Mechanizmy hejtu

Punkt wyjścia

Dlaczego ludzie w ogóle to komuś robią

Zacznijmy od rzeczy, która brzmi dziwnie, ale jest prawdziwa. Hejt bardzo rzadko mówi coś o osobie, w którą jest wymierzony. Prawie zawsze mówi coś o tym, kto go pisze.

Powód pierwszy: żeby poczuć się wyżej. Najprostszy i najczęstszy. Ktoś, kto czuje się gorszy, na chwilę czuje się lepszy, gdy pokaże, że ktoś inny jest gorszy od niego. To działa krótko, więc trzeba powtarzać. Stąd bierze się to, że hejter rzadko poprzestaje na jednym komentarzu.

Powód drugi: żeby należeć do grupy. Dla wielu osób dołączenie do ataku jest opłatą za miejsce w paczce. Nie chodzi o ciebie ani o to, co zrobiłaś czy zrobiłeś. Chodzi o pokazanie tym, którzy patrzą, że jest się po właściwej stronie.

Powód trzeci: żeby odwrócić uwagę od siebie. W klasie, w której ktoś jest atakowany, wszyscy pozostali są bezpieczni. Część osób atakuje dokładnie z tego powodu: dopóki celem jest ktoś inny, celem nie są oni.

Powód czwarty: dla reakcji. Niektórzy piszą po to, żeby coś się wydarzyło. Twoja złość, twoja obrona, twoja odpowiedź - to jest ich nagroda. Przy tym typie brak reakcji działa lepiej niż najlepsza riposta, i za chwilę wyjaśnimy, dlaczego.

Powód piąty: z nudów. Brzmi żałośnie, bo jest żałosne. Część hejtu powstaje dlatego, że ktoś miał wolne popołudnie, nudziło mu się i nie miał lepszego pomysłu na siebie ani na ten dzień.

Powód szósty: bo sam tego doświadcza. Bardzo duża część osób, które krzywdzą, sama jest gdzieś krzywdzona. To nie jest usprawiedliwienie i nie musisz im współczuć. To jest tylko informacja o tym, skąd się to bierze.

Powód siódmy: zemsta za coś, o czym nie masz pojęcia. Czasem chodzi o sprawę sprzed roku, o czyjąś sympatię, o wynik meczu albo o zdanie, którego nawet nie pamiętasz. Szukanie logiki w takim ataku prowadzi donikąd, bo tej logiki po prostu nie ma.

Powód ósmy: bo się da i nic za to nie grozi. To jest ten najważniejszy i najbardziej niepokojący. Z badania NASK wynika, że w 2018 roku trzydzieści sześć procent nastolatków uważało, że osoby obrażające w internecie są bezkarne. W 2022 roku uważało tak już 51,3 procent. Ponad połowa młodych ludzi zakłada dziś, że hejt nie ma żadnych konsekwencji.

Powód dziewiąty: bo ktoś inny mu kazał. Zdarza się częściej, niż widać z zewnątrz. Ktoś rozkręca sprawę, a pisze kilka osób, które w gruncie rzeczy chcą mieć spokój z tym, kto rozkręcał. To wygląda jak spontaniczna reakcja grupy, a jest ustawione przez jedną osobę.

Zwróć uwagę, czego nie ma na tej liście. Nie ma nic o tobie. Ani o twoim wyglądzie, ani o tym, co napisałaś czy napisałeś, ani o żadnej twojej cesze. Bo to nie są przyczyny hejtu - to są tylko pretekst, po który hejter sięgnął, bo akurat był pod ręką.

Dlaczego w sieci jest gorzej

Co robi ekran postawiony między dwojgiem ludzi

Ta sama osoba, która w klasie nie powiedziałaby ci nic, w komentarzu napisze rzeczy, których nie da się odczytać na głos. To nie jest przypadek. Ekran zdejmuje wszystko, co normalnie powstrzymuje ludzi.

Nie widać twarzy. W rozmowie na żywo widać, kiedy komuś robi się przykro, i większość ludzi wtedy przestaje. W komentarzu nie widać nic. Autor nie dostaje żadnego sygnału, że przesadził, więc nie przestaje.

Nie ma świadków, którzy zareagują od razu. W klasie ktoś może powiedzieć „przestań". W internecie ta sama osoba przewija dalej, bo nie czuje, że to jej sytuacja.

Jest opóźnienie. Piszesz teraz, ktoś czyta za godzinę. Autor nie jest obecny przy tym, jak jego słowa działają, więc łatwiej mu uznać, że nie zadziałały wcale.

Anonimowość zdejmuje ostatnie hamulce. Konto bez nazwiska, konto założone na tę jedną akcję, konto podszywające się pod kogoś innego. Człowiek, który nie ponosi żadnych konsekwencji, zachowuje się inaczej niż ten, który je ponosi.

Warto jednak wiedzieć, że anonimowość jest częściowa. To, że ty nie wiesz, kto pisze, nie znaczy, że nie wie tego nikt. Serwisy mają dane, których nie udostępniają zwykłym użytkownikom, ale udostępniają je na żądanie organów. Zdanie „i tak mnie nie znajdą" bywa prawdziwe przez jakiś czas, a potem przestaje.

Treść zostaje. Zdanie powiedziane na korytarzu znika po chwili. Ten sam tekst w internecie można przeczytać sto razy, wysłać dalej, zrobić z niego zrzut ekranu i wrócić do niego za rok. To jest największa różnica między jednym a drugim i główny powód, dla którego to tak boli.

Można to czytać w kółko. Przy hejcie na żywo trzeba czekać, aż ktoś powtórzy. Przy hejcie w sieci ofiara wraca do tych samych zdań sama, po nocy, po tygodniu. Jeżeli to twoja sytuacja, wyłączenie powiadomień i oddanie telefonu komuś zaufanemu na jeden wieczór nie jest ucieczką. Jest przerwaniem tego jednego mechanizmu.

Anatomia

Jak rośnie fala hejtu i kiedy zaczyna opadać

Fale hejtu mają zaskakująco powtarzalny przebieg. Kiedy wiesz, na którym jesteś etapie, przestaje to wyglądać jak coś, co będzie trwało wiecznie. Bo nie będzie.

Iskra. Zdjęcie, wypowiedź, plotka, czasem coś, czego w ogóle nie zrobiłaś ani nie zrobiłeś. Iskra prawie nigdy nie jest prawdziwą przyczyną - jest tylko pretekstem, na który akurat czekano.

Pierwsze godziny. Kilka osób, zwykle tych, które i tak szukały okazji. Na tym etapie zablokowanie ich i zgłoszenie treści działa najlepiej, bo nie ma jeszcze publiczności.

Doba pierwsza: szczyt. Tu przychodzi najwięcej. Dołączają ludzie, którzy nic do ciebie nie mają, bo mechanizm z poprzedniej sekcji działa pełną parą. To jest moment, w którym najbardziej chce się odpowiedzieć - i najgorszy możliwy moment, żeby to zrobić.

Dlaczego odpowiadanie przedłuża falę. Każda twoja odpowiedź to nowe powiadomienie dla wszystkich obserwujących, nowy komentarz podbijający post i nowy dowód na to, że reagujesz. Dla osoby piszącej dla reakcji twoja odpowiedź jest dokładnie tym, po co pisała.

Dni od drugiego do czwartego: wygasanie. Zainteresowanie spada szybko, bo pojawia się coś nowego. Grupa, która atakowała, potrzebuje kolejnego tematu i zwykle go znajduje. To brzmi cynicznie, ale dla ciebie jest dobrą wiadomością.

Tydzień drugi: cisza i pojedyncze powroty. Zostaje jedna albo dwie osoby, które nie odpuszczają. To już nie jest fala, tylko konkretna osoba - a z konkretną osobą da się coś zrobić, w przeciwieństwie do tłumu.

To, co zostaje później. Treść w sieci i twoja pamięć o tym. Pierwsze da się usuwać i pomagamy w tym za darmo. Drugie wymaga czasu i czasem rozmowy z kimś, kto się na tym zna - i to nie jest oznaka słabości, tylko normalna kolej rzeczy po czymś takim.

Jedna rzecz, którą warto zapisać sobie na pierwszą dobę. To jest moment, w którym najbardziej chce się usunąć konto, odpisać wszystkim albo zrobić coś nieodwracalnego. Nie rób tego tego dnia. Zrób zrzuty, wycisz powiadomienia, oddaj telefon na wieczór i wróć do tego jutro - jutro ta sama sytuacja wygląda inaczej i decyzje podejmuje się lepsze.

Najważniejsze zdanie z tej sekcji. W pierwszej dobie wydaje się, że tak będzie zawsze. Nie będzie. Prawie każda fala wygasa w ciągu kilku dni, a to, co po niej zostaje, da się posprzątać.

Największa siła

To świadkowie decydują tu o wszystkim

Jeśli czytasz to, bo obserwujesz coś takiego u kogoś w klasie, to ta sekcja jest najważniejsza z całej strony. Osoba stojąca obok ma większy wpływ na przebieg tej sytuacji niż osoba atakowana.

Dlaczego akurat świadek. Atakowany nie może nic zrobić z tym, jak grupa go widzi - cokolwiek powie, zostanie odczytane jako obrona. Świadek nie jest stroną, więc jego zdanie waży inaczej. Jedno „przesadzasz" napisane przez kogoś neutralnego potrafi zatrzymać falę, której nie zatrzyma dziesięć wiadomości od ofiary.

Nie trzeba być bohaterem. Publiczne wystąpienie przeciwko grupie jest trudne i nie każdy to udźwignie. Ale są rzeczy dużo prostsze, które działają prawie tak samo dobrze.

Napisz do tej osoby prywatnie. Jedna wiadomość „widzę, co się dzieje, to jest chore" znaczy więcej, niż myślisz. Osoba atakowana najbardziej cierpi z powodu poczucia, że wszyscy są przeciwko niej. Jedna wiadomość burzy to poczucie.

Nie dawaj żadnej reakcji. Nie udostępniaj, nie komentuj, nie stawiaj śmieszka i nie wchodź w to nawet z ciekawości. To brzmi jak nic, ale publiczność jest paliwem całego mechanizmu. Bez niej większość ataków wygasa w ciągu doby.

Zgłoś treść. Możesz to zrobić, nawet jeśli nie dotyczy ciebie i nawet jeśli nie znasz dobrze osoby, o którą chodzi. Zgłoszenie jest anonimowe - autor nie dowie się, kto je wysłał, i nie ma sposobu, żeby to ustalił.

Powiedz dorosłemu, jeśli sprawa jest poważna. Przy groźbach, zdjęciach, szantażu albo gdy widzisz, że komuś dzieje się naprawdę źle. To nie jest donoszenie i warto znać różnicę: donoszenie ma komuś zaszkodzić, a mówienie ma komuś pomóc. To jedno rozróżnienie zdejmuje największy opór, jaki mają wszyscy w twoim wieku.

Nie musisz odgrywać śledczego ani rozjemcy. Nie trzeba ustalać, kto zaczął, ani konfrontować się ze sprawcą. Wystarczy nie dokładać, wesprzeć osobę atakowaną i zgłosić treść. Reszta nie jest twoją robotą.

Jeśli sam kiedyś dołączyłaś albo dołączyłeś do takiej akcji, to też coś, z czym da się coś zrobić. Można napisać jedno zdanie: „przepraszam, nie powinienem". Ludzie zwykle spodziewają się, że to będzie upokarzające, a prawie zawsze kończy się inaczej, niż zakładali.

Kto pisze

Siedem typów osób, które zwykle biorą w tym udział

W każdej takiej sytuacji powtarzają się te same role. Rozpoznanie ich pomaga, bo z każdą z tych osób postępuje się inaczej.

Inicjator. Zaczyna, zwykle jedna osoba. Ma jakiś powód, choć rzadko ten, o którym mówi publicznie. To jest osoba, którą warto zgłosić w pierwszej kolejności, bo bez niej fala zwykle nie ruszyłaby wcale.

Doganiacz. Dołącza w pierwszych godzinach, żeby być częścią czegoś. Nie ma do ciebie nic osobistego. Po kilku dniach zwykle nawet nie pamięta, że coś napisał.

Publiczność. Nie pisze nic, ale stawia reakcje, ogląda i przewija dalej. Uważa, że nie robi nic złego, a bez niej cały mechanizm nie działa. To jest największa grupa i to ona decyduje, czy fala urośnie.

Prowokator. Pisze po to, żebyś odpowiedziała lub odpowiedział. Twoja reakcja jest jego celem, więc jej brak odbiera temu sens szybciej niż cokolwiek innego.

Ten, który mówi „to tylko żart". Broni się intencją, gdy zwrócisz mu uwagę. Warto znać jedno zdanie na tę okoliczność: o tym, czy coś jest żartem, decyduje reakcja odbiorcy, nie zamiar autora.

Milczący sojusznik. Jest ci przykro razem z tobą i nic nie pisze, bo nie wie jak. Zwykle takich osób jest więcej, niż zakładasz. Wystarczy, że jedna z nich napisze do ciebie prywatnie, żeby wszystko wyglądało inaczej.

Uparty. Ten, który zostaje po wygaśnięciu fali i nie odpuszcza. To już nie jest tłum, tylko konkretna osoba, a z konkretną osobą da się coś zrobić: udokumentować, zgłosić, a przy poważniejszych sprawach skierować sprawę wyżej.

Jeszcze jedna rzecz o publiczności. Bardzo wiele osób z tej grupy po fakcie mówi, że wcale nie było im do śmiechu i że po prostu nie wiedziały, co zrobić. To prawda i dlatego warto im dać coś prostego do zrobienia: nie stawiać reakcji, nie udostępniać i napisać jedną wiadomość prywatnie. Tyle wystarczy, a nie wymaga odwagi.

Do czego to jest przydatne. Bo pokazuje, ile z tego, co widzisz, jest naprawdę wymierzone w ciebie. Zwykle jedna osoba, czasem dwie. Reszta to ludzie, którzy weszli w mechanizm i wyjdą z niego, gdy tylko pojawi się coś nowego.

Bez owijania

Dlaczego to boli o wiele bardziej, niż wszyscy zakładają

Zdanie „przecież to tylko internet" jest jednym z najgłupszych, jakie można w tej sytuacji usłyszeć. Poniżej powody, dla których to nie działa tak, jak wyobrażają sobie dorośli.

Bo publiczność jest realna i bardzo duża. Przy przykrym zdaniu na korytarzu słyszy je kilka osób. Przy poście widzi je cała klasa, znajomi z innej szkoły i ludzie, których w ogóle nie znasz. Skala jest inna i nie ma sensu udawać, że jest podobna.

Bo nie ma miejsca, w którym to się kończy. Kiedyś dom był miejscem, gdzie sprawy szkolne zostawały za drzwiami. Dziś telefon leży na biurku i to samo dzieje się o dwudziestej drugiej.

Bo można to czytać w kółko. I prawie każdy to robi, chociaż wie, że nie powinien. To nie jest brak silnej woli - tak działa uwaga człowieka, gdy coś zagraża jego pozycji w grupie.

Bo grupa rówieśnicza jest w twoim wieku najważniejsza na świecie i to nie jest żadna wada. W okresie dorastania miejsce wśród rówieśników ma ogromne znaczenie i to jest normalne, a nie oznaka słabości. Atak, który uderza właśnie w to miejsce, boli dokładnie tak, jak boli.

Bo nie da się przewidzieć, kiedy wróci. Sprawa cichnie na miesiąc i wraca jednym komentarzem. To ciągłe czekanie potrafi być trudniejsze od samych treści.

Co z tym zrobić. Ograniczyć powroty do tych treści: wyłączyć powiadomienia, wyciszyć konta, oddać komuś telefon na wieczór. To nie jest ucieczka od problemu, tylko przerwanie jednego konkretnego mechanizmu, który sam z siebie robi krzywdę.

I najważniejsze. Jeżeli czujesz, że nie dajesz rady - że nie chce ci się wstawać, że nie masz ochoty iść do szkoły, że myślisz o tym cały czas - powiedz o tym komuś dorosłemu albo zadzwoń pod 116 111. To jest za darmo, anonimowo i całą dobę. Nie musisz mieć „wystarczająco poważnego" powodu, żeby zadzwonić. Wystarczy, że jest ci ciężko.

Przewaga

Osiem rzeczy, o których hejter wolałby, żebyś nie wiedziała ani nie wiedział

Cała siła tego mechanizmu opiera się na kilku przekonaniach, które są nieprawdziwe. Kiedy je znasz, przestaje działać tak, jak działał.

Że jest anonimowy. Nie jest, a już na pewno nie wobec organów. Serwisy przechowują dane, których nie pokazują użytkownikom, ale udostępniają je na żądanie w postępowaniu. Przekonanie „i tak mnie nie znajdą" jest jednym z powodów, dla których ludzie piszą - i jest po prostu nieprawdziwe.

Że nic za to nie grozi. Część zachowań w sieci ma konsekwencje prawne: groźby, nękanie, publikowanie cudzych danych, podszywanie się, rozpowszechnianie czyichś zdjęć bez zgody. Nie każdy przykry komentarz jest przestępstwem i nie twierdzimy inaczej, ale granica istnieje i bywa przekraczana częściej, niż piszący zakładają.

Że zrzut ekranu nic nie da. Da bardzo dużo. Zrzut z widoczną nazwą konta, datą, treścią i adresem strony jest dowodem, który działa również wtedy, gdy autor skasuje wpis. Dlatego zabezpieczenie treści jest zawsze pierwszym krokiem, przed blokowaniem i przed zgłaszaniem.

Że skasowanie wystarczy, żeby się wybronić. Nie wystarcza, jeśli ktoś wcześniej zrobił zrzut. To działa w obie strony i warto o tym pamiętać także wtedy, gdy to ty jesteś autorem czegoś głupiego.

Że nie masz się do kogo zwrócić. Masz: 116 111 działa całą dobę, za darmo i anonimowo. Do tego zgłoszenie w serwisie, szkolny pedagog, poradnia psychologiczno-pedagogiczna w twoim powiecie i my. Hejt opiera się na przekonaniu ofiary, że jest sama, i to przekonanie jest fałszywe.

Że po odmowie serwisu sprawa jest skończona. Nie jest. Pierwsze zgłoszenie ocenia zwykle program automatyczny. Od odmowy można się odwołać, a odwołanie trafia często do człowieka - i to na tym etapie usuwa się najwięcej treści. Większość ludzi rezygnuje tuż przed najskuteczniejszym krokiem.

Że wszyscy są po jego stronie. Nie są. Milczący są niewidoczni, przez co wygląda to na jednomyślność, ale w prawie każdej takiej sytuacji jest grupa osób, którym to nie odpowiada, a które nie wiedzą, jak zareagować.

Że to będzie trwało wiecznie. Nie będzie. Prawie każda fala wygasa w kilka dni, bo grupa potrzebuje nowego tematu. To, co zostaje w sieci, da się usuwać, a my robimy to dla osób niepełnoletnich bez opłat.

Trudny temat

A jeśli to ty coś takiego napisałaś albo napisałeś

Ta sekcja jest tu celowo. Bardzo wiele osób, które hejtowały, nigdy nie planowało zostać hejterem - po prostu weszły w mechanizm opisany wyżej i zorientowały się dopiero później.

Zacznij od tego, że to nie czyni z ciebie potwora. Uczestniczenie w takiej akcji jest niestety zwyczajne. Efekt grupy działa na wszystkich, także na ludzi, którzy uważają się za porządnych. To wyjaśnienie, nie usprawiedliwienie.

Skasowanie wpisu to nie jest naprawienie. Warto go skasować, ale osoba, której to dotyczyło, i tak go przeczytała, a być może ma zrzut ekranu. Sam kasownik niczego nie cofa.

Napisz jedno zdanie. „Przepraszam, nie powinienem tego pisać." Bez tłumaczenia się, bez wyjaśniania, że to był żart, i bez dopisku, że tamta osoba też coś zrobiła. Same przeprosiny, koniec.

Ludzie zwykle spodziewają się, że to będzie upokarzające. Prawie nigdy takie nie jest. W większości przypadków druga strona odpowiada krótko i sprawa się kończy. Rzadko kiedy jedno zdanie robi tak dużą różnicę przy tak małym koszcie.

Jeśli byłaś częścią publiczności. Reakcje, udostępnienia, „ahaha" pod komentarzem -to też jest udział, choć nie wygląda na to z twojej strony. Bez publiczności większość fal wygasłaby w ciągu doby. Wystarczy przestać.

Jeśli boisz się, że będą konsekwencje. Przy poważniejszych rzeczach - groźbach, publikowaniu czyichś zdjęć, ujawnianiu danych - konsekwencje faktycznie mogą być. Wtedy najgorsze, co można zrobić, to udawać, że się nie stało. Powiedz o tym dorosłemu, któremu ufasz, zanim zrobi to ktoś inny.

I najważniejsze zdanie tej sekcji. To, że raz coś takiego napisałaś albo napisałeś, nie znaczy, że musisz robić to dalej, żeby być spójnym. Zmiana zdania nie jest słabością i nikt normalny nie będzie się z tego śmiał dłużej niż jeden dzień.