Raporty i analizy

Metodologia

Jak przygotowujemy materiały

Opisujemy to szczegółowo, bo redakcja ma prawo wiedzieć, jak powstała liczba, którą za chwilę opublikuje pod własną nazwą.

Każda liczba ma metrykę. Źródło, instytucja, rok badania, wielkość i charakter próby oraz dokładne brzmienie pytania, jeśli pochodzi z sondażu. Bez tego zestawu nie podajemy liczby, nawet jeśli jest powszechnie powtarzana.

Odróżniamy rok badania od roku publikacji. To jest najczęstsze źródło pomyłek w materiałach prasowych. Badanie zrealizowane jesienią bywa publikowane wiosną następnego roku i zaczyna żyć jako dane z tego drugiego. Przy każdym wyniku podajemy, kiedy zbierano dane.

Nie mieszamy populacji. Wyniku uzyskanego wśród uczniów nie zestawiamy z wynikiem uzyskanym wśród dorosłych, nawet jeśli pytanie brzmiało podobnie. Nie łączymy też badań o różnych definicjach zjawiska, bo „hejt", „mowa nienawiści" i „cyberprzemoc" to trzy różne rzeczy mierzone trzema różnymi narzędziami.

Rozdzielamy doświadczenie od obserwacji. Odsetek osób, które widziały mowę nienawiści, i odsetek tych, które jej doświadczyły, różnią się kilkukrotnie. Zamiana jednego na drugie jest najczęstszym błędem w nagłówkach i pilnujemy tego przy każdym materiale.

Anonimizujemy w sposób nieodwracalny. W studiach przypadków zmieniamy albo usuwamy wszystko, co pozwala zidentyfikować osobę: imiona, nazwy szkół i miejscowości, branżę przy firmach, daty przesuwamy, a szczegóły charakterystyczne dla sprawy zastępujemy odpowiednikami. Jeśli sprawy nie da się opisać bez ryzyka rozpoznania, nie opisujemy jej wcale.

Prosimy o zgodę nawet przy pełnej anonimizacji. Osoba, której sprawa dotyczy, decyduje o publikacji. Przy sprawach dzieci pytamy rodzica i, jeśli wiek na to pozwala, samo dziecko - bo jego zdanie w tej sprawie ma znaczenie niezależnie od formalnej zgody opiekuna.

Nie publikujemy danych sprawców. Także wtedy, gdy sprawa zakończyła się prawomocnie i gdy redakcja o to prosi. Nie jesteśmy od wymierzania kar wizerunkowych, a organizacja zajmująca się usuwaniem hejtu nie powinna go generować.

Nie podajemy liczb z drugiej ręki. Jeżeli wynik przeczytaliśmy w serwisie informacyjnym, a nie w oryginalnym raporcie, sprawdzamy go u źródła, zanim trafi do materiału dla redakcji. Streszczenie cudzego streszczenia jest najczęstszą drogą, którą liczby odrywają się od badań.

Poprawiamy się publicznie. Jeżeli podamy liczbę błędnie, korygujemy ją w tym samym miejscu i informujemy redakcje, które ją od nas otrzymały. Nie usuwamy po cichu.

Stan wiedzy · młodzież

Co wiadomo o hejcie wśród nastolatków

Najlepszym źródłem w Polsce jest cykl badawczy „Nastolatki 3.0" prowadzony przez NASK Państwowy Instytut Badawczy, realizowany systematycznie od 2014 roku na próbie uczniów i rodziców. Regularność tego badania pozwala obserwować trendy, a nie tylko pojedyncze wyniki.

Cyberprzemocy doświadczyło czterdzieści procent badanych nastolatków. To wynik z edycji opublikowanej w 2023 roku. Warto go czytać razem z drugim ustaleniem z tego samego badania: co czwarty nastolatek nie jest w stanie określić, czy to, co obserwuje, jest przemocą.

Około czterdziestu procent ofiar cyberprzemocy nikomu tego nie zgłosiło i nie szukało pomocy. To jest liczba, którą uważamy za najważniejszą z całego zestawu, bo opisuje nie skalę zjawiska, tylko skalę milczenia wokół niego. Dziecko, które nie powiedziało nikomu, nie trafi do żadnej statystyki interwencyjnej.

Ponad czterdzieści cztery procent badanych padło ofiarą działań innych użytkowników internetu, ponosząc realne straty. Wśród najczęściej zgłaszanych incydentów były włamania na konta pocztowe i profile w mediach społecznościowych - blisko szesnaście procent - oraz groźby przemocy w świecie rzeczywistym, wskazane przez niespełna czternaście procent.

Ponad dwie trzecie młodych internautów uważa mowę nienawiści za problem w internecie. Dokładnie 68,4 procent. To znaczy, że problem jest przez nastolatków rozpoznawany, choć niekoniecznie nazywany tak samo jak przez dorosłych.

Rośnie poczucie bezkarności sprawców. Odsetek nastolatków przekonanych, że osoby obrażające w internecie pozostają bezkarne, wzrósł z trzydziestu sześciu procent w 2018 roku do 51,3 procent w 2022. To jeden z niewielu wskaźników w tym obszarze, dla którego istnieje porównanie w czasie - i idzie w złym kierunku.

Formy przemocy według wcześniejszej edycji badania: wyzywanie dotyczyło 32,2 procent badanych, poniżenie lub ośmieszenie 19,4 procent, straszenie 13,6 procent, a szantaż 11,1 procent. Blisko trzynaście procent uczniów zgłaszało kradzież tożsamości.

W nowszej edycji co trzecia badana osoba była wyzywana, a blisko co czwarta ośmieszana i poniżana. Co czwarty nastolatek ogląda patostreamy, przy czym szesnaście procent nie potrafi ocenić, czy oglądana treść mieści się w tej kategorii.

Czego młodzi boją się w sieci: na pierwszym miejscu kradzieży danych, wskazanej przez sześćdziesiąt sześć procent. Dalej włamania do smartfona - 63,9 procent, udostępnienia danych osobowych - 61,7 procent, oraz śledzenia aktywności w świecie rzeczywistym - 58,7 procent.

Osobny obszar to agresja o charakterze seksualnym. Z badania NASK poświęconego temu zagadnieniu wynika, że co dziesiąty nastolatek doświadczył pięciu lub więcej rodzajów cyberagresji na tle seksualnym. Za najbardziej dotkliwe uznano otrzymywanie niechcianych materiałów lub propozycji o charakterze seksualnym - wskazało tak 26,8 procent, przy czym wśród dziewcząt 31,1 procent, a wśród chłopców 21,2 procent. Ujawniło ten fakt jedynie 29,3 procent osób, których to dotyczyło.

Stan wiedzy · dorośli wokół dziecka

Rodzice i szkoła w danych

To jest obszar, w którym liczby są najbardziej niewygodne. Badanie EU Kids Online, prowadzone w Polsce pod kierunkiem naukowym i prezentowane w Biurze Rzecznika Praw Obywatelskich, pokazało, jak wygląda wsparcie dorosłych z perspektywy samych nastolatków.

Ponad czterdzieści procent nastolatków nigdy lub prawie nigdy nie otrzymało od rodziców porady o tym, jak bezpiecznie korzystać z internetu. Nie chodzi o zakazy ani o kontrolę, tylko o zwykłą rozmowę o tym, co robić w trudnej sytuacji.

Ponad sześćdziesiąt procent nigdy lub prawie nigdy nie otrzymało pomocy od nauczyciela po napotkaniu niepokojącej treści w internecie. Ta liczba nie mówi, że nauczyciele odmawiają pomocy. Mówi, że dziecko po takim doświadczeniu do nauczyciela nie idzie albo nie zostaje przez niego zauważone.

Co trzeci nastolatek zetknął się z mową nienawiści w internecie, a blisko dziewięć procent doświadczyło jej osobiście. To jest dokładnie ta różnica między obserwacją a doświadczeniem, o której piszemy w części metodologicznej. Obie liczby są prawdziwe i opisują dwie różne rzeczy.

Badanie zwróciło też uwagę na zjawisko publikowania przez rodziców zdjęć i informacji o dzieciach bez ich wiedzy i zgody. W polskim obiegu funkcjonuje ono pod nazwą sharentingu i zostało ujęte w badaniu po raz pierwszy właśnie w tej edycji. Z naszej praktyki wynika, że bardzo duża część materiału krążącego o dzieciach pochodzi pierwotnie z profili ich własnych rodziców.

Wniosek, który wyciągamy z tego zestawu, jest prosty. Skala zjawiska jest znana z badań od lat. Nieznana pozostaje skala reakcji - ilu dorosłych faktycznie zareagowało, w jaki sposób i z jakim skutkiem. Tego w Polsce nikt systematycznie nie mierzy, a to właśnie ta liczba powiedziałaby najwięcej o stanie ochrony dzieci w sieci.

Nasze dane

Co mierzymy we własnych sprawach

To jest część, w której mamy Państwu do zaoferowania coś, czego nie ma nigdzie indziej. Nie jest to reprezentatywne dla całego zjawiska i zaznaczamy to przy każdym zestawieniu, ale opisuje mechanikę, której nie widać z żadnego sondażu.

Struktura zgłoszeń. Podział na sprawy dzieci i młodzieży, osób dorosłych oraz przedsiębiorców, a wewnątrz każdej z tych grup na kategorie: nękanie, fałszywe opinie, ujawnienie danych, podszywanie się, treści intymne.

Ścieżka usuwania. Które drogi kończą się usunięciem treści: zgłoszenie w serwisie, odwołanie po odmowie, wniosek do wyszukiwarki, pismo do administratora albo podmiotu hostującego. To jest wiedza, której platformy nie publikują, a która ma bezpośrednie znaczenie praktyczne dla każdego czytelnika.

Udział odwołań w skuteczności. Ile spraw kończy się powodzeniem dopiero po odwołaniu od pierwszej odmowy. Uważamy tę liczbę za jedną z najważniejszych, jakie możemy podać, bo dotyczy kroku, z którego większość ludzi rezygnuje.

Powroty treści. Jak często materiał usunięty pojawia się ponownie i po jakim czasie. Przy sprawach ciągnących się miesiącami to jest liczba opisująca realny ciężar dla rodziny.

Udział spraw dotyczących osób niepełnoletnich. Wraz z podziałem na to, kto zgłosił: rodzic, szkoła czy samo dziecko.

Czego nie mierzymy i nie podamy. Nie prowadzimy statystyk dotyczących sprawców, nie profilujemy ich i nie budujemy zestawień według cech osób atakowanych. Nie podajemy też danych, które przy małej liczbie spraw pozwoliłyby kogokolwiek zidentyfikować - przy takich zestawieniach albo agregujemy do szerszego okresu, albo nie publikujemy wcale.

Okres, którego dotyczy zestawienie. Podajemy go zawsze i nigdy nie dobieramy tak, żeby liczba wypadła korzystniej. Jeżeli w danym kwartale zdarzyło się coś, co wypacza obraz, opisujemy to razem z danymi zamiast wygładzać zestawienie.

Formy udostępniania. Zestawienie tabelaryczne, opis metodologiczny i gotowy do zacytowania akapit z pełną metryką. Przygotowujemy to w terminie uzgodnionym z redakcją, także przy krótkich terminach dziennikarskich.

Etyka materiału

Gdy bohaterem materiału jest dziecko

To jest część, o którą redakcje pytają rzadko, a która w naszej praktyce ma największe znaczenie. Materiał prasowy potrafi pomóc dziecku bardziej niż wszystkie nasze działania razem wzięte - i potrafi mu zaszkodzić dokładnie tak samo mocno.

Rozpoznawalność bywa niezamierzona. Nie trzeba podawać imienia i nazwiska, żeby klasa wiedziała, o kogo chodzi. Wystarczy nazwa miejscowości, typ szkoły, wiek i jedna charakterystyczna okoliczność. W małej miejscowości ten zestaw wskazuje jedną osobę i wskazuje ją natychmiast.

Dlatego przy studiach przypadku zmieniamy więcej, niż wydaje się konieczne. Przesuwamy daty, zmieniamy branżę przy firmach, zastępujemy szczegóły odpowiednikami o tej samej wadze. Jeżeli sprawy nie da się opisać bez ryzyka rozpoznania, nie opisujemy jej wcale - i tak też odpowiadamy redakcjom.

Zgoda rodzica nie zastępuje zdania dziecka. Formalnie decyduje przedstawiciel ustawowy, ale dziecko ma prawo być wysłuchane w sprawach, które go dotyczą, stosownie do wieku i dojrzałości. Przy materiałach prasowych traktujemy to poważnie: jeśli nastolatek nie chce, nie przekazujemy sprawy dalej, nawet gdy rodzic się zgadza.

Zgoda udzielona w kryzysie bywa cofana po miesiącu. Rodzina w pierwszym tygodniu sprawy chce, żeby świat się dowiedział. Po kilku tygodniach chce, żeby świat zapomniał. Uprzedzamy o tym redakcje i sami odczekujemy, zamiast wykorzystywać moment największych emocji.

Materiał zostaje w sieci dłużej niż sprawa. Artykuł opublikowany dziś będzie wyszukiwany po imieniu i nazwisku za dziesięć lat, przy rekrutacji do pracy. To jest argument, który przekonuje rodziny skuteczniej niż jakikolwiek inny, i uważamy, że powinien padać przed publikacją, a nie po.

Opis metody bywa instrukcją. Przy materiałach o szantażu, przejmowaniu kont i treściach generowanych szczegółowy opis techniczny działa jak poradnik dla naśladowców. Prosimy o ostrożność i chętnie pomagamy znaleźć wersję, która niczego nie ukrywa, a nie podaje przepisu.

Numer pomocowy w materiale działa. To jedna z niewielu rzeczy, o których wiemy, że mają natychmiastowy skutek. Przy każdym materiale o cyberprzemocy warto podać numer 116 111 - całodobowy, bezpłatny i anonimowy telefon zaufania dla dzieci i młodzieży, z którego dziecko może skorzystać bez niczyjej zgody.