikacje naukowe o skutkach cyberprzemocy wśród nastolatków, uporządkował je według wymiarów jakości życia związanej ze zdrowiem. Obraz jest szeroki: cyberprzemoc dotyka zdrowia psychicznego, fizycznego, relacji społecznych i poczucia sensu.

W wymiarze psychicznym badania opisują depresję, stres, strach, poczucie odrzucenia, bezradność, niską samoocenę, lęk i złość, a w najpoważniejszych przypadkach także myśli i próby samobójcze oraz sięganie po alkohol i narkotyki. W wymiarze somatycznym -bóle brzucha, głowy i pleców, drażliwość, nerwowość, trudności z zasypianiem i zawroty głowy. W wymiarze społecznym - wycofanie się z relacji.

NASK opisuje ten sam obraz z perspektywy praktyki: dzieci doświadczające przemocy są smutne, przygnębione i zalęknione, czują bezsilność, złość i beznadzieję. Izolują się od znajomych, rezygnują z chodzenia do szkoły i z udziału w życiu rodzinnym. Najpoważniejsza cyberprzemoc - regularne, długotrwałe nękanie przez rówieśników - dotyczyła w badaniu NASK od 7 do 11 proc. uczniów.

Skutki nie kończą się wraz ze szkołą. Badania losów osób, które doświadczyły przemocy rówieśniczej, pokazują, że także w dorosłym życiu częściej zmagają się one z problemami psychosomatycznymi, depresją, lękiem i obniżonym poczuciem własnej wartości.

Luka między tym, co przeżywa dziecko, a tym, co wiedzą dorośli

W badaniu NASK 74,7 proc. rodziców było przekonanych, że ich dziecko nie miało kontaktu z przemocą w internecie, a tylko 15,8 proc. wiedziało, że dziecko jej doświadczyło. Jednocześnie połowa uczniów, którzy doświadczyli cyberprzemocy, nie mówi o tym nikomu. To właśnie ta luka sprawia, że skutki narastają w ciszy - dorośli dowiadują się o problemie dopiero wtedy, gdy widać go w ocenach, nieobecnościach albo w zdrowiu dziecka.

Szkoła

Skutki dla szkół i klas - gdy hejt zmienia atmosferę całej społeczności

Cyberprzemoc wśród uczniów rzadko dotyczy tylko dwóch osób. Uczestniczą w niej świadkowie, którzy udostępniają, komentują albo milczą, a jej skutki odczuwa cała klasa - i nauczyciele, którzy muszą z nią pracować.

W klasie, w której hejt jest tolerowany, pogarsza się poczucie bezpieczeństwa wszystkich uczniów, nie tylko tych bezpośrednio atakowanych. Świadkowie uczą się, że agresja nie ma konsekwencji, a zabranie głosu w obronie kolegi może skończyć się atakiem na siebie. To prosty mechanizm utrwalania przemocy.

Szkoły mają obowiązek stosowania standardów ochrony małoletnich, obejmujących między innymi zasady bezpiecznych relacji między uczniami i korzystania z internetu oraz plan wsparcia dziecka po ujawnieniu krzywdzenia. W praktyce szkoły różnią się ogromnie - od placówek z przemyślanymi procedurami po takie, w których standardy istnieją tylko na papierze.

Coraz częściej celem hejtu są też sami nauczyciele: nagrywani na lekcjach, ośmieszani w przeróbkach, obrażani w komentarzach. To temat, o którym mówi się mniej niż o przemocy między uczniami, choć jego skutki - wypalenie, rezygnacja z zawodu, lęk przed wejściem do klasy - są dla szkół poważne.

Kobiety i dziewczęta

Skutki dla kobiet i dziewcząt - przemoc, która ma płeć

Niemal każde badanie pokazuje, że kobiety i dziewczęta częściej doświadczają określonych form przemocy w sieci, a ataki na nie częściej mają charakter seksualny, dotyczą wyglądu i ciała oraz przybierają formę gróźb.

Eurostat odnotował, że młode kobiety częściej niż młodzi mężczyźni stykają się w sieci z wrogimi treściami - 57,2 wobec 50,4 proc. W badaniu NASK niechciane materiały lub propozycje o charakterze seksualnym otrzymało 31,1 proc. dziewcząt wobec 21,2 proc. chłopców, a 23 proc. młodych ludzi padło ofiarą mowy nienawiści ze względu na płeć. W badaniu UNESCO płeć była tematem najczęściej łączonym z nasileniem ataków na dziennikarki.

Skutki są podwójne: indywidualne - lęk, wstyd, poczucie zagrożenia - i społeczne, bo kobiety częściej wycofują się z debaty, rezygnują z aktywności publicznej i ograniczają swoją widoczność w sieci. W badaniu Amnesty International ponad trzy czwarte nękanych kobiet zmieniło sposób korzystania z mediów społecznościowych.

Unia Europejska odpowiedziała na to dyrektywą w sprawie zwalczania przemocy wobec kobiet i przemocy domowej, która zobowiązuje państwa członkowskie do karania takich form przemocy cyfrowej jak udostępnianie intymnych materiałów bez zgody, cyberstalking, cybernękanie i nawoływanie w sieci do przemocy lub nienawiści ze względu na płeć.

Życie publiczne

Skutki dla osób publicznych, samorządowców i ekspertów

Osoby publiczne słyszą często, że hejt to „cena popularności". Tymczasem ta cena bywa płacona nie tylko przez polityków z pierwszych stron gazet, ale też przez sołtysów, radnych, dyrektorów szkół, lekarzy, naukowców i aktywistów lokalnych.

Skutek, który najbardziej niepokoi badaczy demokracji, to selekcja negatywna: w życiu publicznym zostają osoby najbardziej odporne na ataki, a niekoniecznie najbardziej kompetentne. Eksperci, którzy mogliby wnieść wiedzę do debaty, rezygnują z wypowiedzi w mediach, a osoby zaangażowane lokalnie - z kandydowania.

Po zabójstwie prezydenta Gdańska Pawła Adamowicza Rzecznik Praw Obywatelskich przedstawił dwadzieścia propozycji zmian prawnych i społecznych, które miały ograniczyć skalę nienawiści w przestrzeni publicznej. Rada Europy w swoim zaleceniu wzywa osoby publiczne nie tylko do powstrzymywania się od mowy nienawiści, ale też do publicznego jej potępiania.

Konsekwencje odczuwają także instytucje, które te osoby reprezentują. Urząd, szpital czy uczelnia, której pracownik stał się celem zmasowanego ataku, musi zareagować - zapewnić mu wsparcie, bezpieczeństwo i pomoc prawną - albo liczyć się z tym, że kolejne osoby nie zechcą występować publicznie w jej imieniu.

Warto pamiętać, że osoby publiczne mają obowiązek znosić dalej idącą krytykę niż osoby prywatne - tak orzeka trybunał w Strasburgu. Krytyka działalności publicznej nie jest jednak tym samym co groźby, poniżanie czy ataki na rodzinę, i ta granica powinna być wyraźna także w materiałach dziennikarskich.

Świadkowie

Skutki dla świadków - najczęściej pomijana grupa

Na każdą osobę atakowaną przypadają dziesiątki, a czasem tysiące świadków: czytelników komentarzy, członków grupy klasowej, obserwujących profil. Ich reakcja - albo jej brak - decyduje o tym, czy hejt się rozwinie.

Świadkowie także ponoszą koszty. Część z nich odczuwa lęk, że następnym celem będą oni, część - poczucie winy, że nie zareagowali. Badania nad mową nienawiści pokazują też skutek mniej oczywisty: częsty kontakt z wrogimi treściami obniża wrażliwość i sprzyja uprzedzeniom. Świadek, który codziennie przewija obelgi, z czasem przestaje je zauważać.

Psychologia społeczna od dawna opisuje efekt rozproszenia odpowiedzialności: im więcej osób widzi zdarzenie, tym mniejsza szansa, że ktoś zareaguje, bo każdy liczy, że zrobi to ktoś inny. W sieci, gdzie widownia jest ogromna i niewidoczna, ten efekt działa ze szczególną siłą.

Dobra wiadomość jest taka, że reakcja jednego świadka potrafi zmienić dynamikę. Wsparcie osoby atakowanej, zgłoszenie treści czy spokojna odpowiedź pokazują pozostałym, że agresja nie jest normą. Dla redakcji to wskazówka, by w materiałach o hejcie pokazywać nie tylko ofiarę i sprawcę, ale też tych, którzy zareagowali.

Miejsce pracy

Hejt wśród współpracowników - kiedy staje się mobbingiem

Hejt nie zawsze przychodzi z zewnątrz. Obraźliwe wpisy w firmowych komunikatorach, ośmieszające memy w grupach pracowniczych czy komentarze pod zdjęciami z imprezy firmowej to zjawisko, z którym coraz częściej mierzą się działy kadr.

Kodeks pracy zobowiązuje pracodawcę do przeciwdziałania mobbingowi, czyli uporczywemu i długotrwałemu nękaniu lub zastraszaniu pracownika, które wywołuje zaniżoną ocenę przydatności zawodowej, poniżenie, ośmieszenie lub izolowanie. Nic nie stoi na przeszkodzie, by takie działania odbywały się w sieci - liczy się ich charakter, a nie kanał.

Kodeks zakazuje też molestowania, czyli niepożądanych zachowań naruszających godność pracownika i tworzących wobec niego zastraszającą, wrogą, poniżającą lub upokarzającą atmosferę. Pracodawca, który toleruje takie zachowania w firmowych kanałach komunikacji, naraża się na odpowiedzialność.

Dla dziennikarzy zajmujących się rynkiem pracy to temat wciąż słabo opisany: jak firmy reagują na hejt między pracownikami, czy mają procedury i czy obejmują one komunikatory i media społecznościowe.

Społeczeństwo

Skutki społeczne - normalizacja, nieufność i polaryzacja

Hejt zmienia nie tylko los pojedynczych osób, ale też normy całych społeczności. Najlepiej widać to wśród młodzieży, dla której agresja w sieci stała się tłem codziennego życia.

W badaniu NASK niemal 17 proc. uczniów nie potrafiło jednoznacznie stwierdzić, czy doświadczyło cyberprzemocy, bo agresywne zachowania stały się dla nich częścią codzienności. 18,2 proc. uważało seksualne gesty i komentarze w szkole za zjawisko normalne. Rośnie też poczucie bezkarności - ponad połowa nastolatków uważa, że osoby obrażające innych w sieci są bezkarne.

Normalizacja ma swoją cenę. Jeśli agresja jest normą, ofiary rzadziej szukają pomocy, świadkowie rzadziej reagują, a sprawcy rzadziej ponoszą konsekwencje. Koło się zamyka.

Normalizacja działa także w drugą stronę: im częściej agresja jest nazywana po imieniu, zgłaszana i spotyka się z konsekwencjami, tym szybciej przestaje być traktowana jako coś zwyczajnego. Dlatego tak ważna jest konsekwencja szkół, platform, pracodawców i redakcji - pojedyncze reakcje zmieniają niewiele, systematyczne zmieniają normy.

Drugim skutkiem jest spadek zaufania - do platform, które nie reagują, do instytucji, które działają zbyt wolno, do innych ludzi. Trzecim - polaryzacja: treści atakujące „drugą stronę" rozchodzą się szybciej niż inne, a algorytmy premiują to, co dzieli.

Długi cień

Skutki długofalowe - co zostaje, gdy wpisy znikną

Hejt ma dwa rodzaje trwałości. Pierwsza dotyczy człowieka: lęku, nieufności, obniżonej samooceny, które mogą towarzyszyć mu latami. Druga dotyczy sieci: wyników wyszukiwania, kopii, zrzutów i archiwów, które łączą nazwisko z atakiem długo po tym, jak sprawa ucichła.

Poradnik o cyberprzemocy przygotowany przez Ministerstwo Cyfryzacji i NASK zwraca uwagę, że osoby, które w dzieciństwie doświadczyły przemocy rówieśniczej, także w dorosłości częściej zmagają się z problemami psychosomatycznymi, depresją, lękiem i obniżonym poczuciem wartości. Skutki nie znikają wraz z ukończeniem szkoły.

Trwałość cyfrowa ma wymiar praktyczny: rekrutacja do szkoły lub pracy, kontakty biznesowe, nowe znajomości. Nazwisko wpisane w wyszukiwarkę pokazuje to, co zostało opublikowane, a nie to, co jest prawdą. Dlatego tak ważne są narzędzia prawne: ochrona dóbr osobistych, prawo do usunięcia danych z RODO czy możliwość zgłaszania do wyszukiwarek wyników naruszających prawo.

Dla dzieci istnieją dodatkowe ścieżki. Rozporządzenie o ochronie danych osobowych przewiduje osobną podstawę usunięcia danych zebranych od dziecka w serwisach internetowych, a Google pozwala osobom niepełnoletnim lub ich rodzicom wnioskować o usunięcie ich zdjęć z wyników wyszukiwania - do osiemnastych urodzin.

Odpowiedzialność

Konsekwencje dla sprawców - hejt to nie tylko problem ofiary

W opowieściach o hejcie sprawca często znika. Tymczasem hejt może mieć dla niego poważne konsekwencje prawne, zawodowe i społeczne - a świadomość tych konsekwencji jest jednym z najskuteczniejszych sposobów zapobiegania.

Na gruncie prawa karnego hejt może stanowić zniewagę, zniesławienie, groźbę karalną, uporczywe nękanie, a przy cechach chronionych - nawoływanie do nienawiści lub publiczne znieważenie z powodu przynależności. Uporczywe nękanie jest zagrożone karą od 6 miesięcy do 8 lat pozbawienia wolności, a publiczne rozpowszechnianie przemocy i poniżania dla zysku - osobnym przestępstwem patostreamingu.

Na gruncie prawa cywilnego osoba zaatakowana może żądać usunięcia treści, przeprosin i zadośćuczynienia albo zapłaty na cel społeczny. Wyroki w sprawach o ochronę dóbr osobistych bywają dotkliwe finansowo, a ich publikacja sama w sobie jest dla sprawcy konsekwencją wizerunkową.

Są też konsekwencje pozaprawne: zawodowe, gdy pracodawca dowiaduje się o działalności pracownika, szkolne, gdy sprawcą jest uczeń, i społeczne, gdy anonimowość przestaje chronić. Sprawami nieletnich sprawców zajmują się sądy rodzinne, które stosują przede wszystkim środki wychowawcze.

Platformy

Rola platform - od czego zależy, czy skutki będą mniejsze

O tym, jak dotkliwe będą skutki hejtu, w dużej mierze decyduje czas. Treść usunięta w ciągu godzin dociera do ułamka osób, które zobaczyłyby ją po kilku dniach, a mniej odbiorców to mniej kopii, mniej udostępnień i mniej upokorzenia.

Akt o usługach cyfrowych nałożył na platformy obowiązki, które mają znaczenie dla osób atakowanych: mechanizm zgłaszania nielegalnych treści, obowiązek starannego rozpatrywania zgłoszeń i uzasadniania decyzji, możliwość odwołania, pozasądowe rozstrzyganie sporów oraz priorytetowe traktowanie zgłoszeń zaufanych podmiotów sygnalizujących.

Największe platformy muszą też oceniać ryzyka systemowe związane ze swoimi usługami - wśród nich negatywne skutki dla zdrowia fizycznego i psychicznego użytkowników oraz dla ochrony małoletnich - i wdrażać środki ograniczające te ryzyka. To pierwszy raz, gdy prawo wprost łączy projektowanie platform ze skutkami, jakie wywołują.

Dla redakcji ważne jest pytanie o praktykę: jak szybko platforma reaguje na zgłoszenia w języku polskim, ile decyzji zmienia po odwołaniu, jak traktuje treści dotyczące dzieci. Odpowiedzi szukać można w raportach przejrzystości i w publicznej bazie uzasadnień decyzji moderacyjnych.