Ekspertyzy i opinie

Analiza techniczna

Co da się ustalić, a czego nie

To jest obszar, w którym oczekiwania redakcji bywają najdalsze od rzeczywistości. Ustalanie tożsamości anonimowych sprawców nie jest tym, co robimy, i nie jest tym, co wolno robić.

Co ustalamy z otwartych źródeł. Gdzie jeszcze występuje wskazana treść, jakie profile są ze sobą powiązane sposobem publikowania, jaki podmiot prowadzi serwis i pod jaką jurysdykcję podlega, kiedy treść pojawiła się po raz pierwszy i czy była wcześniej usuwana. Wszystko na podstawie informacji dostępnych publicznie.

Co ustalamy z dokumentacji sprawy. Chronologię zdarzeń, powtarzalność, liczbę treści powiązanych, przebieg zgłoszeń i odmów. To bywa najbardziej wartościowa część materiału dziennikarskiego, bo pokazuje proces, a nie pojedyncze zdarzenie.

Czego nie ustalamy. Tożsamości osób ukrytych za anonimowymi kontami. Nie mamy dostępu do danych abonentów ani adresów IP, a próba obejścia tego byłaby działaniem bezprawnym. To uprawnienie organów i tylko organów.

Nie prowadzimy analizy urządzeń. Odzyskiwanie danych z telefonów i komputerów, badanie metadanych plików w celu dowodowym, ustalanie autorstwa na podstawie zapisu technicznego - to jest praca informatyka śledczego i biegłego, nie nasza.

Nie oceniamy autentyczności materiałów wizualnych. Przy pytaniach o to, czy nagranie zostało przerobione albo wygenerowane, mówimy, na co warto zwrócić uwagę, ale nie wydajemy rozstrzygnięcia. Rozstrzygnięcie w takiej sprawie wymaga badania, którego nie prowadzimy.

Nie przekazujemy materiałów z prowadzonych spraw. Zrzuty, korespondencja, dokumentacja - to należy do osób, których sprawy dotyczą. Możemy opisać mechanizm i przygotować zanonimizowane studium przypadku, ale nie udostępniamy materiału źródłowego.

Jedno zastrzeżenie o materiałach intymnych. Przy sprawach dotyczących treści intymnych z udziałem osób niepełnoletnich nie przekazujemy niczego i nie opisujemy szczegółów technicznych. Ograniczamy się do mechanizmu ogólnego i do wskazania właściwej drogi zgłoszenia.

Opinia o mechanizmie

Co mówimy o portalach opinii

Drugi najczęściej zamawiany temat, zwłaszcza przy materiałach o przedsiębiorcach. Nasza opinia dotyczy konstrukcji systemu, nie intencji konkretnego podmiotu - i o to samo prosimy przy cytowaniu.

Fakt pierwszy: brak progu na wejściu. W większości serwisów wystawienie opinii nie wymaga wykazania, że było się klientem albo pracownikiem. Wystarczy konto założone w minutę. To jest różnica w stosunku do handlu internetowego, gdzie recenzję produktu wystawia zwykle osoba, która go kupiła, i nikt nie nazywa tego cenzurą.

Fakt drugi: nieprawdziwość nie jest kategorią, którą ocenia automat. Zgłoszenie treści, która nie zawiera wulgaryzmów ani gróźb, a jest po prostu zmyślona, jest odrzucane - bo system nie ma jak ustalić, czy opisane zdarzenie miało miejsce. To jest ograniczenie techniczne, nie zła wola.

I dlatego nie oczekujemy, że platforma zgadnie. Powtarzamy to w każdej wypowiedzi, bo zarzut „powinni wykrywać fałszywe opinie" jest zarzutem niewykonalnym. Prawdziwości cudzego doświadczenia nie da się ustalić po samym tekście. Problem leży gdzie indziej: w tym, że nikt nie sprawdza niczego na wejściu.

Fakt trzeci: odpowiedzialność serwisu zaczyna się po zgłoszeniu. Zgodnie z przepisami o świadczeniu usług drogą elektroniczną podmiot przechowujący cudze treści nie odpowiada za nie, dopóki nie otrzyma wiarygodnej wiadomości o ich bezprawnym charakterze. Po takim zgłoszeniu powinien niezwłocznie uniemożliwić dostęp do treści, a jeśli tego nie zrobi, sam może odpowiadać za jej rozpowszechnianie.

Praktyczna konsekwencja tego przepisu. Zgłoszenie napisane ogólnikowo nie jest wiarygodną wiadomością i nic nie zmienia. Pismo wskazujące konkretny adres, sporny fragment i podstawę prawną przenosi ryzyko na serwis. To jest różnica między pismem, które trafia do kosza, a takim, po którym treść znika - i jest to najbardziej praktyczna informacja, jakiej możemy udzielić czytelnikowi Państwa materiału.

Fakt czwarty: anonimowość autora bywa nie do przebicia bez organów. Portale nie udostępniają adresów IP osobom prywatnym, więc poszkodowany chcący pozwać autora musi najpierw doprowadzić do ustalenia jego danych w postępowaniu. Powstaje sytuacja niesymetryczna: autor nie ponosi ryzyka, opisany ponosi całe.

Nasza ocena, oznaczona jako ocena. Model, w którym ten sam podmiot udostępnia narzędzie niszczące reputację firmy i jednocześnie sprzedaje tej firmie płatne funkcje wizerunkowe, jest w naszym przekonaniu obarczony strukturalnym konfliktem interesów. Nie twierdzimy, że ktokolwiek robi to celowo - twierdzimy, że konstrukcja, w której szkoda i lekarstwo pochodzą z jednego źródła, nie powinna być standardem rynkowym.

Warsztat

Jak formułujemy opinie

Opisujemy to szczegółowo, bo redakcja ma prawo wiedzieć, jak powstało zdanie, które za chwilę opublikuje pod nazwiskiem swojego dziennikarza.

Rozdzielamy trzy poziomy i oznaczamy je w tekście. Fakt udokumentowany, czyli coś, co opublikowała instytucja albo co wynika z dokumentu. Obserwacja z prowadzonych spraw, czyli to, co widzimy w praktyce, z zastrzeżeniem o próbie obciążonej doborem. Nasza ocena, czyli wniosek, za który odpowiadamy my, a nie żadne badanie.

To rozdzielenie jest widoczne w każdym materiale, który Państwo od nas dostają. Nie po to, żeby się asekurować, tylko dlatego, że opinia, w której nie wiadomo, co jest czym, nie nadaje się do zacytowania - dziennikarz nie ma jak jej obronić przed redaktorem ani przed czytelnikiem.

Nie wypowiadamy się o rzeczach, których nie sprawdziliśmy tego dnia. Regulaminy serwisów zmieniają się bez zapowiedzi, a wypowiedź o procedurze, która wyglądała tak pół roku temu, potrafi być po prostu nieprawdziwa. Przy pytaniach o konkretne ustawienie sprawdzamy je przed odpowiedzią.

Nie dopasowujemy opinii do tezy materiału. Jeżeli Państwa hipoteza nie ma oparcia, mówimy to - nawet jeśli materiał jest już zaplanowany, a nasza wypowiedź miała być jego mocnym punktem. Zdarza się, że efektem rozmowy jest rezygnacja z tezy i to uważamy za dobry wynik.

Nie mówimy tego, co redakcja chciałaby usłyszeć. Bywa, że pytanie jest tak sformułowane, iż zawiera oczekiwaną odpowiedź. Wtedy odpowiadamy na pytanie, które faktycznie da się rozstrzygnąć, i mówimy, dlaczego to inne pytanie.

Prostujemy własne błędy. Jeżeli powiemy coś nieściśle, informujemy redakcję, zanim materiał się ukaże, a jeśli już się ukazał - prosimy o korektę i podajemy właściwą wersję. Nie zdarzyło się to często, ale zasada jest ustalona z góry, a nie ustalana w razie potrzeby.

Nie autoryzujemy materiału, tylko cytat. Prosimy o możliwość sprawdzenia własnej wypowiedzi pod kątem ścisłości, zwłaszcza przy liczbach i przy sformułowaniach prawnych. Nie ingerujemy w resztę tekstu i nie oczekujemy wglądu w całość.

Precyzja

Słowa, które warto rozróżniać w materiale

Większość nieporozumień w tekstach o hejcie bierze się nie z braku wiedzy, tylko z użycia jednego słowa zamiast drugiego. Poniżej rozróżnienia, o które prosimy przy cytowaniu naszych wypowiedzi.

Usunięcie a depozycjonowanie. Usunięcie oznacza, że treść przestała istnieć pod swoim adresem. Depozycjonowanie oznacza, że treść istnieje, ale przestała pojawiać się wysoko w wynikach wyszukiwania. To są dwa różne rezultaty i różne procedury - a w materiałach bywają używane zamiennie.

Usunięcie treści a usunięcie z wyników. Wniosek do wyszukiwarki nie usuwa strony, tylko odnośnik do niej. Treść zostaje tam, gdzie była, i nadal można do niej dotrzeć innymi hasłami, przez inne wyszukiwarki i z innych krajów. Zdanie „Google usunęło artykuł" jest w tym kontekście prawie zawsze nieścisłe.

Blokada a zgłoszenie. Blokada odcina widoczność dla jednego użytkownika i nie usuwa niczego. Zgłoszenie uruchamia moderację. To są dwie różne funkcje, a dziecko, które „zablokowało hejtera", zwykle nie zrobiło nic z samą treścią.

Moderacja a cenzura. Moderacja to egzekwowanie własnego regulaminu przez podmiot prywatny. Cenzura to działanie władzy publicznej wobec treści. Używanie tych słów zamiennie zaciera odpowiedzialność jednej i drugiej strony - i utrudnia opisanie tego, co naprawdę się wydarzyło.

Anonimowość a niemożność ustalenia. Autor anonimowy dla poszkodowanego bardzo często nie jest anonimowy dla organów. Zdanie „sprawcy nie da się ustalić" jest zwykle nieprawdziwe - prawdziwe jest zdanie „poszkodowany nie ma narzędzi, żeby go ustalić samodzielnie".

Hejt a krytyka. Negatywna opinia oparta na rzeczywistym doświadczeniu jest krytyką i korzysta z ochrony wolności słowa. Twierdzenie zmyślone albo atak wymierzony w osobę to co innego. Materiał, który nie robi tego rozróżnienia, bywa wykorzystywany przeciwko obu stronom naraz.

Sprawca a osoba oskarżana. Do prawomocnego rozstrzygnięcia mówimy o osobie, której zachowanie jest przedmiotem sprawy, a nie o sprawcy. Dotyczy to także naszych wypowiedzi i pilnujemy tego w każdym cytacie.

Zgłoszenie a zawiadomienie. Zgłoszenie kierowane jest do serwisu i dotyczy naruszenia regulaminu. Zawiadomienie kierowane jest do organów ścigania i dotyczy możliwości popełnienia przestępstwa. To są dwie całkowicie różne drogi, prowadzone równolegle i niezależnie od siebie.

Po co nam to

Dlaczego w ogóle to robimy bez opłat

Pytanie zadawane przez dziennikarzy regularnie i całkiem zasadne, skoro prowadzimy też działalność komercyjną. Odpowiedź jest krótka: bo materiał prasowy robi rzeczy, których my zrobić nie możemy.

Dociera do ludzi, którzy nas nie szukają. Do nas trafiają osoby, które wiedzą, że pomoc w usuwaniu treści w ogóle istnieje. To jest mniejszość. Większość rodziców i przedsiębiorców, których to dotyka, nie ma pojęcia, że cokolwiek da się zrobić - i dowiaduje się o tym z materiału w mediach albo nie dowiaduje się wcale.

Zmienia świadomość prawną, a ta jest w Polsce bliska zeru. Z badania CBOS wynika, że zaledwie trzy dziesiąte procenta badanych zdefiniowało mowę nienawiści jako przestępstwo. Ludzie nie zgłaszają nie dlatego, że nie chcą - tylko dlatego, że nie wiedzą, iż jest co zgłaszać. To jest jedna z bardzo nielicznych rzeczy, które da się zmienić samą informacją.

Podaje numer, który działa natychmiast. Wiemy z praktyki, że po materiale zawierającym numer telefonu zaufania rośnie liczba rozmów. To nie jest efekt wizerunkowy, tylko konkretne dzieci, które zadzwoniły, bo zobaczyły numer na ekranie.

Buduje presję, której organizacja pozarządowa sama nie zbuduje. Platformy reagują na sprawy opisane publicznie inaczej niż na zgłoszenia w formularzu. Nie uważamy tego za stan właściwy - uważamy to za fakt, z którego wynika, że rzetelny materiał prasowy bywa skuteczniejszy niż dziesiąte odwołanie.

I ostatni powód, mniej szlachetny. Rzetelny materiał chroni także nas. Im więcej sensownych tekstów o mechanizmach usuwania treści, tym mniej miejsca dla firm obiecujących „wyczyszczenie internetu" za dziesięć tysięcy złotych z góry. Konkurencja informacyjna działa w tym obszarze lepiej niż jakakolwiek regulacja.

Dlatego nie stawiamy warunków. Ani co do wydźwięku, ani co do wzmianki o Fundacji. Materiał, w którym w ogóle nas nie ma, a który poprawnie opisuje ścieżkę zgłoszenia, robi dla naszych celów statutowych więcej niż akapit z naszą nazwą.

Kto się wypowiada

Kim jesteśmy i skąd nasza wiedza

Redakcja ma prawo wiedzieć, kogo cytuje. Nie jesteśmy instytutem badawczym ani ośrodkiem akademickim i nie budujemy takiego wrażenia.

Fundacja Usuwanie Hejtu jest wpisana do Krajowego Rejestru Sądowego pod numerem 0001263258. Prowadzi działalność interwencyjną, edukacyjną i komercyjną, a jej cele statutowe obejmują przeciwdziałanie hejtowi, ochronę dzieci i młodzieży, wsparcie ofiar, edukację cyfrową oraz działania na rzecz rozwiązań prawnych.

Nasza wiedza pochodzi z prowadzonych spraw. To jest jej największa siła i jednocześnie największe ograniczenie. Widzimy z bliska, jak przebiega ścieżka od zgłoszenia do usunięcia treści, ile razy trzeba się odwołać i co dzieje się z materiałem, który wraca po miesiącach. Nie widzimy natomiast obrazu całego zjawiska, bo trafiają do nas tylko sprawy tych osób, które nas znalazły.

Prezesem zarządu Fundacji jest Łukasz Wudyka. Zawodowo zajmuje się widocznością treści w internecie i od lat prowadzi działalność w tym obszarze, a Fundacja jest rozwinięciem tej praktyki w stronę spraw, które nie mają charakteru komercyjnego. Spełnia ustawowe wymogi pozwalające ubiegać się o wpis na listę biegłych sądowych w sprawach cyfrowych - co odnotowujemy dla porządku, zaznaczając równocześnie, że wypowiedź przygotowana dla redakcji nie jest i nie może być opinią biegłego.

Nie mamy tytułów naukowych i nie przedstawiamy się jako naukowcy. Gdy materiał wymaga wypowiedzi badacza, mówimy to i wskazujemy ośrodek, który zajmuje się danym zagadnieniem. Zdarza się to regularnie i nie traktujemy tego jako porażki.

Wypowiadamy się imiennie. Nie udzielamy komentarzy jako anonimowe „źródło zbliżone do", nie prosimy o anonimizację naszych wypowiedzi i nie mówimy rzeczy, pod którymi nie podpisalibyśmy się nazwiskiem.

Nie budujemy wizerunku na cudzych sprawach. Nie opowiadamy o głośnych przypadkach, w których nie braliśmy udziału, tak jakbyśmy je znali od środka. Jeżeli wiemy o czymś tylko z mediów, mówimy to wprost - i wtedy nasza wypowiedź jest warta dokładnie tyle, co Państwa własna analiza.

Praktyka współpracy

Jak wygląda współpraca krok po kroku

Opisujemy to dokładnie, bo najczęstszą przeszkodą w kontakcie z organizacją nie jest odmowa, tylko niepewność, czego się spodziewać. U nas cała procedura trwa zwykle jedną rozmowę.

Pierwszy kontakt. Telefon pod 222 900 142 albo wiadomość na biuro@usuwaniehejtu.pl. Prosimy o krótki opis tematu, planowany termin publikacji i wskazanie, jakiego rodzaju wypowiedzi Państwo potrzebują: komentarza, opinii o mechanizmie czy sprawdzenia liczby.

Odpowiedź o zakresie. W pierwszej odpowiedzi mówimy trzy rzeczy: czy temat mieści się w naszych kompetencjach, co możemy powiedzieć, a czego nie, oraz czy w materiale będzie potrzebna wypowiedź prawnika albo badacza. Ta trzecia informacja bywa najbardziej wartościowa, bo pozwala zaplanować materiał, zamiast dowiadywać się o luce dzień przed publikacją.

Przygotowanie wypowiedzi. Sprawdzamy liczby u źródła, weryfikujemy, jak wygląda opisywana procedura w danym serwisie w tym momencie, i rozdzielamy fakt od obserwacji i od oceny. Przy tematach wymagających precyzji sami proponujemy formę pisemną.

Weryfikacja cytatu. Prosimy o możliwość sprawdzenia własnej wypowiedzi, zwłaszcza przy liczbach i sformułowaniach prawnych. Nie ingerujemy w resztę materiału i nie prosimy o wgląd w całość. Zwykle zajmuje to kilkanaście minut i zwykle kończy się bez zmian.

Po publikacji. Jeżeli w materiale znajdzie się nasza wypowiedź podana nieściśle, prosimy o korektę i wskazujemy właściwą wersję. Nie robimy z tego sprawy publicznej i nie komentujemy tego nigdzie poza rozmową z redakcją.

Czego nie oczekujemy. Wzmianki o Fundacji, przychylnego wydźwięku, autoryzacji całości ani informowania nas o terminie publikacji. Materiał należy do redakcji i nie zamierzamy udawać, że jest inaczej.

Czego oczekujemy. Jednej rzeczy: żeby przy temacie dotyczącym dzieci znalazł się numer 116 111. To całodobowy, bezpłatny i anonimowy telefon zaufania, z którego dziecko może skorzystać bez niczyjej zgody - i jest to jedyna prośba, którą kierujemy do każdej redakcji.