Media · Wiedza o hejcie
Skala hejtu w Polsce i Europie - dane, które warto znać, zanim napisze się „co drugi"
Hejt jest powszechny, ale jego skala zależy od tego, co dokładnie mierzymy: kontakt z wrogimi treściami, bycie ich celem, zgłoszenie, postępowanie czy wyrok. Zebraliśmy najważniejsze dane z Polski i Europy - z opisem, skąd pochodzą, co mierzą i jak ich używać w materiałach, żeby liczby pracowały na rzetelność, a nie na nagłówek.
Każda liczba ma wskazane źródło, a pełna lista publikacji z linkami znajduje się na końcu strony. Nie sumujemy wyników z różnych badań i zaznaczamy, co mierzy każde z nich.
W skrócie
Najważniejsze liczby o hejcie w jednym miejscu
Dwanaście wyników z pięciu różnych źródeł. Każdy mierzy coś innego, dlatego pod liczbą podajemy, skąd pochodzi i czego dokładnie dotyczy.
Metodologia
Jak mierzy się skalę hejtu - i dlaczego wyniki tak się różnią
„Co drugi młody człowiek widzi hejt" i „policja stwierdza kilkaset przestępstw rocznie" to zdania, które mogą być jednocześnie prawdziwe. Opisują różne piętra tego samego zjawiska.
Najszersza miara to kontakt z treściami: czy ktoś w ogóle widział w sieci wrogie, obraźliwe lub poniżające wypowiedzi - wobec siebie albo innych. Tak pyta Eurostat. Węższa miara to bycie celem: czy obraźliwe treści dotyczyły samego respondenta. Jeszcze węższa - doświadczenie określonych form przemocy, jak wyzywanie, ośmieszanie czy groźby, o które pytają badania szkolne.
Dalej zaczyna się świat instytucji: zgłoszenia do platform, zawiadomienia do organów ścigania, wszczęte postępowania, zarzuty, akty oskarżenia i wyroki. Na każdym kolejnym piętrze liczby są mniejsze - nie dlatego, że zjawiska jest mniej, ale dlatego, że tylko część spraw przechodzi przez kolejne filtry.
Znaczenie mają też szczegóły: okres, którego dotyczy pytanie (ostatnie trzy miesiące czy całe życie), grupa badanych (internauci, dorośli, uczniowie), sposób zadania pytania i definicja podana respondentom albo jej brak. Dwa badania o pozornie tym samym temacie mogą dać wyniki różniące się o kilkadziesiąt punktów procentowych i oba mogą być rzetelne.
Kontakt z treściami
Widziałem wrogie treści w sieci. Najwyższe odsetki - u młodych ponad połowa.
Bycie celem
Obraźliwe treści dotyczyły mnie. Wyraźnie niższe odsetki niż sam kontakt.
Zgłoszenie
Zgłosiłem treść platformie lub dorosłemu. Duża część ofiar nie robi nic.
Zawiadomienie
Sprawa trafia na policję lub do prokuratury. Tylko ułamek przypadków.
Postępowanie i zarzuty
Organy ustalają sprawcę i stawiają zarzuty. Setki osób rocznie.
Wyrok
Skazanie lub warunkowe umorzenie. Najwęższy wycinek całego zjawiska.
Dorośli w Polsce
Dorośli internauci - hejt jest powszechny i dobrze rozpoznawany
W badaniu Uniwersytetu SWPS, przeprowadzonym w dwóch falach w odstępie ponad pięciu lat na reprezentatywnej grupie internautów powyżej 15. roku życia, z hejtem zetknęło się 45 proc. badanych. 28 proc. przyznało, że kierowano wobec nich krytyczne uwagi w sieci.
Najbardziej narażone jest najmłodsze pokolenie: z negatywnymi komentarzami na swój temat spotkała się prawie połowa - 48 proc. - osób w wieku 15-24 lat. Jednocześnie 35 proc. respondentów przyznało, że samo krytykowało innych w sieci, przy czym własne motywacje opisywali zupełnie inaczej niż motywacje innych hejtujących.
Internauci dobrze odróżniają hejt od krytyki: dla 67 proc. to wypowiedzi, których celem jest sprawienie komuś przykrości, dla 66 proc. - wypowiedź pełna nienawiści, a tylko dla 34 proc. każda publiczna krytyka. Grupą najczęściej wskazywaną jako ofiary hejtu pozostają mniejszości seksualne.
CBOS w badaniu poświęconym mowie nienawiści odnotował, że kontakt z nią deklaruje 57 proc. dorosłych. Jako miejsce, w którym ją spotykają, badani wskazywali przede wszystkim internet (65 proc.) i telewizję (57 proc.), rzadziej prasę (16 proc.) i radio (8 proc.). Aż 85 proc. uważało, że nienawistne wypowiedzi są w Polsce problemem, ale jednocześnie nie widziało siebie ani w roli nadawcy, ani adresata. 14 proc. zgodziło się ze stwierdzeniem, że wolność wypowiedzi oznacza, iż można krzywdzić drugą osobę.
W sondażu przeprowadzonym na zlecenie firmy IRCenter hejtu w internecie doświadczyło 37 proc. Polaków, a w grupie 18-24 lata - 60 proc. Najczęstszym pretekstem były poglądy na tematy społeczne (38 proc.), wygląd (35 proc.), poglądy polityczne (30 proc.) oraz hobby i zainteresowania (24 proc.).
Młodzież w Polsce
Uczniowie - cyberprzemoc jako codzienność, o której dorośli często nie wiedzą
Najnowsza edycja badania NASK „Nastolatki" objęła ponad 3,6 tys. uczniów klas siódmych i ósmych szkół podstawowych oraz pierwszych i drugich klas szkół ponadpodstawowych, a także ponad 900 rodziców z całej Polski. Wyniki pokazują, że cyberprzemoc jest dla młodzieży doświadczeniem powszechnym.
Najczęstsze formy to wyzywanie (29 proc.), ośmieszanie (19 proc.), poniżanie (18 proc.) i straszenie (13 proc.). Tylko 44 proc. uczniów zadeklarowało, że nie doświadczyło żadnej z tych form. Ponad jedna czwarta zetknęła się z cyberprzemocą dotyczącą wyglądu (13 proc.), zainteresowań (10 proc.) i stylu ubierania się (9 proc.).
Najbardziej niepokojące są dane o reakcji. 47 proc. młodych ludzi, którzy doświadczyli przemocy w sieci, nie podejmuje żadnych działań, by się bronić. Połowa nie zwraca się z tym do nikogo - z obawy przed oceną albo z niewiary, że otrzyma realną pomoc. Niemal 17 proc. nie potrafi jednoznacznie stwierdzić, czy spotkała ich cyberprzemoc, bo agresywne zachowania stały się częścią codzienności.
Wcześniejsze edycje badania pokazywały też szerszy obraz zagrożeń. Ponad 44 proc. nastolatków padło ofiarą działań innych użytkowników internetu, które przyniosły im realne straty - najczęściej były to włamania na konta pocztowe i profile społecznościowe (15,8 proc.) oraz groźby przemocy w świecie rzeczywistym (13,8 proc.). Około 40 proc. ofiar cyberprzemocy nikomu tego nie zgłosiło i nie szukało pomocy. Ponad dwie trzecie młodych internautów uważało mowę nienawiści za problem internetu, a odsetek przekonanych o bezkarności sprawców wzrósł w porównaniu z edycją sprzed czterech lat z 36 do 51,3 proc.
Szkoła
Szkoła jako główna scena - dlaczego hejt wśród uczniów nie kończy się po lekcjach
Dla uczniów granica między internetem a szkołą właściwie nie istnieje. Grupa klasowa, relacje i komunikatory to przedłużenie korytarza, a konflikty przenoszą się między tymi światami w obie strony.
Połowa uczniów, którzy doświadczyli cyberprzemocy, nie zwraca się z tym do nikogo -ani do rodziców, ani do nauczycieli. Najczęstsze powody to obawa przed oceną i brak wiary, że dorośli realnie pomogą. Szkoły i rodzice widzą więc tylko niewielką część tego, co dzieje się w telefonach dzieci.
Szkoły mają obowiązek stosowania standardów ochrony małoletnich, które muszą obejmować między innymi zasady bezpiecznych relacji między dziećmi, korzystania z internetu i ochrony przed szkodliwymi treściami. Ministerstwo Cyfryzacji ogłosiło hasło roku szkolnego „Włącz szacunek. Wyłącz hejt" i zapowiedziało działania w szkołach.
Dla dziennikarzy oznacza to, że materiał o hejcie wśród uczniów powinien obejmować nie tylko skalę, ale też pytanie o reakcję: czy szkoła ma procedurę, czy ją stosuje i czy uczniowie o niej wiedzą.
Cyberprzemoc seksualna
Cyberprzemoc o charakterze seksualnym - najcichsza część zjawiska
Osobny raport NASK „Agresja i przemoc seksualna w internecie" pokazuje obszar, o którym młodzież mówi najrzadziej. To tu ciemna liczba jest największa.
Jako najbardziej dotkliwy akt cyberagresji seksualnej młodzież wskazała otrzymywanie niechcianych materiałów lub propozycji o charakterze seksualnym - dotyczyło to 26,8 proc. badanych, częściej dziewcząt (31,1 proc.) niż chłopców (21,2 proc.). Co dziesiąty nastolatek doświadczył pięciu lub więcej rodzajów cyberagresji na tle seksualnym.
Blisko jedna czwarta młodych ludzi - 23 proc. - padła ofiarą mowy nienawiści ze względu na płeć. Tylko 29,3 proc. osób dotkniętych przemocą seksualną w sieci komukolwiek o tym powiedziało; pozostali zostali z problemem sami.
Raport zwraca uwagę na normalizację: 18,2 proc. uczniów uważa seksualne gesty i komentarze w szkole za zjawisko normalne, a co ósmy nastolatek postrzega śledzenie w świecie rzeczywistym jako zachowanie akceptowalne. Sprawcami najczęściej są rówieśnicy ze szkoły (24 proc.) i inni znajomi (23,2 proc.) - a nie anonimowi obcy, jak często zakładają dorośli.
Najbardziej narażeni
Kto jest najbardziej narażony - przekrój przez dane
Żadne pojedyncze badanie nie odpowiada na pytanie, kto doświadcza hejtu najczęściej. Zestawienie kilku źródeł pokazuje jednak powtarzający się wzór: młody wiek, płeć żeńska, przynależność do mniejszości i obecność w debacie publicznej zwiększają ryzyko.
Te cechy często się nakładają. Młoda dziennikarka pisząca o prawach mniejszości znajduje się jednocześnie w kilku grupach podwyższonego ryzyka, a ataki na nią łączą motywy seksistowskie, polityczne i związane z tematyką jej pracy. Dlatego w materiałach o konkretnych osobach warto pytać nie tylko o to, ile ataków było, ale też o to, czego dotyczyły.
Sprawcy
Kim są autorzy hejtu - co wiemy z badań
Wyobrażenie anonimowego trolla z drugiego końca kraju pasuje tylko do części przypadków. Badania pokazują, że hejt bardzo często pochodzi od ludzi z otoczenia ofiary - i od ludzi, którzy nie uważają się za hejterów.
W badaniu Uniwersytetu SWPS 35 proc. internautów przyznało, że samo krytykowało innych w sieci, przy czym własne motywacje respondenci opisywali zupełnie inaczej niż motywacje innych - siebie widzieli jako krytyków, innych jako hejterów. Podobny mechanizm widać w badaniu CBOS: 85 proc. uważało nienawistne wypowiedzi za problem, ale nie widziało siebie ani w roli nadawcy, ani adresata.
Wśród młodzieży sprawcami cyberprzemocy seksualnej najczęściej są rówieśnicy ze szkoły (24 proc.) i inni znajomi (23,2 proc.), a nie anonimowi obcy. Konflikt z sieci przenosi się do klasy i odwrotnie, a ofiara spotyka sprawcę następnego dnia na korytarzu.
W przypadku osób publicznych obraz jest inny. W badaniu UNESCO i ICFJ dziennikarki jako głównych sprawców wskazywały anonimowe konta oraz aktorów politycznych, a 41 proc. uczestniczek łączyło ataki ze zorganizowanymi kampaniami dezinformacyjnymi. Tu hejt często nie jest spontaniczną reakcją, tylko elementem działań zaplanowanych.
- Ludzie z otoczenia - rówieśnicy, znajomi, współpracownicy - częściej niż obcy.
- Zwykli użytkownicy - 35% internautów przyznaje się do krytykowania innych w sieci.
- Anonimowe konta - szczególnie przy atakach na osoby publiczne.
- Aktorzy polityczni - zorganizowane kampanie wymierzone w dziennikarzy i aktywistów.
- Konkurencja biznesowa - fałszywe opinie i ataki na firmy - zjawisko słabo zbadane statystycznie.
Media pod presją
Dziennikarze i osoby publiczne - hejt jako ryzyko zawodowe
W globalnym badaniu UNESCO i Międzynarodowego Centrum Dziennikarzy prawie trzy na cztery uczestniczki - 73 proc. - zadeklarowały, że doświadczyły przemocy w sieci w związku z pracą dziennikarską.
Groźby przemocy fizycznej otrzymało 25 proc. badanych, groźby przemocy seksualnej - 18 proc., a niechciane prywatne wiadomości o charakterze nękania - 48 proc. Tematy najczęściej łączone z nasileniem ataków to płeć (47 proc.), polityka i wybory (44 proc.) oraz prawa człowieka i polityka społeczna (31 proc.). 41 proc. uczestniczek było celem ataków, które wyglądały na powiązane ze zorganizowanymi kampaniami dezinformacyjnymi.
Co piąta badana - 20 proc. - doświadczyła ataków lub nękania poza siecią, które jej zdaniem zostały zapoczątkowane w internecie. W kolejnej edycji badania, przeprowadzonej przez te same środowiska badawcze we współpracy z UN Women, odsetek ten wzrósł do 42 proc., a przemocy w sieci doświadczyło 75 proc. uczestniczek.
Skutki są zawodowe i osobiste. 30 proc. badanych reagowało autocenzurą w mediach społecznościowych, 20 proc. całkowicie wycofało się z aktywności w sieci, a 18 proc. unikało kontaktu z odbiorcami. Wpływ na zdrowie psychiczne był najczęściej wskazywanym skutkiem (26 proc.), 12 proc. szukało pomocy medycznej lub psychologicznej, a 11 proc. brało wolne w pracy. W nowszym raporcie autocenzurę w mediach społecznościowych zadeklarowało już 45 proc. badanych.
To badania globalne, oparte na dobrowolnym udziale, a nie reprezentatywne dla Polski. Porównywalnych danych dla samej Polski jest niewiele, dlatego redakcje, które dokumentują ataki na własnych dziennikarzy, tworzą w praktyce jedną z niewielu lokalnych baz wiedzy o tym zjawisku.
Europa
Unia Europejska - ponad połowa młodych internautów widzi wrogie treści
Eurostat mierzy kontakt z wrogimi lub poniżającymi treściami wobec osób i grup w ramach unijnego badania wykorzystania technologii informacyjno-komunikacyjnych w gospodarstwach domowych. To jedyne źródło, które pozwala porównywać wszystkie państwa Unii według tej samej metodologii.
Wśród internautów w wieku 16-24 lat młode kobiety zgłaszały wyższą ekspozycję niż młodzi mężczyźni - 57,2 wobec 50,4 proc. - i ta prawidłowość powtarzała się we wszystkich rodzajach treści. Najczęściej wrogie treści dotyczyły poglądów politycznych i społecznych (42,5 proc. kobiet i 39,3 proc. mężczyzn) oraz pochodzenia rasowego lub etnicznego (38,2 i 35,6 proc.). Największe różnice między płciami dotyczyły treści związanych z orientacją seksualną (37,8 wobec 32,6 proc.), płcią (30,9 wobec 24,9 proc.) i niepełnosprawnością (23,0 wobec 19,3 proc.).
We wcześniejszym pomiarze, obejmującym osoby w wieku 16-29 lat, z takimi treściami zetknęło się 49 proc. młodych internautów. Z uwagi na inne grupy wiekowe wyników nie należy porównywać wprost, ale oba pomiary pokazują ten sam obraz: kontakt z wrogimi treściami dotyczy mniej więcej co drugiego młodego użytkownika sieci w Unii.
Badanie HBSC - zdrowie i zachowania młodzieży szkolnej
Międzynarodowe badanie HBSC, realizowane we współpracy z Regionalnym Biurem WHO dla Europy, pokazało, że 15 proc. nastolatków, czyli mniej więcej co szósty, doświadczyło w ostatnich miesiącach cyberprzemocy, a odsetek ten wzrósł w porównaniu z pomiarem sprzed pandemii. Polska młodzież w każdej grupie wieku znalazła się w pierwszej piątce krajów i regionów o najwyższym odsetku osób doświadczających cyberprzemocy. Najbardziej narażone są trzynastolatki: cyberprzemocy doświadczyło 25 proc. chłopców i 28 proc. dziewcząt w tym wieku.
Wcześniejszy Eurobarometr poświęcony nielegalnym treściom w internecie wskazywał, że mowa nienawiści była najczęściej wymienianym rodzajem nielegalnych treści w dziesięciu państwach, w tym w Polsce. 65 proc. mieszkańców Unii nie uważało wówczas internetu za bezpieczny dla użytkowników.
Polska w porównaniach
Polska na tle Europy - co wiemy i gdzie szukać danych krajowych
W badaniu HBSC polska młodzież znalazła się w pierwszej piątce krajów i regionów o najwyższym odsetku osób doświadczających cyberprzemocy - i to w każdej badanej grupie wieku. To jeden z najmocniejszych argumentów w debacie o bezpieczeństwie dzieci w sieci.
We wcześniejszym Eurobarometrze poświęconym nielegalnym treściom Polska należała do dziesięciu państw, w których mowa nienawiści była najczęściej wymienianym rodzajem nielegalnych treści, z jakimi stykali się respondenci.
Eurostat publikuje wyniki pomiaru kontaktu z wrogimi treściami dla każdego państwa członkowskiego w swojej bazie danych, w zestawie oznaczonym kodem isoc_ci_hm. Redakcja, która chce porównać Polskę z innymi krajami, powinna sięgnąć bezpośrednio do tej tabeli i wybrać ten sam wskaźnik, grupę wieku i okres dla wszystkich porównywanych państw.
Warto też sprawdzać, jak zmieniała się pozycja Polski w kolejnych edycjach tego samego badania, a nie tylko miejsce w pojedynczym zestawieniu. Jedna edycja pokazuje stan w danym momencie, kilka kolejnych - kierunek zmian, który dla czytelnika bywa ważniejszy niż samo miejsce w rankingu.
Porównania międzynarodowe mają swoje ograniczenia. To, co w jednym kraju uchodzi za wrogą wypowiedź, w innym bywa uznawane za ostrą, ale dopuszczalną. Znaczenie mają też różnice w dostępie do internetu, popularności poszczególnych platform i sposobie prowadzenia badania.
- HBSC - polska młodzież w pierwszej piątce we wszystkich grupach wieku.
- Eurobarometr - mowa nienawiści najczęściej wskazywanym rodzajem nielegalnych treści w Polsce.
- Eurostat - dane dla każdego państwa Unii w zestawie isoc_ci_hm.
Kontekst międzynarodowy
Poza Europą - podobny obraz w innych krajach
Dane spoza Unii nie są wprost porównywalne, ale pokazują, że skala zjawiska jest podobna w krajach o rozwiniętym rynku mediów społecznościowych.
Amerykańska Anti-Defamation League w corocznym badaniu nękania w sieci wykazała, że 22 proc. Amerykanów doświadczyło w ciągu ostatniego roku poważnych form nękania w internecie, co oznaczało wzrost o 4 punkty procentowe w porównaniu z poprzednim pomiarem. Do poważnych form badacze zaliczają między innymi groźby fizyczne, uporczywe nękanie, stalking i nękanie o podłożu seksualnym.
Unia reaguje na to zjawisko także przepisami. Dyrektywa w sprawie zwalczania przemocy wobec kobiet i przemocy domowej nakłada na państwa członkowskie obowiązek karania form przemocy cyfrowej, takich jak udostępnianie intymnych materiałów bez zgody, cyberstalking, cybernękanie i nawoływanie w sieci do przemocy lub nienawiści ze względu na płeć.
Statystyki ścigania
Przestępstwa z nienawiści w statystykach policji i prokuratury
Dane organów ścigania pokazują najwęższe piętro zjawiska - sprawy, które zostały zgłoszone, zarejestrowane i zakwalifikowane jako przestępstwa motywowane uprzedzeniami. Mimo to są niezbędne, bo mówią o tym, jak państwo reaguje.
W zestawieniu rocznym przekazanym Rzecznikowi Praw Obywatelskich Prokuratura Krajowa wykazała 1658 postępowań o przestępstwa popełnione z pobudek rasistowskich, antysemickich lub ksenofobicznych. Stanowiły one 0,156 proc. wszystkich zarejestrowanych spraw karnych. W tym samym okresie zarzuty usłyszały 622 osoby, do sądów trafiły 304 akty oskarżenia, sądy skazały 421 osób, wobec 66 warunkowo umorzyły postępowanie, a 11 uniewinniły. W 367 sprawach odmówiono wszczęcia postępowania.
Środowisko prokuratorskie zwraca uwagę, że prawie połowa postępowań o przestępstwa z nienawiści dotyczy czynów popełnionych w internecie, a biorąc pod uwagę sposób zbierania danych, rzeczywisty odsetek jest prawdopodobnie wyższy. Duża część tych spraw dotyczy wpisów w najpopularniejszych serwisach społecznościowych, a odpowiedzi platform na zapytania prokuratorów bywają niepełne albo odsyłają na drogę międzynarodowej pomocy prawnej.
Policja w informacji dla Rzecznika podała, że w kolejnych latach stwierdzała po kilkaset przestępstw z nienawiści rocznie i wszczynała mniej więcej tyle samo postępowań. Liczba zatrzymanych wahała się od 96 do 121 osób rocznie, a liczba podejrzanych - od 270 do 386.
Ciemna liczba
Ciemna liczba hejtu - dlaczego oficjalne dane to wierzchołek góry lodowej
Porównanie badań ankietowych z danymi organów ścigania pokazuje ogromną lukę. Miliony internautów widzą wrogie treści, setki tysięcy ich doświadczają, a organy ścigania rejestrują kilkaset spraw rocznie. Na tę lukę składa się kilka mechanizmów.
Milczenie ofiar
47% młodych ofiar cyberprzemocy nie podejmuje żadnych działań, a połowa nie mówi o tym nikomu.
Wstyd przy przemocy seksualnej
Tylko 29,3% nastolatków dotkniętych cyberprzemocą seksualną komukolwiek o tym powiedziało.
Normalizacja
Niemal 17% uczniów nie potrafi ocenić, czy doświadczyło cyberprzemocy, bo agresja stała się codziennością.
Poczucie bezkarności
Ponad połowa nastolatków uważa, że sprawcy są bezkarni. To zniechęca do zgłaszania.
Nieznajomość ścieżek
Wielu dorosłych nie wie, co jest przestępstwem, gdzie zgłosić sprawę i jak zabezpieczyć dowody.
Luki w katalogu
Ataki na cechy spoza katalogu Kodeksu karnego nie są liczone jako przestępstwa z nienawiści.
Ewidencja bez motywu
Motyw sprawcy nie zawsze jest odnotowywany przy rejestracji przestępstwa.
Bariery po stronie platform
Odpowiedzi platform na zapytania organów bywają niepełne, co utrudnia ustalenie sprawców.
Szybkie znikanie treści
Relacje, wiadomości znikające i usunięte wpisy nie zostawiają dowodów, jeśli nikt ich nie zabezpieczy.
Rozproszenie danych
Platformy, organy ścigania, szkoły i organizacje prowadzą osobne ewidencje, których nikt nie łączy.
Brak stałej publikacji
Statystyki przestępstw z nienawiści nie są publikowane w stałym trybie.
Zmęczenie ofiar
Osoby atakowane latami przestają zgłaszać kolejne wpisy, bo nie wierzą, że coś się zmieni.
Część tej luki da się zmniejszyć bez zmiany przepisów. Proste zabezpieczenie dowodów, znajomość ścieżek zgłaszania i wsparcie dla osób atakowanych sprawiają, że więcej spraw trafia do platform i organów ścigania. Z doświadczenia pracy z osobami atakowanymi w sieci wiemy, że wiele z nich rezygnuje nie dlatego, że sprawa jest błaha, ale dlatego, że nie wie, od czego zacząć - i boi się, że zostanie z tym sama.
Dla redakcji wniosek jest prosty: niska liczba spraw w statystykach nie oznacza, że problem jest mały. Oznacza, że system jego rejestrowania i ścigania ma luki. Materiał oparty wyłącznie na danych policyjnych opisuje skuteczność instytucji, a nie skalę zjawiska.
Luki w danych
Czego nie wiemy - luki w danych, które same są tematem
Brak danych też jest informacją. Wskazując luki, redakcja pokazuje czytelnikom granice wiedzy o zjawisku i wywiera presję na instytucje, które mogłyby je wypełnić.
Regularny pomiar wśród dorosłych
Brakuje regularnego, reprezentatywnego badania doświadczeń hejtu wśród dorosłych Polaków.
Publiczne statystyki ścigania
Dane o przestępstwach z nienawiści nie są publikowane w stałym trybie.
Cechy spoza katalogu
Ataki na osoby z niepełnosprawnościami, starsze, kobiety czy osoby LGBT+ nie są liczone jako przestępstwa z nienawiści.
Dane regionalne
Niemal wszystkie badania podają wyniki dla całego kraju. O skali lokalnej wiadomo niewiele.
Hejt wobec firm
Fałszywe opinie i ataki na przedsiębiorców nie mają osobnej kategorii w statystykach.
Losy zgłoszeń
Brakuje danych o tym, ile zgłoszeń kończy się usunięciem treści, a ile ustaleniem sprawcy.
Porównywalne dane platform
Raporty przejrzystości różnią się kategoriami i metodami, co utrudnia porównania.
Długofalowe skutki
Niewiele badań śledzi te same osoby przez lata, więc trudno mierzyć długotrwałe skutki hejtu.
Każda z tych luk to potencjalny temat materiału: pytanie do ministerstwa, prokuratury czy platformy o to, dlaczego danych nie ma i kiedy się pojawią. Odpowiedź „nie prowadzimy takich statystyk” sama w sobie bywa ważną informacją dla czytelników i punktem wyjścia do dalszych pytań.
Platformy
Skala widziana od strony platform - co mówią raporty przejrzystości
Największe platformy publikują raporty przejrzystości, a Akt o usługach cyfrowych nałożył na nie obowiązek regularnego raportowania o moderacji treści. To cenne źródło, ale wymaga ostrożności.
Raporty pokazują przede wszystkim, ile treści platforma usunęła lub ograniczyła, na jakiej podstawie, ile zgłoszeń otrzymała i jak szybko je rozpatrywała. Nie pokazują, ile nienawiści faktycznie było na platformie - treści, których nikt nie zgłosił ani nie wykrył, nie trafiają do żadnej statystyki. Wzrost liczby usuniętych treści może oznaczać zarówno więcej nienawiści, jak i skuteczniejszą moderację.
Akt o usługach cyfrowych wprowadził też publiczną bazę uzasadnień decyzji moderacyjnych, do której platformy przesyłają informacje o każdej decyzji ograniczającej treść lub konto. Dla dziennikarzy danych to nowe narzędzie, pozwalające badać, jakie kategorie treści są usuwane i jak różnią się praktyki poszczególnych serwisów.
Największe platformy muszą ponadto raz w roku oceniać ryzyka systemowe, w tym ryzyko rozpowszechniania nielegalnych treści i negatywnego wpływu na prawa podstawowe, i poddawać się niezależnym audytom. Szczegółowy przewodnik po raportach publicznych przygotowujemy na osobnej stronie.
- Raporty przejrzystości - liczba usuniętych treści, zgłoszeń, odwołań i czas reakcji.
- Baza uzasadnień decyzji - publiczne dane o decyzjach moderacyjnych platform.
- Oceny ryzyk systemowych - obowiązek największych platform wynikający z Aktu o usługach cyfrowych.
- Niezależne audyty - weryfikacja, czy platforma wywiązuje się z obowiązków.
Trendy
Co się zmienia - kierunki, które widać w kolejnych edycjach badań
Porównywanie kolejnych edycji badań wymaga ostrożności, bo zmieniają się pytania i grupy wiekowe. Kilka kierunków widać jednak w wielu źródłach jednocześnie.
Rośnie poczucie bezkarności sprawców. W badaniu NASK odsetek nastolatków przekonanych, że osoby obrażające innych w sieci są bezkarne, wzrósł z 36 do 51,3 proc. między kolejnymi edycjami. To jeden z najwyraźniejszych i najbardziej niepokojących sygnałów, bo poczucie bezkarności napędza zarówno sprawców, jak i milczenie ofiar.
Utrzymuje się wysoka ekspozycja młodych. Zarówno wcześniejszy, jak i najnowszy pomiar Eurostatu pokazują, że wrogie treści widzi mniej więcej co drugi młody internauta w Unii. Badanie HBSC odnotowało wzrost odsetka nastolatków doświadczających cyberprzemocy w porównaniu z okresem sprzed pandemii.
Pojawiają się nowe formy. Najnowsza edycja badania NASK po raz pierwszy obejmuje korzystanie ze sztucznej inteligencji i zjawisko fałszywych nagrań i zdjęć tworzonych przez algorytmy. Patostreaming, przez lata opisywany jako problem społeczny, stał się osobnym przestępstwem w Kodeksie karnym.
Zmienia się też reakcja państwa. Ministerstwo Cyfryzacji ogłosiło hasło roku szkolnego „Włącz szacunek. Wyłącz hejt" i program działań w szkołach, a przy Prokuratorze Generalnym powołano zespół doradców do spraw przeciwdziałania mowie nienawiści i przestępstwom motywowanym uprzedzeniami.
- Poczucie bezkarności - wzrost z 36 do 51,3% wśród nastolatków.
- Ekspozycja młodych - stabilnie około połowy młodych internautów w UE.
- Cyberprzemoc wśród uczniów - wzrost w badaniu HBSC w porównaniu z okresem sprzed pandemii.
- Nowe technologie - fałszywe zdjęcia i nagrania tworzone przez algorytmy.
- Nowe przepisy - patostreaming jako osobne przestępstwo.
- Programy publiczne - szkoły, prokuratura, policja - nowe inicjatywy.
Słownik miar
Jedenaście pojęć, które pomagają poprawnie opisać wyniki badań
Większość błędów w materiałach o skali hejtu nie wynika z samych liczb, tylko z mylenia miar. Ten krótki słownik porządkuje pojęcia używane w badaniach i statystykach.
Ekspozycja
Kontakt z treściami - widzieć je w sieci, niezależnie od tego, kogo dotyczą. Najszersza miara.
Wiktymizacja
Bycie celem hejtu lub przemocy. Zawsze niższa niż ekspozycja.
Sprawstwo
Deklaracja, że samemu hejtowało się innych. Zwykle zaniżona, bo nikt nie lubi się do tego przyznawać.
Zgłaszalność
Odsetek przypadków, które ofiary zgłaszają platformie, dorosłym lub organom.
Ciemna liczba
Różnica między rzeczywistą liczbą zdarzeń a liczbą zarejestrowaną przez instytucje.
Wykrywalność
Odsetek przestępstw, w których ustalono sprawcę. Miara skuteczności ścigania, nie skali zjawiska.
Próba reprezentatywna
Grupa badanych dobrana tak, by odzwierciedlała populację. Bez niej wynik opisuje tylko samych badanych.
Badanie przez internet
Ankieta wypełniana online. Szybka i tania, ale z definicji pomija osoby spoza sieci.
Błąd statystyczny
Margines, w którym mieści się prawdziwy wynik. Przy małych podgrupach bywa bardzo szeroki.
Okres odniesienia
Ostatnie trzy miesiące, rok albo całe życie. Zmiana okresu potrafi zmienić wynik kilkukrotnie.
Procent i punkt procentowy
Wzrost z 36 do 51,3% to wzrost o 15,3 punktu procentowego, czyli o ponad 40 procent.
Mapa źródeł
Które źródło wybrać do jakiego tematu
Zanim zaczniecie szukać liczb, określcie temat materiału. Poniższa mapa podpowiada, gdzie znaleźć najlepsze dane i na co uważać przy ich wykorzystaniu.
Dla redakcji regionalnych
Jak zbadać skalę hejtu lokalnie - ścieżka w sześciu krokach
Dane ogólnopolskie rzadko wystarczają do materiału o konkretnym mieście czy powiecie. Część informacji można jednak zdobyć samodzielnie, korzystając z prawa dostępu do informacji publicznej i własnych zasobów redakcji.
Komenda wojewódzka policji
Wniosek o informację publiczną o liczbie przestępstw z nienawiści i przestępstw popełnionych w internecie na terenie województwa. Odpowiedź co do zasady w ciągu 14 dni.
Prokuratura okręgowa
Liczba postępowań z art. 256, 257 i 190a Kodeksu karnego, aktów oskarżenia i odmów wszczęcia w danym okręgu.
Sądy
Portal statystyczny Ministerstwa Sprawiedliwości i wnioski do prezesów sądów o liczbę spraw i wyroków w danej kategorii.
Szkoły i kuratorium
Pytania o procedury reagowania na cyberprzemoc i ogólną liczbę interwencji - bez danych pozwalających zidentyfikować uczniów.
Własne dane moderacyjne
Liczba usuniętych komentarzy pod własnymi tekstami i ich kategorie. Cenne i często niewykorzystywane źródło.
Ankieta wśród odbiorców
Tylko jako ilustracja, wyraźnie opisana jako niereprezentatywna. Nigdy jako „badanie" w nagłówku.
Warsztat
Jak to napisać - zdania błędne i poprawne
Te same dane można podać tak, że materiał jest mocny i zarazem odporny na zarzut manipulacji. Poniżej przykłady sformułowań, które często pojawiają się w nagłówkach, i ich rzetelnych odpowiedników.
Rzetelne sformułowanie nie osłabia materiału. Czytelnik, który sam sprawdzi liczbę w źródle i znajdzie dokładnie to, co napisaliście, zaufa redakcji także przy następnym tekście.
Dla redakcji
Jak używać danych o skali hejtu w materiałach - dziesięć wskazówek
Dane o hejcie łatwo przekręcić, bo liczby są duże, a temat emocjonalny. Poniższe zasady pomagają zachować rzetelność bez odbierania materiałowi siły.
Podawajcie źródło i edycję
Nazwa badania, instytucja i grupa badanych. „Według badań" to za mało.
Rozróżniajcie kontakt i doświadczenie
„Widział wrogie treści" to nie to samo co „był ofiarą hejtu".
Nie przenoście wyników między grupami
Dane o uczniach nie opisują dorosłych, a dane o internautach - całego społeczeństwa.
Nie sumujcie badań
Różne definicje, próby i okresy nie dają się dodać ani uśrednić.
Uważajcie na małe podgrupy
Wyniki dla wąskich grup bywają obarczone dużym błędem.
Sprawdzajcie treść pytania
Sposób zadania pytania potrafi zmienić wynik o kilkadziesiąt punktów.
Nie zaokrąglajcie pod nagłówek
45% to „prawie połowa", a nie „połowa". Czytelnicy to widzą.
Traktujcie dane policyjne jako minimum
Statystyki ścigania mówią o reakcji państwa, nie o skali zjawiska.
Pokazujcie trend ostrożnie
Porównujcie tylko edycje z tymi samymi pytaniami i grupami.
Linkujcie do źródła
Czytelnik powinien móc sprawdzić liczbę sam. To buduje zaufanie do redakcji.
Jeśli potrzebujecie pomocy w doborze danych do konkretnego materiału albo chcecie sprawdzić, czy dane dwóch badań można zestawić, zadzwońcie na 222 900 142 albo napiszcie na biuro@usuwaniehejtu.pl. Kontakt dla dziennikarzy jest bez opłat.
Pytania redakcji
Skala hejtu - najczęstsze pytania dziennikarzy
Ilu Polaków doświadczyło hejtu?
To zależy od definicji i badania. W badaniu Uniwersytetu SWPS z hejtem zetknęło się 45 proc. internautów, a 28 proc. było adresatami krytycznych uwag. W sondażu IRCenter hejtu doświadczyło 37 proc. Polaków, a w grupie 18-24 lata – 60 proc. Najbezpieczniej podawać konkretny wynik z nazwą badania.
Czy hejtu przybywa?
Wiele wskaźników na to wskazuje – rośnie poczucie bezkarności sprawców, badanie HBSC odnotowało wzrost cyberprzemocy wśród nastolatków – ale bezpośrednie porównania są trudne, bo zmieniają się pytania i grupy badanych. W materiale lepiej pisać o konkretnych wskaźnikach niż o ogólnym wzroście.
Kto jest najbardziej narażony?
Młodzi ludzie, szczególnie młode kobiety, oraz mniejszości – przede wszystkim seksualne, rasowe i etniczne. Wśród uczniów najbardziej narażone są trzynastolatki. Coraz częściej atakowane są też osoby publiczne, w tym dziennikarze.
Ile jest przestępstw z nienawiści w Polsce?
Policja stwierdza ich po kilkaset rocznie, a w zestawieniu rocznym prokuratury wykazano 1658 postępowań o przestępstwa z pobudek rasistowskich, antysemickich lub ksenofobicznych. Statystyki nie są publikowane w stałym trybie, a ciemna liczba jest bardzo duża.
Czy dane platform pokazują skalę hejtu?
Nie wprost. Raporty przejrzystości pokazują, ile treści usunięto, a nie ile ich było. Wzrost liczby usunięć może oznaczać więcej nienawiści albo skuteczniejszą moderację.
Czy można porównać Polskę z innymi krajami?
Tak, ale tylko w ramach tego samego wskaźnika. Najlepszym źródłem jest Eurostat, który publikuje dane dla wszystkich państw Unii według jednej metodologii, oraz badanie HBSC dla młodzieży szkolnej. Nie należy zestawiać wyników różnych badań krajowych jako rankingu.
Skąd wziąć dane dla naszego województwa?
Z komendy wojewódzkiej policji i prokuratur okręgowych – w trybie dostępu do informacji publicznej – oraz z portalu statystycznego Ministerstwa Sprawiedliwości. Uzupełnieniem mogą być własne dane moderacyjne redakcji. Ścieżkę opisujemy wyżej na tej stronie.
Czy możemy wykorzystać te dane w materiale?
Tak. Wszystkie liczby na tej stronie pochodzą z publicznych źródeł, do których linki podajemy poniżej. Prosimy o powoływanie się na źródło pierwotne. Chętnie pomożemy w interpretacji.
Zostań stałym wsparciem
Wybierz swój poziom w walce z hejtem.
Comiesięczne wsparcie daje nam to, czego hejt nie ma - stabilność. Dzięki stałym darczyńcom działamy bez przerwy. Wybierz poziom i dołącz.
Wolisz własną kwotę?
Wpisz dowolną sumę — każda złotówka to realne działania. Jednorazowo, co miesiąc albo co rok, jak Ci wygodnie.
Jednorazowa zrzutka
Nie chcesz subskrypcji? Wpłać jednorazowo na publiczną zbiórkę - też trafia na Ścianę Chwały.
Wpłać na zrzutkęPrzelew na konto
Dla większych darowizn i wsparcia firmowego. Wystaw przelew bezpośrednio na konto fundacji.
nr konta: 42 1600 1462 1783 5776 0000 0002
Czas działać
Skala hejtu jest duża. Skala reakcji może być większa
Każda liczba z tej strony może trafić do materiału - z podaniem źródła pierwotnego. Potrzebujecie danych, komentarza albo pomocy dla osoby atakowanej w sieci? Zadzwońcie na 222 900 142 albo napiszcie na biuro@usuwaniehejtu.pl
Treści na tej stronie mają charakter informacyjny i nie stanowią porady prawnej. Dane pochodzą z publicznie dostępnych źródeł wskazanych na stronie.
Źródła
Źródła danych, z których korzystaliśmy
Linki prowadzą do oryginalnych publikacji lub oficjalnych stron instytucji. Daty wydania, metodologia i pełne wyniki są dostępne w źródłach.
Dla redakcji
Dane, komentarz i analizy - współpraca z redakcjami
Pomoc w dotarciu do danych i komentarz eksperta są bez opłat. Analizy i monitoring na zlecenie wyceniamy indywidualnie - dochód z nich finansuje pomoc dla osób atakowanych w sieci.
Komentarz eksperta
Kontekst liczb, trendy i praktyka - wypowiedź do materiału zwykle jeszcze tego samego dnia.
ZadzwońWeryfikacja danych
Sprawdzimy, czy wyniki dwóch badań można zestawić i jak poprawnie opisać, co mierzą.
Napisz do nasAnaliza na zlecenie
Skala hejtu wokół tematu, osoby, marki lub instytucji - z metodologią i źródłami.
Zapytaj o zakresSzkolenie z danych
Jak czytać i relacjonować badania o hejcie, cyberprzemocy i mowie nienawiści.
Zapytaj o termin