Czym jest hejt

Podstawa

Co to właściwie znaczy

Zacznijmy od rzeczy, która zaskakuje wiele osób. „Hejt" nie jest pojęciem z żadnej ustawy. Nie ma jednej urzędowej definicji, nie ma paragrafu o hejcie i nie znajdziesz go w kodeksie. To słowo potoczne, którego wszyscy używamy, bo jest wygodne.

To nie znaczy, że hejt nie istnieje. Znaczy tylko tyle, że pod jednym słowem kryje się wiele różnych zachowań - od głupiego komentarza po rzeczy, które mają konsekwencje prawne. Dlatego warto umieć je rozróżniać, zamiast wrzucać wszystko do jednego worka.

Nasza robocza definicja brzmi tak: hejt to wypowiedź, której celem nie jest ocena tego, co ktoś zrobił, tylko sprawienie mu przykrości albo pokazanie innym, że jest gorszy. Nie chodzi w niej o sprawę. Chodzi o człowieka.

Dwie cechy, które powtarzają się prawie zawsze. Po pierwsze, atak dotyczy osoby, a nie jej czynu. Po drugie, nie da się na niego odpowiedzieć argumentem, bo nie jest argumentem - jest wyzwiskiem w lepszym albo gorszym opakowaniu.

Publiczność jest trzecim elementem, choć nie zawsze koniecznym. Bardzo duża część hejtu powstaje po to, żeby zobaczyli go inni. Dlatego dzieje się w komentarzach, w grupach klasowych i na tablicach, a nie w prywatnej wiadomości. Autor potrzebuje widowni, bo bez niej to nie działa.

Powtarzalność zmienia ciężar sprawy. Jeden głupi komentarz to jeden głupi komentarz. To samo powtarzane przez trzy tygodnie przez tę samą osobę to już coś innego - i inaczej się to traktuje, także w sensie prawnym.

Warto też wiedzieć, że hejt nie musi zawierać wyzwisk. Bywa uprzejmy w formie i podły w treści: pytanie zadane po to, żeby upokorzyć, komentarz o czyjejś rodzinie napisany bez jednego brzydkiego słowa, uśmieszek postawiony w odpowiednim momencie. Brak wulgaryzmów nie przesądza o niczym i nie jest argumentem w rozmowie z nikim.

Nie musisz udowadniać, że to hejt, żeby prosić o pomoc. To ważne zdanie, więc powtórzymy je jeszcze kilka razy na tej stronie. Nazywanie zjawisk służy temu, żeby wiedzieć, co z nimi robić - a nie temu, żebyś musiała lub musiał zdać egzamin przed rozmową z kimkolwiek.

Kategoria osobna

Mowa nienawiści, czyli atak za coś, czego nie wybierałaś ani nie wybierałeś

To jest ta część hejtu, którą prawo traktuje inaczej niż resztę. Nie dlatego, że boli bardziej, tylko dlatego, że uderza w coś, czego nie da się zmienić ani odwołać.

Na czym polega różnica. Zwykły hejt atakuje ciebie jako konkretną osobę. Mowa nienawiści atakuje cechę, którą przypisuje się całej grupie - i wtedy nie chodzi już o ciebie, tylko o to, do jakiej grupy ktoś cię zaliczył. Twoje zachowanie nie ma tu żadnego znaczenia, bo nie o nie chodziło od początku.

Czego to najczęściej dotyczy. Pochodzenia i narodowości, koloru skóry, wyznania, niepełnosprawności, orientacji. Z badania Centrum Badania Opinii Społecznej wynika, że jako najczęstszy przedmiot nienawistnych wypowiedzi wskazywana była orientacja seksualna - sześćdziesiąt cztery procent wskazań, obok koloru skóry.

Jak duża jest skala. Z tego samego badania wynika, że z mową nienawiści zetknęło się pięćdziesiąt siedem procent dorosłych, a jako główne miejsce kontaktu sześćdziesiąt pięć procent z nich wskazało internet. Wśród młodych ponad dwie trzecie uważa mowę nienawiści za problem w sieci - dokładnie 68,4 procent według badania NASK.

Dlaczego to szczególnie boli. Bo nie da się na to odpowiedzieć zmianą zachowania. Przy zwykłym hejcie zawsze zostaje złudzenie, że gdyby zrobić coś inaczej, byłoby lepiej - tu nie ma nawet tego złudzenia. Atak dotyczy czegoś, czego nie wybierałaś ani nie wybierałeś i czego nie da się odłożyć na bok.

Prawo w Polsce chroni tu nierówno i uczciwie o tym mówimy. Zakres ochrony różni się w zależności od tego, jakiej cechy dotyczy atak - część jest wymieniona w przepisach wprost, część nie. To budzi spory i nie będziemy udawać, że sytuacja jest prosta ani że wszystko jest tu poukładane.

Co to znaczy dla ciebie w praktyce. Zgłaszaj takie treści w kategorii dotyczącej mowy nienawiści, a nie w ogólnych „treściach obraźliwych" - regulaminy serwisów traktują tę kategorię poważniej niż przepisy i często usuwają treści, które w Polsce nie byłyby przestępstwem.

I jedna rzecz, o której warto wiedzieć. Jeżeli atak dotyczy tego, kim jesteś, bardzo łatwo uwierzyć, że problem leży w tobie. Nie leży. Cecha, za którą ktoś cię atakuje, nie jest wadą - wadą jest to, co robi z nią osoba po drugiej stronie ekranu.

Liczby

Jak wielu ludzi to naprawdę dotyczy

Ta sekcja jest tu z jednego powodu. Prawie każdy, kto przez to przechodzi, jest przekonany, że jest w tym sam. Liczby mówią coś zupełnie innego.

Czterdzieści procent nastolatków doświadczyło cyberprzemocy. To jest wynik badania NASK Państwowego Instytutu Badawczego, prowadzonego w polskich szkołach. Innymi słowy: w klasie liczącej trzydzieści osób dotyczy to około dwunastu z nich.

Sześćdziesiąt sześć procent dzieci doświadczyło przemocy ze strony rówieśników. To z kolei diagnoza Fundacji Dajemy Dzieciom Siłę. Dwoje na troje. To nie jest margines ani coś, co spotyka wyjątkowo pechowych.

Co czwarty nastolatek nie potrafi ocenić, czy to, co widzi, jest już przemocą. Jeżeli masz wątpliwości, czy przesadzasz, to jest dokładnie to samo, co czuje bardzo wielu ludzi wokół ciebie.

Około czterdziestu procent ofiar nie powiedziało o tym nikomu. Ani rodzicom, ani nauczycielowi, ani koledze. To jest naszym zdaniem najważniejsza liczba na tej stronie, bo tłumaczy, dlaczego wydaje ci się, że to spotyka tylko ciebie. Wielu ludzi wokół po prostu milczy, tak jak ty.

Ponad połowa młodych uważa, że sprawcy są bezkarni. Odsetek ten wzrósł z trzydziestu sześciu procent w 2018 roku do 51,3 procent w 2022. To przekonanie jest jednym z powodów, dla których ludzie nie zgłaszają - i dlatego tak dużo miejsca poświęcamy pokazywaniu, że jednak da się coś zrobić.

Wśród dorosłych jest niewiele lepiej. Z badania CBOS wynika, że zaledwie trzy dziesiąte procenta badanych określiło mowę nienawiści jako przestępstwo. Jeżeli więc dorosły, do którego pójdziesz, nie będzie wiedział, co zrobić, to nie znaczy, że nie chce pomóc. Znaczy, że nikt go tego nie uczył.

Po co ci te liczby. Nie po to, żeby cię pocieszyć - od pocieszania są ludzie, a nie tabele. Po to, żebyś wiedziała lub wiedział, że to nie jest twoja osobista porażka ani coś, co przydarza się dziwnym ludziom. To jest coś, co spotyka bardzo wielu, o czym prawie nikt nie mówi głośno.

Kogo to dotyczy

Czy jest jakiś typ osoby, która to dostaje

Krótka odpowiedź brzmi: nie ma. I to jest jedna z ważniejszych rzeczy na tej stronie, bo prawie każdy, kto przez to przechodzi, szuka w sobie cechy, która to wywołała.

Badania nie wskazują żadnego „typu ofiary". Wskazują za to mechanizmy grupowe: potrzebę wykluczenia kogoś, walkę o pozycję, chęć odwrócenia uwagi od siebie. Grupa potrzebuje celu, a nie konkretnej osoby - i dlatego, kiedy jedna osoba znika, po jakimś czasie pojawia się następna.

Pretekstem bywa dosłownie wszystko. Bycie nowym w klasie i bycie w niej od zawsze. Wyróżnianie się i niewyróżnianie. Dobre oceny i słabe oceny. To, że ktoś się odzywa, i to, że milczy. Jeżeli szukasz w tym logiki, nie znajdziesz jej, bo jej nie ma.

Są za to różnice w tym, jak wygląda atak. Z badania poświęconego polskim internautom wynika, że kobiety są znacznie częściej niż mężczyźni krytykowane za wygląd, a mężczyźni częściej za poglądy. To nie znaczy, że jednym jest łatwiej - znaczy tylko, że uderza się w różne miejsca.

Dziewczyny i chłopcy doświadczają różnych rzeczy. Z diagnozy Fundacji Dajemy Dzieciom Siłę wynika, że dziewczyny znacznie częściej doświadczają wykorzystania seksualnego bez kontaktu fizycznego - trzydzieści cztery procent wobec siedemnastu procent u chłopców. Jednocześnie w Polsce, w odróżnieniu od większości badanych krajów, to chłopcy częściej przyznają się do stosowania przemocy rówieśniczej: czterdzieści jeden procent wobec trzydziestu trzech.

Co z tego wynika dla ciebie. Że nie ma czego w sobie naprawiać, żeby to się skończyło. Zmiana fryzury, konta, szkoły albo zachowania czasem pomaga na krótko, ale nie usuwa przyczyny, bo przyczyna nigdy nie była po twojej stronie.

I coś, co warto wiedzieć o sobie. Ludzie, którzy przez to przeszli, bardzo często stają się później osobami, które najszybciej reagują, gdy dzieje się to komuś innemu. To jedna z niewielu dobrych rzeczy, jakie z tego wynikają - i całkiem sporo osób mówi po latach, że właśnie to zostało im na dłużej.

Nazwy

Słownik, czyli jak to wszystko się właściwie nazywa

Nie po to, żeby uczyć się definicji na pamięć. Po to, żeby w rozmowie z dorosłym albo w formularzu zgłoszenia użyć słowa, które od razu wskazuje, o co chodzi.

Cyberprzemoc. Przemoc rówieśnicza prowadzona przez internet i telefon, zwykle powtarzalna i oparta na przewadze jednej strony. To pojęcie, którego używa się w badaniach o młodzieży i w większości szkolnych dokumentów.

Nękanie. Zachowanie uporczywe i powtarzalne, wzbudzające poczucie zagrożenia albo naruszające prywatność. W przeciwieństwie do hejtu jest to pojęcie funkcjonujące w prawie - i dlatego przy zgłoszeniach warto go używać, gdy pasuje do sytuacji.

Trolling. Pisanie po to, żeby wywołać reakcję, bez trwałego wymierzenia w konkretną osobę. Bywa mylony z hejtem, ale opisuje inną motywację - i reaguje się na niego inaczej, bo brak odpowiedzi odbiera mu sens.

Zmasowany atak. Sytuacja, w której wiele osób pisze do jednej w krótkim czasie. Szczyt przypada zwykle na pierwszą dobę, a fala wygasa w ciągu kilku dni.

Doxxing. Ujawnienie danych pozwalających dotrzeć do kogoś w świecie rzeczywistym: adresu, szkoły, numeru telefonu. To moment, w którym sprawa przestaje być wyłącznie internetowa.

Podszywanie się. Występowanie pod cudzym imieniem albo z cudzym zdjęciem. W serwisach jest to osobna kategoria zgłoszenia, rozpatrywana zwykle szybciej niż zgłoszenia dotyczące treści.

Seksting. Wysyłanie intymnych zdjęć albo wiadomości. Problem zaczyna się wtedy, gdy ktoś przesyła je dalej bez zgody - i wtedy odpowiada ten, kto przesłał, a nie ten, kto wysłał pierwotnie.

Grooming. Budowanie przez dorosłego relacji z dzieckiem w celu jego wykorzystania. Najważniejszy sygnał ostrzegawczy jest jeden: prośba o zachowanie znajomości w tajemnicy przed rodzicami.

Patostream. Transmisja na żywo pokazująca wulgarne zachowania albo przemoc. Z badania NASK wynika, że ogląda je co czwarty nastolatek, a szesnaście procent badanych nie potrafi ocenić, czy to, co oglądają, mieści się w tej kategorii.

Sharenting. Publikowanie przez rodziców zdjęć i informacji o własnych dzieciach bez ich zgody. Jeśli to twoja sytuacja, masz prawo o tym porozmawiać - i wbrew pozorom bardzo wielu rodziców po takiej rozmowie usuwa te treści.

Ślad cyfrowy. Wszystko, co da się o tobie znaleźć w sieci, łącznie z treściami opublikowanymi przez innych i takimi, o których nie wiesz.

Depozycjonowanie. Sprawienie, że treść przestaje pojawiać się wysoko w wynikach wyszukiwania, choć nadal istnieje. To druga droga, gdy usunięcie okazuje się niemożliwe.

Szerszy obraz

To nie jest problem wyłącznie twojego pokolenia

Bardzo często słyszy się, że hejt to sprawa młodych, którzy „siedzą w telefonach". Dane pokazują coś zupełnie innego - i warto to wiedzieć, gdy ktoś przy tobie tak powie.

Ponad połowa dorosłych w Polsce zetknęła się z mową nienawiści. Dokładnie pięćdziesiąt siedem procent według badania Centrum Badania Opinii Społecznej. Jako główne miejsce kontaktu wskazywali internet - sześćdziesiąt pięć procent - ale zaraz po nim telewizję, wskazaną przez pięćdziesiąt siedem procent.

Kogo dorośli uznają za nadawców. Na pierwszym miejscu innych użytkowników internetu = pięćdziesiąt pięć procent wskazań. Na drugim polityków = czterdzieści siedem procent. To istotne, bo pokazuje, że dorośli widzą ten problem także poza siecią i poza swoim pokoleniem.

Połowa uważa, że w Polsce istnieje przyzwolenie na obrażanie. Ze względu na wiek, płeć, niepełnosprawność, wyznanie, narodowość czy orientację. To nie jest opinia młodzieży o dorosłych - to opinia dorosłych o kraju, w którym żyją.

A jednocześnie osiemdziesiąt pięć procent uważa, że problem istnieje, ale że sami nie są ani nadawcą, ani adresatem. To jest w naszej ocenie najciekawsza liczba z całego badania. Zjawisko, które wszyscy widzą u innych i prawie nikt u siebie.

Po co ci ta wiedza. Po pierwsze dlatego, że zdanie „za moich czasów tak nie było" jest po prostu nieprawdziwe - dane pokazują wzrost, a nie spadek. Po drugie dlatego, że hejt nie jest chorobą twojego pokolenia ani skutkiem tego, że korzystasz z telefonu. Jest czymś, co dorośli robią sobie nawzajem równie chętnie, tylko rzadziej to badają.

I po trzecie, najważniejsze. Skoro dorośli mają z tym taki sam problem, to nie ma powodu, żebyś czuła się lub czuł się gorzej z tym, że sobie z tym nie radzisz. Nikt sobie z tym nie radzi dobrze. Różnica polega tylko na tym, że dorośli mają więcej narzędzi - a ta strona jest po to, żebyś ty też je miała lub miał.

Częste pytanie

Czy da się ustalić, kto to napisał

To pytanie zadaje sobie prawie każdy, kto dostaje wiadomości z konta bez nazwiska. Odpowiedź jest bardziej złożona niż „tak" albo „nie" i warto ją znać w całości.

Ty tego nie ustalisz i nie próbuj. Serwisy nie udostępniają danych zwykłym użytkownikom, a próby dochodzenia na własną rękę kończą się zwykle tym, że oskarżysz niewłaściwą osobę. To jest jeden z najczęstszych sposobów, w jaki sprawa robi się dwa razy gorsza.

Organy to potrafią. Serwisy przechowują dane, których nie pokazują użytkownikom, i udostępniają je na żądanie w postępowaniu. Zdanie „i tak mnie nie znajdą" jest jednym z powodów, dla których ludzie piszą - i jest po prostu nieprawdziwe.

To trwa i nie zawsze się udaje. Nie będziemy obiecywać, że każda sprawa kończy się ustaleniem autora, bo tak nie jest. Ustalenie wymaga postępowania, a postępowania trwają miesiącami i część z nich kończy się niczym.

Ale bardzo często wcale nie trzeba wiedzieć, kto to jest. To jest najważniejsze zdanie tej sekcji. Do usunięcia treści nie potrzebujesz tożsamości autora - wystarczy adres treści i zgłoszenie we właściwej kategorii. Cała nasza praca opiera się na tym, że treść da się usunąć niezależnie od tego, kto ją napisał.

Bardzo często i tak wiesz, kto to jest. W szkolnych sprawach anonimowość jest zwykle pozorna: wiadomo, kto pisze, tylko nie ma na to dowodu. Wtedy sprawa nie jest kwestią ustalania autora, lecz udokumentowania tego, co się dzieje - i przekazania tego dorosłemu, który może z tym coś zrobić.

Nie konfrontuj się z osobą, którą podejrzewasz. Nawet jeśli masz pewność. Konfrontacja daje autorowi dokładnie to, po co pisał, a przy okazji sprawia, że to ty wyglądasz na stronę atakującą - bo twoja wiadomość będzie tą, którą ktoś zrobi zrzutem.

Co robić zamiast. Dokumentować, zgłaszać, odwoływać się i mówić dorosłemu. To brzmi nudno w porównaniu z ustalaniem sprawcy, ale jest jedyną drogą, która faktycznie prowadzi do usunięcia treści.