Słowniczek pojęć o hejcie - terminy dla redakcji, badaczy i wszystkich, którzy o nim piszą

Badania o hejcie

Badania naukowe i raporty instytucji dotyczące skali, form i skutków hejtu oraz cyberprzemocy, prowadzone na próbach reprezentatywnych dorosłych, wśród uczniów i nauczycieli, w środowiskach zawodowych, a także analizy treści z mediów społecznościowych. Wyniki różnią się w zależności od definicji hejtu przyjętej w ankiecie, metody, próby i okresu, dlatego pojedyncza liczba bez tych informacji nie mówi nic.

Fundacja gromadzi w osobnym dziale publicznie dostępne badania o hejcie w Polsce z opisem metody i pomaga wybrać do materiału to, którego wynik odpowiada na zadane pytanie. Planuje także własne badania na próbie reprezentatywnej, których wyniki będą udostępniane redakcjom z pełną metodologią.

Badania z różnych lat i z różnych metod nie pozwalają na wnioski o wzroście lub spadku zjawiska, chyba że były prowadzone tą samą metodą na porównywalnych próbach.

Dla redakcji: Cytując badanie, warto podać kto, kiedy, na jakiej próbie i jaką definicję hejtu przyjął; to cztery informacje, które czynią liczbę sprawdzalną.

Zobacz też: Skala hejtu, Dane i statystyki, Raport, Cyberprzemoc

Badanie jakościowe inaczej: wywiady pogłębione, badanie fokusowe, analiza przypadków

Badanie, które zamiast liczyć, stara się zrozumieć: jak ludzie przeżywają hejt, jak podejmują decyzje o zgłoszeniu, co pomaga, a co szkodzi, jak wygląda atak z perspektywy ofiary, świadka i sprawcy. Opiera się na wywiadach, grupach dyskusyjnych, obserwacji i analizie treści, zwykle na niewielkiej liczbie osób.

Badania jakościowe nie pozwalają powiedzieć, jaki odsetek ludzi czegoś doświadcza, ale odkrywają zjawiska, o które badania ilościowe nawet nie pytają. Wiele pojęć, którymi posługujemy się w rozmowie o hejcie, powstało właśnie w badaniach jakościowych, zanim zmierzono ich skalę.

Dla dziennikarzy są cennym źródłem, bo dostarczają języka i przykładów, jak ludzie sami opisują swoje doświadczenia. Wymagają jednak ostrożności przy uogólnianiu: to, co powiedziało dwadzieścia osób, nie jest obrazem całego społeczeństwa.

Najlepsze badania łączą obie metody: jakościową do zrozumienia zjawiska i zaprojektowania pytań, ilościową do zmierzenia jego skali.

Dla redakcji: Cytując badanie jakościowe, lepiej nie podawać procentów w rodzaju „60 procent rozmówców”. Przy dwudziestu rozmówcach to dwanaście osób i taki zapis sugeruje reprezentatywność, której badanie nie miało.

Zobacz też: Próba reprezentatywna, Samodeklaracja, Badania o hejcie, Metaanaliza, Raport

Badanie podłużne inaczej: badanie panelowe, badanie kohortowe, badanie longitudinalne

Badanie, w którym te same osoby są obserwowane lub ankietowane wielokrotnie w dłuższym okresie, na przykład co roku przez całą szkołę średnią. Pozwala śledzić, co dzieje się przed danym zdarzeniem i po nim, a więc zbliżyć się do odpowiedzi na pytania o przyczyny.

W badaniach o cyberprzemocy i zdrowiu psychicznym badania podłużne są szczególnie cenne. Pozwalają sprawdzić, czy doświadczenie hejtu poprzedza pogorszenie samopoczucia, czy raczej osoby już wcześniej w trudnej sytuacji częściej stają się celem, i jak długo utrzymują się skutki.

Takie badania są drogie i trudne, bo część uczestników rezygnuje z kolejnych etapów, i to często ci, których sytuacja jest najtrudniejsza. W Polsce jest ich niewiele, więc wnioski opiera się głównie na badaniach zagranicznych.

Od badania podłużnego odróżnia się badania powtarzane, na przykład coroczne sondaże na różnych próbach, które pokazują trendy w populacji, ale nie losy konkretnych osób.

Dla redakcji: Gdy badanie mówi o „skutkach” hejtu, warto sprawdzić, czy było podłużne. Jednorazowa ankieta może pokazać współwystępowanie, ale nie kolejność zdarzeń.

Zobacz też: Korelacja a przyczynowość, Metaanaliza, Badania o hejcie, Samodeklaracja, Problemowe używanie mediów społecznościowych

Badanie wiktymizacyjne inaczej: badanie doświadczeń przestępstw, badanie ofiar

Badanie ankietowe, w którym losowo wybranych ludzi pyta się, jakich przestępstw lub form przemocy doświadczyli w określonym czasie, niezależnie od tego, czy zgłosili je organom. Jest podstawowym narzędziem szacowania rzeczywistej skali zjawisk, których statystyki urzędowe nie obejmują.

Badania wiktymizacyjne prowadzą urzędy statystyczne, ośrodki naukowe i instytucje międzynarodowe, na przykład Agencja Praw Podstawowych Unii Europejskiej, która badała między innymi doświadczenia przemocy wobec kobiet, w tym w sieci, oraz doświadczenia mniejszości. Badania takie zawierają zwykle pytania o to, czy zdarzenie zostało zgłoszone i dlaczego nie.

Dla tematu hejtu badania wiktymizacyjne dają wiedzę o tym, kto najczęściej pada ofiarą, jakie są skutki i jak niewielka część spraw trafia do Policji. Ich słabością jest koszt, rzadkość i trudność w porównywaniu badań z różnych lat, gdy zmieniają się pytania.

W Polsce badań tego typu obejmujących przemoc w sieci jest niewiele, więc wnioski często opierają się na badaniach europejskich z polską próbą.

Dla redakcji: Gdy w materiale pojawia się zderzenie liczby z badania wiktymizacyjnego z liczbą z policji, warto wyjaśnić czytelnikowi, że to nie sprzeczność, tylko miara niezgłaszania.

Zobacz też: Ciemna liczba, Przestępstwo stwierdzone, Rozpowszechnienie zjawiska, Samodeklaracja, Badania o hejcie

Bańka informacyjna inaczej: bańka filtrująca, bańka algorytmiczna

Sytuacja, w której użytkownik sieci widzi głównie treści zgodne z jego dotychczasowymi poglądami i zainteresowaniami, bo algorytmy dobierają je na podstawie jego wcześniejszych zachowań. Pojęcie spopularyzował w 2011 roku amerykański autor Eli Pariser, opisując, jak personalizacja wyszukiwarek i serwisów społecznościowych może zawężać obraz świata.

Badania z ostatnich lat pokazują, że efekt bańki jest słabszy, niż zakładano: użytkownicy mediów społecznościowych stykają się z większą liczbą źródeł niż osoby, które z nich nie korzystają, a zawężenie wynika w dużej mierze z ich własnych wyborów, a nie tylko z algorytmów. Jednocześnie niewielkie grupy bardzo aktywnych użytkowników mogą żyć w wyraźnie zamkniętych przestrzeniach.

W kontekście hejtu bańka ma znaczenie, bo w zamkniętym obiegu przekonanie o czyjejś winie wydaje się powszechne i oczywiste. Osoby biorące udział w ataku są przekonane, że „wszyscy wiedzą”, bo wszyscy, których widzą, tak piszą.

Od bańki informacyjnej odróżnia się komorę pogłosową, w której zamknięcie wynika z relacji społecznych i odrzucania innych głosów, a nie z działania algorytmów.

Dla redakcji: Określenia „bańka” warto używać ostrożnie i nie jako wyjaśnienia każdego zjawiska. Stwierdzenie, że „ludzie żyją w bańkach”, bez danych o konkretnej grupie nie jest wiedzą, tylko metaforą.

Zobacz też: Komora pogłosowa, Algorytm rekomendacji, Polaryzacja, Dezinformacja, Lincz internetowy

Bardzo duże platformy inaczej: VLOP, bardzo duże wyszukiwarki

Platformy i wyszukiwarki, które mają w Unii średnio co najmniej 45 milionów aktywnych użytkowników miesięcznie i zostały wyznaczone przez Komisję Europejską jako bardzo duże. Podlegają dodatkowym obowiązkom: ocenie ryzyk systemowych, w tym dla ochrony małoletnich i dla debaty publicznej, wdrażaniu środków ograniczających te ryzyka, niezależnym audytom, udostępnianiu danych badaczom oraz bardziej szczegółowym raportom przejrzystości. Nadzór nad nimi sprawuje bezpośrednio Komisja.

W sprawach o hejt wyznaczenie ma znaczenie, bo to na tych platformach dzieje się większość ataków, a obowiązek oceny ryzyk obejmuje wprost zjawiska takie jak nękanie, mowa nienawiści i treści szkodliwe dla dzieci. Postępowania Komisji wobec poszczególnych platform są jawne i dostarczają danych o tym, jak wywiązują się z obowiązków.

Lista wyznaczonych platform jest publiczna i aktualizowana; warto ją sprawdzić, pisząc o obowiązkach konkretnego serwisu.

Dla redakcji: Nie każda popularna platforma jest „bardzo duża” w rozumieniu przepisów; przed przypisaniem obowiązków warto sprawdzić listę wyznaczonych podmiotów.

Zobacz też: Akt o usługach cyfrowych, Raport przejrzystości, Moderacja treści, Koordynator ds. usług cyfrowych

Bezpieczne ustawienia konta

Konfiguracja konta w serwisie ograniczająca, kto widzi treści, kto może pisać wiadomości, komentować, oznaczać na zdjęciach i wyszukiwać profil: konto prywatne, ograniczenie wiadomości do znajomych, filtrowanie komentarzy, ukrycie listy znajomych, wyłączenie lokalizacji. Ustawienia różnią się między serwisami i zmieniają się z aktualizacjami, dlatego wymagają okresowego sprawdzenia.

Dla dzieci i osób po hejcie bezpieczne ustawienia są pierwszą linią obrony: ograniczają dostęp obcych do treści i kontaktu, utrudniają zbieranie materiału do ataku i zmniejszają zasięg ewentualnych wpisów. Nie zastępują reakcji na atak, ale zmniejszają jego skalę. Serwisy oferują też narzędzia zbiorcze: ograniczanie komentarzy od nowych kont, filtry słów, zatwierdzanie oznaczeń.

Osobne ustawienia dotyczą kont dzieci: część platform oferuje tryby dla małoletnich z domyślnie ograniczoną widocznością i kontaktem.

Dla redakcji: Materiały instruktażowe o ustawieniach szybko się dezaktualizują; lepiej opisać, co ustawić, niż gdzie kliknąć, i odesłać do aktualnej pomocy serwisu.

Zobacz też: Higiena cyfrowa, Kontrola rodzicielska, Blokowanie, Wyciszanie, Prywatność

Biały wywiad inaczej: OSINT, rozpoznanie ze źródeł otwartych

Zbieranie i analiza informacji z publicznie dostępnych źródeł: stron internetowych, mediów społecznościowych, rejestrów, zdjęć satelitarnych, archiwów, baz danych. Stosowany przez dziennikarzy, badaczy, organizacje praw człowieka i służby do weryfikacji informacji, ustalania miejsca i czasu nagrań, śledzenia sieci kont i przepływów finansowych.

W sprawach o hejt biały wywiad pomaga ustalić, czy zmasowany atak jest skoordynowany, czy konta są ze sobą powiązane, kiedy powstały i skąd publikują, a czasem kto stoi za anonimowym profilem. Organizacje zajmujące się weryfikacją wypracowały standardy dokumentowania, pozwalające innym powtórzyć ustalenia.

Te same techniki są używane przez sprawców do doxxingu: składania z rozproszonych, publicznych informacji pełnego obrazu życia ofiary, łącznie z adresem i rozkładem dnia. Różnica między dziennikarskim ustaleniem a doxxingiem leży w celu i w tym, co zostaje opublikowane.

Publiczna dostępność informacji nie oznacza, że wolno ją dowolnie łączyć i rozpowszechniać; przepisy o ochronie danych osobowych obowiązują także wobec danych jawnych.

Dla redakcji: Publikując ustalenia z białego wywiadu, warto opisać metodę i nie ujawniać danych osób prywatnych, które nie są konieczne dla tematu. Pokazanie, jak ustalono sieć kont, jest wartościowe; pokazanie adresów ich właścicieli już nie.

Zobacz też: Weryfikacja treści, Doxxing, Metadane, Nieautentyczne zachowanie, Repozytorium reklam

Biegły inaczej: biegły sądowy, opinia biegłego

Osoba posiadająca wiedzę specjalistyczną, powołana przez sąd lub organ do wydania opinii w sprawie: w sprawach o hejt najczęściej informatyk oceniający autentyczność nagrań i zrzutów, ustalający pochodzenie plików i przebieg zdarzeń w systemach, językoznawca oceniający znaczenie wypowiedzi, psycholog oceniający skutki ataku dla pokrzywdzonego. Opinia biegłego jest dowodem, który sąd ocenia jak każdy inny, ale w sprawach technicznych ma rozstrzygające znaczenie.

Biegli sądowi są wpisani na listy prowadzone przez prezesów sądów okręgowych; sąd może też powołać biegłego spoza listy. Strony mogą przedstawiać opinie prywatne, sporządzone na ich zlecenie, ale mają one moc dokumentu prywatnego i służą głównie do podważenia lub wsparcia opinii sądowej.

W sprawach o deepfake i manipulacje nagraniami opinia biegłego jest często jedynym sposobem wykazania, że materiał nie jest autentyczny.

Dla redakcji: Określenie „biegły” warto rezerwować dla osób powołanych w postępowaniu albo wpisanych na listy; „ekspert” to pojęcie szersze i nie oznacza statusu procesowego.

Zobacz też: Dowód elektroniczny, Metadane, Komentarz ekspercki, Deepfake

Blokowanie

Czynność użytkownika polegająca na odcięciu innego użytkownika od możliwości kontaktu: zablokowany nie może pisać wiadomości, komentować, obserwować ani zwykle widzieć treści osoby blokującej. Jest pierwszym i najprostszym narzędziem obrony przed nękaniem, ale ma ograniczenia: sprawca może założyć nowe konto, oglądać treści z innego konta albo przenieść atak w miejsca, których blokada nie obejmuje.

Blokowanie nie usuwa wcześniejszych treści ani nie powiadamia platformy o naruszeniu; jest środkiem osobistym, nie zgłoszeniem. Osoby doświadczające zorganizowanych ataków blokują dziesiątki kont dziennie, co bywa wyczerpujące; część platform oferuje narzędzia zbiorcze, na przykład blokowanie kont bez zdjęcia profilowego albo założonych niedawno.

Pojęcie bywa mylone z zablokowaniem konta przez platformę, które jest sankcją; w tekstach warto rozróżniać „zablokował sprawcę” od „platforma zablokowała konto sprawcy”.

Dla redakcji: Rada „po prostu zablokuj” jest odbierana przez ofiary jako bagatelizowanie, bo zwykle już to zrobiły. W materiałach warto opisać blokowanie jako jeden z kroków, nie jako rozwiązanie.

Zobacz też: Nękanie, Stalking, Wyciszanie, Zawieszenie konta, Zgłoszenie treści

Błąd oszacowania inaczej: błąd statystyczny, margines błędu, przedział ufności

Zakres, w którym z określonym prawdopodobieństwem mieści się prawdziwa wartość w populacji, gdy wynik pochodzi z próby. Dla próby losowej liczącej około tysiąca osób maksymalny błąd oszacowania wynosi w przybliżeniu plus minus trzy punkty procentowe przy poziomie ufności 95 procent.

Oznacza to, że wynik „32 procent” w takim badaniu należy rozumieć jako „między 29 a 35 procent”. Dwa wyniki różniące się o dwa punkty procentowe, na przykład 32 i 34 procent, mogą nie świadczyć o żadnej zmianie. Błąd rośnie przy mniejszych grupach: jeśli z tysiąca osób tylko dwieście to nastolatki, wynik dla nastolatków ma błąd znacznie większy.

Dla prób kwotowych i paneli internetowych błąd oszacowania, ściśle biorąc, nie jest obliczalny, choć firmy często go podają jako przybliżenie. Poza błędem losowym istnieją błędy systematyczne: źle sformułowane pytania, pominięte grupy, nieszczere odpowiedzi, których żaden margines nie obejmuje.

Rzetelne raporty podają błąd oszacowania albo przedziały ufności przy najważniejszych wynikach.

Dla redakcji: Pisząc o „wzroście” lub „spadku” między dwoma badaniami, warto sprawdzić, czy różnica przekracza błąd oszacowania. Zmiana o dwa punkty w sondażu na tysiącu osób zwykle nie jest wiadomością.

Zobacz też: Próba reprezentatywna, Istotność statystyczna, Punkty procentowe, Próba kwotowa, Dane i statystyki

Bojkot

Zorganizowana odmowa korzystania z usług, kupowania produktów lub współpracy z osobą, firmą albo instytucją w reakcji na jej zachowanie, wypowiedź lub politykę. Bojkot jest dopuszczalną formą nacisku społecznego chronioną wolnością wypowiedzi, o ile opiera się na faktach i nie towarzyszą mu działania bezprawne: groźby, nieprawdziwe zarzuty, ujawnianie danych, ataki na pracowników.

W sprawach o hejt bojkot bywa punktem wyjścia dla ataków, które wykraczają poza jego ramy: wezwanie do niekupowania w sklepie jest bojkotem, fala fałszywych opinii o tym sklepie jest zmasowanym atakiem, a groźby wobec sprzedawczyni są przestępstwem. Firmy mylą te trzy zjawiska, próbując ścigać bojkot, a media mylą je, opisując atak jako „konsumencki protest”.

Wezwanie do bojkotu oparte na nieprawdziwych informacjach o firmie może naruszać jej dobra osobiste i stanowić czyn nieuczciwej konkurencji, jeżeli pochodzi od konkurenta.

Dla redakcji: Opisując protest konsumencki, warto oddzielić działania mieszczące się w bojkocie od tych, które go przekraczają; to porządkuje odpowiedzialność za skutki.

Zobacz też: Kultura unieważniania, Review bombing, Brigading, Wolność słowa

Bot inaczej: konto automatyczne

Konto w serwisie społecznościowym obsługiwane przez program, a nie przez człowieka, publikujące, udostępniające i komentujące według zadanych reguł. Boty bywają nieszkodliwe, na przykład automatycznie publikują wyniki sportowe, ale w kontekście hejtu i dezinformacji oznaczają sieć kont, które sztucznie zwiększają zasięg wybranych treści, zalewają komentarze i tworzą pozór masowego poparcia albo gniewu.

Wbrew potocznemu użyciu słowa „bot”, znaczna część kont zaangażowanych w zorganizowane ataki jest obsługiwana przez ludzi, tylko w sposób seryjny. Prawdziwe boty poznaje się po nienaturalnej regularności publikacji, identycznych treściach na wielu kontach, braku reakcji na odpowiedzi i po tym, że działają o każdej porze bez przerw.

Platformy usuwają sieci botów w ramach walki z tak zwanym nieautentycznym zachowaniem, ale robią to okresowo i po cichu, dlatego osoba atakowana widzi tylko nagły spadek liczby komentarzy, bez wyjaśnienia.

Dla redakcji: Nazywanie botem każdego anonimowego krytyka zniechęca czytelników do całej analizy. Warto rozróżniać konta automatyczne, konta fałszywe prowadzone przez ludzi i anonimowe, ale prawdziwe osoby.

Zobacz też: Farma trolli, Konto fałszywe, Astroturfing, Nieautentyczne zachowanie, Sockpuppet

Brigading inaczej: zmasowany atak, nalot, raid

Skoordynowane działanie wielu kont przeciwko jednej osobie, firmie lub wpisowi: fala komentarzy, jednogwiazdkowych ocen, zgłoszeń fałszywych naruszeń, wiadomości prywatnych, niekiedy także telefonów i wiadomości do pracodawcy. Atak zwykle zaczyna się od wpisu w zamkniętej grupie lub na kanale, który wskazuje cel i podaje odnośnik, a reszta dzieje się w ciągu godzin.

Brigading rozpoznaje się po tempie i podobieństwie: dziesiątki reakcji w krótkim czasie, powtarzające się argumenty, konta, które wcześniej nie interesowały się tematem. Dla osoby atakowanej skutek jest taki sam jak przy farmie trolli: wrażenie, że zwróciła się przeciwko niej cała społeczność, choć w rzeczywistości zadziałał jeden sygnał w jednym miejscu.

Najważniejsze w pierwszych godzinach jest zabezpieczenie dowodów, bo platformy usuwają część kont i wpisów, a wraz z nimi ślady wskazujące na organizatora. Zgłoszenia warto składać z opisem, że chodzi o działanie skoordynowane, ponieważ platformy traktują takie ataki jako naruszenie odrębne od treści pojedynczych wpisów.

Dla redakcji: Polskie „zmasowany atak” jest zrozumiałe dla każdego czytelnika i wystarczające. Jeżeli materiał używa słowa „raid” lub „brigading”, warto dodać wyjaśnienie w nawiasie.

Zobacz też: Farma trolli, Review bombing, Doxxing, Zabezpieczenie dowodów, Nieautentyczne zachowanie

Dane abonenta inaczej: dane użytkownika końcowego

Dane identyfikujące osobę korzystającą z usługi telekomunikacyjnej lub internetowej: imię, nazwisko, adres, numer telefonu, dane konta, adresy, z których się logowano, i czas logowań. Platformy i operatorzy udostępniają je organom ścigania i sądom na podstawie przepisów, a osobom prywatnym w ograniczonym zakresie, zwykle po wykazaniu interesu prawnego i po ocenie przez organ nadzorczy lub sąd.

Ustalenie tożsamości anonimowego sprawcy hejtu wymaga zwykle dwóch kroków: uzyskania od platformy danych konta, w tym adresu IP i numeru telefonu użytego do rejestracji, a następnie od operatora danych abonenta przypisanego do tego adresu w danym czasie. Każdy krok zajmuje tygodnie lub miesiące i wymaga podstawy prawnej.

Konta zakładane na nieprawdziwe dane i przez sieci anonimizujące utrudniają identyfikację, ale nie zawsze ją uniemożliwiają, bo sprawcy popełniają błędy: logują się z domu, używają tego samego numeru w innym serwisie, powtarzają nazwę użytkownika.

Dla redakcji: W materiale warto wyjaśnić, że anonimowość sprawców jest zwykle względna, ale jej przełamanie wymaga procedur, których osoba prywatna sama nie uruchomi.

Zobacz też: Ustalenie tożsamości sprawcy, Adres IP, Retencja danych, Anonimowość a odpowiedzialność

Dane i statystyki

Liczby opisujące skalę i przebieg zjawiska: odsetek osób, które doświadczyły hejtu, liczba zgłoszeń do platform, czas reakcji, liczba spraw sądowych, wiek osób pokrzywdzonych. W sprawach o hejt dane pochodzą z trzech źródeł: badań i raportów publicznych, raportów przejrzystości platform oraz danych organizacji pomagających, w tym Fundacji. Każde ma inne ograniczenia, a łączenie ich w jedną liczbę wprowadza w błąd.

Najczęstsze błędy w materiałach to podawanie liczb bez źródła, łączenie badań o różnej metodologii, cytowanie „liczby ofiar hejtu w Polsce”, której nikt rzetelnie nie zmierzył, oraz zaokrąglanie w górę. Fundacja przekazuje dane zawsze z odnośnikiem do źródła, opisem próby i zastrzeżeniami, a własne dane udostępnia w formie zbiorczej tylko wtedy, gdy liczba spraw pozwala na wnioski.

Dane zbiorcze Fundacji obejmują rodzaje ataków, platformy, czas reakcji serwisów i odsetek spraw zakończonych bez drogi sądowej; są udostępniane po anonimizacji.

Dla redakcji: Do każdej liczby w materiale warto dodać źródło i okres; jedna liczba z solidnym źródłem jest warta więcej niż pięć bez źródła.

Zobacz też: Raport przejrzystości, Sentyment, Komentarz ekspercki, Skala hejtu

Dane osobowe

Wszelkie informacje o zidentyfikowanej lub możliwej do zidentyfikowania osobie fizycznej: imię i nazwisko, adres, numer telefonu, adres e-mail, wizerunek, numer identyfikacyjny, dane o lokalizacji, identyfikator internetowy, a także informacje o zdrowiu, poglądach, orientacji, które należą do kategorii szczególnie chronionych. Publikowanie danych osobowych bez podstawy prawnej narusza przepisy o ochronie danych i może być zgłoszone administratorowi i organowi nadzorczemu.

W sprawach o hejt przepisy o ochronie danych są narzędziem obok prawa cywilnego: pozwalają żądać od platformy usunięcia wpisu ujawniającego adres, od wyszukiwarki usunięcia wyników na nazwisko, od administratora forum usunięcia profilu założonego na cudze dane. Wnioski składa się bezpośrednio do administratora, a w razie odmowy skargę do organu nadzorczego.

Dziennikarze korzystają z wyłączeń przewidzianych dla działalności prasowej, ale wyłączenia te nie obejmują wszystkiego, na przykład publikowania danych osób prywatnych bez związku z tematem.

Dla redakcji: W materiałach nie powtarzać ujawnionych danych ani nie opisywać ich na tyle szczegółowo, żeby dało się je odtworzyć; „ujawniono adres i numer telefonu” w zupełności wystarcza.

Zobacz też: Doxxing, RODO, Prawo do usunięcia danych, Administrator danych, Prywatność

Deepfake

Nagranie wideo, zdjęcie lub głos wygenerowane albo przerobione przy użyciu sztucznej inteligencji tak, że wyglądają na autentyczne: osoba mówi słowa, których nie powiedziała, znajduje się w miejscu, w którym nie była, występuje w nagraniu intymnym, w którym nigdy nie brała udziału. Technologia stała się powszechnie dostępna, a wykonanie przekonującej podróbki nie wymaga już umiejętności.

W sprawach o hejt deepfake pojawia się najczęściej jako spreparowane nagranie intymne, zwykle kobiety, wysyłane do jej znajomych albo publikowane jako „przeciek”; jako fałszywa wypowiedź polityka lub szefa firmy; oraz jako narzędzie oszustw, w których głos bliskiej osoby prosi o pieniądze. Skutki dla ofiary są takie same jak przy materiale prawdziwym, a niekiedy gorsze, bo nikt nie wierzy w zaprzeczenie.

Prawnie spreparowane nagrania intymne traktuje się jak naruszenie wizerunku i dóbr osobistych, a w zależności od okoliczności także jako zniesławienie albo przestępstwo związane z rozpowszechnianiem wizerunku bez zgody. Platformy usuwają je zwykle na podstawie zasad dotyczących treści intymnych bez zgody i manipulacji mediami.

Dla redakcji: W materiałach o deepfake warto opisać, jak sprawdzić źródło nagrania, zamiast polegać na tym, jak wygląda. Nie należy publikować samego materiału, nawet jako przykładu.

Zobacz też: Cheapfake, Dezinformacja, Wizerunek, Rozpowszechnianie wizerunku intymnego, Weryfikacja treści

Dehumanizacja

Przedstawianie ludzi lub grup jako istot gorszych od człowieka: robactwa, zarazy, zwierząt, przedmiotów, chorób. W języku hejtu przejawia się porównaniami i metaforami, które odbierają osobie godność i przygotowują grunt pod przemoc, bo wobec „szkodnika” nie obowiązują zasady obowiązujące wobec człowieka. Dehumanizacja jest cechą wspólną mowy nienawiści i propagandy poprzedzającej prześladowania.

W ocenie wypowiedzi dehumanizujące uznaje się za szczególnie poważne: platformy usuwają je zwykle bez względu na to, czy dotyczą grupy chronionej, a sądy traktują porównanie człowieka do zwierzęcia lub choroby jako zniewagę, niezależnie od intencji autora.

W materiałach prasowych dehumanizacja bywa niezauważona, bo przychodzi w formie „żartu” lub „metafory”. Warto ją nazywać po imieniu, ale bez cytowania w całości, bo cytat powiela treść.

Dla redakcji: Jeżeli materiał musi zacytować wypowiedź dehumanizującą, wystarczy fragment albo omówienie. Pełny cytat w nagłówku albo w tytule nagrania służy sprawcy, a nie czytelnikowi.

Zobacz też: Mowa nienawiści, Zniewaga, Nawoływanie do nienawiści, Znieważenie grupy

Deindeksacja

Wyłączenie strony lub jej części z indeksu wyszukiwarki, tak że nie pojawia się w wynikach na żadne zapytanie. Może wynikać z decyzji właściciela strony, który blokuje indeksowanie, z decyzji wyszukiwarki po zgłoszeniu naruszenia prawa, na przykład praw autorskich lub przepisów o danych osobowych, albo z nakazu sądowego. Różni się od usunięcia wyników na nazwisko, które dotyczy tylko konkretnego zapytania.

W sprawach o hejt deindeksacja jest narzędziem wobec stron, których administrator nie reaguje: fałszywych „artykułów” na anonimowych domenach, kopii treści intymnych, stron zbierających dane o osobie. Wyszukiwarki mają formularze do zgłaszania takich treści, a w niektórych kategoriach, jak treści intymne bez zgody, działają szybko.

Deindeksacja nie usuwa strony z internetu; kto zna adres, nadal ją otworzy. Zmniejsza jednak zasięg do osób, które adres mają, co w praktyce oznacza ogromną różnicę.

Dla redakcji: „Usunięcie z Google” w potocznym użyciu może oznaczać deindeksację strony albo usunięcie wyniku na nazwisko; w tekście warto sprecyzować, o które działanie chodzi.

Zobacz też: Usunięcie z wyszukiwarki, Usunięcie treści, Depozycjonowanie, Wynik wyszukiwania

Depozycjonowanie

Działania, które powodują, że szkodliwe treści przestają być widoczne na pierwszej stronie wyników wyszukiwania na nazwę osoby lub firmy, choć nadal istnieją: publikowanie rzetelnych materiałów o tej osobie lub firmie, porządkowanie własnych serwisów i profili, uzyskiwanie odnośników do wartościowych treści. Stosuje się je wtedy, gdy treści nie da się usunąć, bo nie narusza prawa, na przykład przy prawdziwej, ale nieaktualnej informacji albo przy krytyce mieszczącej się w granicach dozwolonej.

Depozycjonowanie budzi wątpliwości etyczne, gdy służy ukrywaniu informacji o znaczeniu publicznym, na przykład o karach nałożonych na firmę. W sprawach o hejt służy jednak zwykle osobom prywatnym, których nazwisko latami pozostaje związane z atakiem, oraz firmom po kampaniach fałszywych opinii.

Nie należy mylić depozycjonowania z usunięciem z wyszukiwarki: pierwsze zmienia kolejność wyników, drugie usuwa konkretny wynik na nazwisko.

Dla redakcji: W tekstach o firmach oferujących „czyszczenie internetu” warto wyjaśnić, że treści nie znikają, tylko spadają niżej; to ważna informacja dla czytelników, którzy chcą takie usługi zamówić.

Zobacz też: Usunięcie z wyszukiwarki, Wynik wyszukiwania, Deindeksacja, Zarządzanie reputacją

Dezinformacja

Nieprawdziwa lub wprowadzająca w błąd informacja rozpowszechniana celowo, aby wywołać określony skutek: zaszkodzić komuś, wpłynąć na decyzje, wzbudzić strach, podważyć zaufanie. Od pomyłki i plotki różni ją zamiar: autor wie, że treść jest nieprawdziwa, albo nie dba o to, byle zadziałała.

W sprawach o hejt dezinformacja jest paliwem: nieprawdziwy zarzut wobec osoby lub firmy rozchodzi się szybciej niż sprostowanie, a każde jego powtórzenie jest nowym naruszeniem. Zorganizowane kampanie dezinformacyjne wobec pojedynczych osób, na przykład aktywistów, dziennikarzy, lekarzy, mają zwykle na celu zniszczenie wiarygodności, a nie tylko dokuczenie.

W polskim prawie nie ma ogólnego zakazu dezinformacji; ochrony dochodzi się przez przepisy o zniesławieniu, dobrach osobistych, a wobec firm także przez przepisy o nieuczciwej konkurencji. Platformy prowadzą własne polityki dotyczące dezinformacji, ale stosują je wybiórczo.

Dla redakcji: Warto rozróżniać dezinformację (celową), misinformację (nieświadome powielanie nieprawdy) i malinformację (prawdziwe informacje użyte w szkodliwym celu, na przykład ujawnione dane). To trzy różne zjawiska wymagające różnych reakcji.

Zobacz też: Misinformacja, Fake news, Cheapfake, Zniesławienie, Kampania oszczercza

Dobra osobiste inaczej: art. 23-24 KC

Wartości związane z osobą człowieka chronione prawem cywilnym niezależnie od ochrony w innych przepisach: zdrowie, wolność, cześć, swoboda sumienia, nazwisko, wizerunek, tajemnica korespondencji, nietykalność mieszkania, twórczość, a według orzecznictwa także prywatność, godność i więzi rodzinne. Katalog jest otwarty; sądy uznają kolejne dobra w miarę zmian społecznych. Odpowiednikiem dla firm są dobra osobiste osób prawnych, przede wszystkim renoma i nazwa.

Ten, czyje dobro osobiste zostaje zagrożone cudzym działaniem, może żądać zaniechania tego działania, chyba że nie jest ono bezprawne. W razie dokonanego naruszenia może żądać usunięcia jego skutków, w szczególności złożenia oświadczenia odpowiedniej treści i w odpowiedniej formie, a także zadośćuczynienia pieniężnego lub zapłaty na wskazany cel społeczny. Naruszyciel może bronić się, wykazując, że działał w ramach porządku prawnego, na przykład w granicach dozwolonej krytyki.

Droga cywilna jest w sprawach o hejt najczęstsza, bo nie wymaga udowodnienia winy w rozumieniu prawa karnego, pozwala żądać usunięcia treści i przeprosin, a sąd może zabezpieczyć roszczenie, nakazując usunięcie wpisu jeszcze przed wyrokiem.

Dla redakcji: W tekstach lepiej pisać „naruszenie dóbr osobistych” niż „zniesławienie”, gdy sprawa toczy się przed sądem cywilnym; to różne postępowania o różnych skutkach.

Zobacz też: Cześć i dobre imię, Wizerunek, Prywatność, Zadośćuczynienie, Zabezpieczenie roszczeń

Domniemanie niewinności

Zasada, zgodnie z którą oskarżonego uważa się za niewinnego, dopóki jego wina nie zostanie udowodniona i stwierdzona prawomocnym wyrokiem. Wynika z Konstytucji, z kodeksu postępowania karnego i z Europejskiej konwencji praw człowieka. Wiąże przede wszystkim organy państwa, ale jej duch obowiązuje także media: prawo prasowe zakazuje wypowiadania w prasie opinii co do rozstrzygnięcia w postępowaniu sądowym przed wydaniem wyroku w pierwszej instancji.

W sprawach o hejt domniemanie niewinności działa w dwie strony. Chroni osobę oskarżoną o hejt przed publicznym wyrokiem wydanym, zanim sąd obejrzy dowody. Chroni też osobę, która sama padła ofiarą internetowego samosądu po oskarżeniach, których nikt nie sprawdził: wiele kampanii nienawiści zaczyna się od wpisu przedstawiającego kogoś jako winnego przestępstwa.

Domniemanie niewinności nie zakazuje pisania o sprawie, o zarzutach ani o dowodach. Zakazuje przesądzania. Różnica leży w słowach: „prokuratura zarzuca”, „według aktu oskarżenia”, „sąd uznał nieprawomocnie” zamiast „hejter, który nękał”.

Dla redakcji: Przy sprawach, w których internet już „wydał wyrok”, warto wprost napisać, na jakim etapie jest postępowanie i czego jeszcze nie ustalono. To zdanie chroni redakcję i często jest najcenniejszą informacją w całym materiale.

Zobacz też: Podejrzany i oskarżony, Prawomocność, Lincz internetowy, Ochrona danych osób w postępowaniach, Należyta staranność

Dostawca usług pośrednich inaczej: pośrednik internetowy, hostingodawca

Podmiot, który przekazuje, przechowuje lub udostępnia cudze treści: operator sieci, dostawca hostingu, platforma społecznościowa, serwis z komentarzami, forum. Prawo unijne wyłącza jego odpowiedzialność za treści użytkowników, o ile nie wie o ich nielegalności, a po uzyskaniu wiedzy działa niezwłocznie w celu ich usunięcia lub zablokowania. To zasada, na której opiera się funkcjonowanie internetu, i jednocześnie powód, dla którego zgłoszenie treści jest tak ważne: dopiero po nim pośrednik może odpowiadać.

Pośrednik nie ma ogólnego obowiązku monitorowania treści, ale ma obowiązki proceduralne: mechanizm zgłoszeń, uzasadnianie decyzji, punkt kontaktowy, a w przypadku platform także dodatkowe wymagania. Dla osoby po hejcie oznacza to, że można żądać usunięcia treści od serwisu, nie tylko od autora, i że serwis, który zignorował zgłoszenie, może odpowiadać sam.

Odpowiedzialność wydawcy za komentarze pod artykułami zależy od tego, czy je moderuje i jak reaguje na zgłoszenia; orzecznictwo w tym zakresie jest bogate i różnie oceniane.

Dla redakcji: Redakcje są dostawcami usług pośrednich w zakresie komentarzy czytelników. Sprawy o hejt w komentarzach pod artykułami dotyczą także wydawców, co warto mieć na uwadze przy własnych sekcjach komentarzy.

Zobacz też: Akt o usługach cyfrowych, Zgłoszenie treści, Wyłączenie odpowiedzialności, Komentarze pod artykułami

Dostęp badaczy do danych inaczej: art. 40 DSA, dostęp do danych dla badaczy

Obowiązek największych platform i wyszukiwarek udostępniania danych badaczom, którzy zostali zweryfikowani przez koordynatora ds. usług cyfrowych, w celu badania ryzyk systemowych. Akt o usługach cyfrowych przewiduje ponadto dostęp do danych publicznie dostępnych dla szerszego kręgu badaczy. Szczegółowe zasady określił akt delegowany Komisji przyjęty w 2025 roku.

Przez lata badania o hejcie i algorytmach opierały się na danych zbieranych wbrew platformom, przez konta testowe, wolontariuszy i narzędzia do pobierania treści. Firmy ograniczały dostęp do swoich interfejsów, a niektórzy badacze byli pozywani za zbieranie danych.

Nowe przepisy mają to zmienić: badacz z uczelni może wystąpić o dane dotyczące na przykład tego, jak system rekomendacji dystrybuuje treści nękające do nastolatków w Polsce. Platforma może wnioskować o zmianę takiego wniosku tylko z określonych powodów, na przykład gdy nie ma dostępu do danych albo ich udostępnienie zagroziłoby bezpieczeństwu usługi. Niewywiązanie się z obowiązku było jednym z zarzutów w pierwszej decyzji kończącej postępowanie z aktu o usługach cyfrowych.

Efekty pierwszych wniosków będą widoczne w publikacjach naukowych z opóźnieniem, bo dostęp wymaga procedur bezpieczeństwa i ochrony danych.

Dla redakcji: Badania oparte na danych udostępnionych na podstawie art. 40 będą miały inną wagę niż badania na kontach testowych. Warto rozróżniać te dwa rodzaje źródeł w materiałach.

Zobacz też: Konto testowe, Badania o hejcie, Bardzo duże platformy, Koordynator ds. usług cyfrowych, Ocena ryzyka systemowego

Dostęp do informacji publicznej inaczej: wniosek o informację publiczną, UDIP

Prawo każdego do uzyskania informacji o sprawach publicznych od organów władzy, instytucji publicznych i innych podmiotów wykonujących zadania publiczne, wynikające z Konstytucji i z ustawy o dostępie do informacji publicznej. Wniosek można złożyć w dowolnej formie, także mailem, bez podawania powodu; odpowiedź powinna nastąpić bez zbędnej zwłoki, nie później niż w ciągu 14 dni, z możliwością przedłużenia do dwóch miesięcy.

Dla dziennikarzy piszących o hejcie to podstawowe narzędzie zdobywania danych, których nie ma w publikacjach: liczby zawiadomień o nękanie w konkretnej komendzie, liczby postępowań umorzonych z powodu niewykrycia sprawcy, liczby zgłoszeń cyberprzemocy w szkołach gminy, procedur przyjętych przez kuratorium. Prasa ma ponadto własne uprawnienie do uzyskiwania informacji z prawa prasowego.

Jeżeli żądana informacja wymaga zestawienia danych z wielu dokumentów, urząd może uznać ją za informację przetworzoną i uzależnić jej udostępnienie od wykazania szczególnie istotnego interesu publicznego. Na bezczynność i odmowę przysługuje skarga do sądu administracyjnego.

Informacja publiczna nie obejmuje danych osobowych osób prywatnych ani tajemnic ustawowo chronionych, więc pytanie o konkretną sprawę zwykle zostanie odrzucone, a pytanie o statystykę nie.

Dla redakcji: Wniosek warto formułować wąsko i w liczbach: „liczba postępowań z art. 190a wszczętych i umorzonych w latach…”. Szerokie pytania kończą się informacją przetworzoną i miesiącami korespondencji.

Zobacz też: Dane i statystyki, Przestępstwo stwierdzone, Ciemna liczba, Raport, Postępowanie przygotowawcze

Dowód elektroniczny

Każdy dowód mający postać cyfrową: wpis, wiadomość, plik, nagranie, log, dane konta, zrzut ekranu. W postępowaniach cywilnych i karnych dowody elektroniczne są dopuszczalne na równi z innymi, ale ich wiarygodność zależy od tego, czy da się wykazać ich pochodzenie i nienaruszalność. Dlatego przy ich zabezpieczaniu ważne są metadane, ciągłość przechowywania i, gdy to możliwe, potwierdzenie z niezależnego źródła.

W sprawach o hejt najczęstsze dowody to zrzuty ekranu, eksporty rozmów z komunikatorów, nagrania transmisji, dane udostępnione przez platformy i opinie biegłych z zakresu informatyki. Biegły może potwierdzić autentyczność pliku, odczytać metadane, ustalić, czy nagranie było montowane, a w sprawach o deepfake ocenić, czy materiał został wygenerowany.

Strona, która kwestionuje dowód elektroniczny, powinna wskazać, dlaczego; sądy nie odrzucają ich z zasady, ale ważą w kontekście całego materiału.

Dla redakcji: Warto pisać o „dowodzie elektronicznym” zamiast o „dowodzie z internetu”; pierwsze jest pojęciem prawnym, drugie sugeruje mniejszą wartość, co nie odpowiada praktyce sądów.

Zobacz też: Zabezpieczenie dowodów, Zrzut ekranu, Metadane, Biegły, Poświadczenie notarialne

Dowód prawdy inaczej: art. 213 KK, wykazanie prawdziwości zarzutu

Obrona przed zarzutem zniesławienia polegająca na wykazaniu, że podniesiony zarzut jest prawdziwy. Przy zarzucie podniesionym niepublicznie wystarczy prawdziwość; przy zarzucie publicznym, na przykład w internecie, trzeba dodatkowo wykazać, że dotyczył postępowania osoby pełniącej funkcję publiczną albo służył obronie społecznie uzasadnionego interesu. Zarzutów dotyczących życia prywatnego lub rodzinnego można dowodzić tylko wyjątkowo.

Dowód prawdy odróżnia zniesławienie od innych czynów: obelgi nie da się udowodnić, bo nie zawiera twierdzenia o faktach, więc wobec zniewagi ta obrona nie działa. To praktyczny sprawdzian, czy wypowiedź jest zarzutem faktycznym: jeśli można zapytać „czy to prawda?”, jest zarzutem.

Ciężar dowodu spoczywa na oskarżonym, co bywa krytykowane jako odwrócenie zasady domniemania niewinności, ale wynika z tego, że to on postawił zarzut.

Dla redakcji: W materiałach o sprawach o zniesławienie warto podać, czy oskarżony próbował wykazać prawdziwość zarzutu, bo to przesądza o wyniku częściej niż cokolwiek innego.

Zobacz też: Zniesławienie, Zniewaga, Dozwolona krytyka, Osoba publiczna

Doxxing inaczej: doxing, ujawnianie danych

Publikowanie w sieci prywatnych danych osoby bez jej zgody: adresu zamieszkania, numeru telefonu, miejsca pracy, szkoły dziecka, tablic rejestracyjnych, zdjęć domu, informacji o rodzinie. Sam wpis bywa krótki i pozornie neutralny, ale zamienia hejt słowny w realne zagrożenie, bo wskazuje, gdzie ofiarę znaleźć, i zachęca innych do działania.

Doxxing bywa elementem zmasowanego ataku i najczęstszym powodem, dla którego osoby po hejcie zmieniają numer telefonu, miejsce zamieszkania albo szkołę dziecka. Skutki utrzymują się długo, bo ujawnione dane są kopiowane i krążą dalej nawet po usunięciu pierwotnego wpisu.

Ujawnione dane podlegają ochronie. Ich publikacja bez podstawy prawnej może być podstawą zgłoszenia do platformy, wniosku o usunięcie na gruncie przepisów o ochronie danych oraz zawiadomienia organów ścigania, zwłaszcza gdy towarzyszą jej groźby albo zachęty do „odwiedzenia” osoby.

Dla redakcji: Materiał nie powinien powtarzać ujawnionych danych ani nawet ich fragmentów. Wystarczy informacja, jakiego rodzaju dane zostały ujawnione i jakie były skutki.

Zobacz też: Brigading, Stalking, Dane osobowe, Swatting, Groźba karalna

Dozwolona krytyka

Wypowiedź oceniająca cudze działania, dzieła, decyzje lub usługi, która pozostaje w granicach prawa, nawet jeśli jest surowa, ironiczna albo niesprawiedliwa w odczuciu adresata. Krytyka jest dozwolona, gdy opiera się na faktach, ma rzeczową podstawę, służy uzasadnionemu interesowi, na przykład ostrzeżeniu innych konsumentów, i nie przekracza potrzeby w formie, to znaczy nie schodzi na obelgi.

Granice krytyki są szersze wobec osób publicznych, polityków, urzędników, przedsiębiorców i osób, które same weszły do debaty publicznej. Są węższe wobec osób prywatnych i w sprawach dotyczących życia prywatnego. Sądy badają wypowiedź w całości i w kontekście, a nie pojedyncze słowa.

Nieprawdziwy zarzut co do faktu nie jest krytyką, choćby był wyrażony grzecznie, a wulgarna obelga nie staje się krytyką dlatego, że towarzyszy jej prawdziwy zarzut. Krytyka to ocena, nie zarzut i nie obelga.

Dla redakcji: Materiały o firmach pozywających klientów za opinie zyskują na sprawdzeniu, czy opinia zawierała nieprawdziwe fakty, czy tylko surową ocenę. To rozróżnienie decyduje o wyniku sprawy.

Zobacz też: Krytyka a hejt, Osoba publiczna, Wolność słowa, SLAPP, Dowód prawdy

Dyrektywa o zwalczaniu przemocy wobec kobiet inaczej: dyrektywa 2024/1385, dyrektywa o przemocy wobec kobiet i przemocy domowej

Unijna dyrektywa przyjęta w 2024 roku, która zobowiązuje państwa członkowskie do uznania za przestępstwa między innymi kilku form przemocy w sieci. Państwa mają ją wdrożyć do 14 czerwca 2027 roku.

Dyrektywa obejmuje rozpowszechnianie bez zgody materiałów intymnych, także zmanipulowanych, czyli fałszywych nagrań i zdjęć wytworzonych technikami cyfrowymi; cyberstalking; cybernękanie, w tym udział w publicznie dostępnym ataku grupowym, niezamówione przesyłanie zdjęć narządów płciowych i ujawnianie danych osobowych w celu podżegania innych do wyrządzenia krzywdy; oraz nawoływanie w sieci do przemocy lub nienawiści ze względu na płeć.

Dla Polski oznacza to konieczność zmian w kodeksie karnym, bo część tych zachowań nie ma dziś wyraźnego przepisu, zwłaszcza ataki grupowe, ujawnianie danych w celu nękania i przesyłanie niezamówionych zdjęć dorosłym. Dyrektywa przewiduje też obowiązki dotyczące szybkiego usuwania takich treści i wsparcia dla osób pokrzywdzonych.

Choć tytuł mówi o kobietach, część przepisów o przemocy w sieci chroni wszystkie osoby, a w praktyce polska ustawa wdrażająca może objąć wszystkich pokrzywdzonych.

Dla redakcji: Termin wdrożenia jest bliski, więc warto pytać Ministerstwo Sprawiedliwości o projekt. To jedna z niewielu zmian, które mogą realnie zamknąć luki w ściganiu hejtu.

Zobacz też: Nękanie grupowe, Nieproszone treści intymne, Doxxing, Deepfake, Rozpowszechnianie wizerunku intymnego

Dyżurnet.pl inaczej: Dyżurnet, zespół NASK do zgłaszania nielegalnych treści

Zespół działający w Naukowej i Akademickiej Sieci Komputerowej, przyjmujący zgłoszenia nielegalnych treści w internecie, przede wszystkim materiałów przedstawiających seksualne wykorzystywanie dzieci, a także innych treści zabronionych przez prawo. Działa od 2005 roku i jest członkiem międzynarodowej sieci punktów zgłoszeniowych INHOPE.

Zgłoszenie można przesłać przez formularz na stronie zespołu, także bez podawania danych osobowych. Analitycy oceniają zgłoszoną treść i, jeśli jest nielegalna, przekazują informację Policji, administratorom serwisów albo partnerom z sieci INHOPE w kraju, w którym treść jest przechowywana, co przyspiesza jej usunięcie.

Dyżurnet publikuje coroczne raporty o liczbie i rodzajach zgłoszeń, które są jednym z niewielu źródeł danych o skali takich treści w polskiej sieci. Zespół prowadzi też działania edukacyjne.

Zgłoszenie do Dyżurnetu jest właściwą drogą zamiast samodzielnego zapisywania, przesyłania czy pokazywania takich treści komukolwiek.

Dla redakcji: W materiałach o wykorzystywaniu dzieci w sieci warto zawsze wskazać Dyżurnet jako miejsce zgłoszeń. Czytelnik, który natrafi na takie treści, zwykle nie wie, co zrobić, i albo je ignoruje, albo przesyła dalej jako dowód, co samo jest przestępstwem.

Zobacz też: Materiały przedstawiające seksualne wykorzystywanie dzieci, Zgłoszenie treści, Grooming, Aplikacje rozbierające, Raport

Fake news inaczej: fałszywa wiadomość

Fałszywa informacja sformatowana tak, aby przypominała wiadomość prasową: z nagłówkiem, zdjęciem, rzekomym źródłem, czasem na stronie podszywającej się pod znany serwis. Określenie zrobiło karierę w polityce, gdzie bywa używane także jako obelga wobec niewygodnych, ale prawdziwych informacji, dlatego straciło precyzję.

W sprawach o hejt fake news występuje jako spreparowany „artykuł” o osobie lub firmie: fałszywe doniesienie o zatrzymaniu, oszustwie, chorobie, śmierci. Rozchodzi się w mediach społecznościowych jako zrzut ekranu, przez co trudno ustalić źródło, a osoba, której dotyczy, dowiaduje się o nim od znajomych.

Podszywanie się pod tytuł prasowy narusza prawa wydawcy, a treść dotycząca konkretnej osoby podlega przepisom o zniesławieniu i dobrach osobistych. Redakcje, pod które się podszyto, zwykle publikują sprostowanie i zgłaszają fałszywą stronę, co pomaga także osobie zaatakowanej.

Dla redakcji: W tekstach lepiej używać określeń „fałszywa informacja”, „spreparowany artykuł”, „fałszywa wiadomość”, bo „fake news” ma dziś tyle znaczeń, że nie mówi czytelnikowi, co się stało.

Zobacz też: Dezinformacja, Misinformacja, Podszywanie się, Sprostowanie

Fałszywa tożsamość w relacji inaczej: catfishing, oszustwo matrymonialne, oszustwo na miłość

Tworzenie w sieci fikcyjnej tożsamości, często z cudzymi zdjęciami, w celu nawiązania relacji towarzyskiej lub romantycznej. Celem bywa wyłudzenie pieniędzy, zdobycie intymnych zdjęć do szantażu, zemsta, zabawa kosztem ofiary albo kontakt z dzieckiem przez dorosłego podającego się za rówieśnika.

W sprawach finansowych mówi się o oszustwach matrymonialnych lub na miłość: sprawca buduje relację tygodniami, a potem prosi o pieniądze na leczenie, podróż czy inwestycję. W sprawach dotyczących młodzieży fałszywa tożsamość jest częstym elementem uwodzenia i szantażu intymnego.

Ofiarą jest także osoba, której zdjęcia wykorzystano do stworzenia fałszywego profilu; jej wizerunek krąży w sieci powiązany z oszustwami, a ona sama zwykle o tym nie wie. Podszywanie się pod konkretną osobę jest przestępstwem, jeżeli wyrządza jej szkodę majątkową lub osobistą.

Osoby oszukane w relacji często nie zgłaszają sprawy ze wstydu, co sprawcy wykorzystują.

Dla redakcji: W materiałach o oszustwach na miłość warto unikać tonu, który sugeruje naiwność ofiar. Sprawcy działają zawodowo, według scenariuszy, i oszukują ludzi w każdym wieku i o każdym wykształceniu.

Zobacz też: Podszywanie się, Grooming, Sekstorcja, Konto fałszywe, Szantaż

Fałszywa wizytówka

Wpis w wyszukiwarce, na mapach lub w katalogu założony na nazwę istniejącej firmy, ale z obcym numerem telefonu, adresem lub stroną, służący do przechwytywania klientów, wyłudzania zaliczek albo niszczenia reputacji przez świadczenie złych usług pod cudzą marką. Odmianą są wizytówki fikcyjnych firm konkurujących z prawdziwą pod zbliżoną nazwą.

Fałszywa wizytówka narusza prawo do nazwy, przepisy o nieuczciwej konkurencji, a przy nazwie zarejestrowanej także prawo ochronne na znak towarowy. Zgłoszenia do platformy kieruje się przez formularz podszywania się lub naruszenia praw, z dowodem uprawnienia do nazwy; przy znaku towarowym procedura jest zwykle szybsza.

Klienci oszukani przez fałszywą wizytówkę często kierują pretensje i negatywne opinie do prawdziwej firmy, co pogłębia szkodę.

Dla redakcji: W materiałach o oszustwach „na wizytówkę” warto podać, jak klient może sprawdzić, czy wizytówka należy do firmy, na przykład porównując numer telefonu ze stroną firmy.

Zobacz też: Wizytówka firmy, Podszywanie się, Znak towarowy, Nieuczciwa konkurencja

Fałszywe opinie inaczej: opinie kupione, opinie nieprawdziwe

Opinie o firmie, produkcie lub osobie wystawione przez kogoś, kto nie korzystał z usługi: kupione, wystawione przez konkurencję, przez byłych pracowników w odwecie, przez osoby zaangażowane w zmasowany atak, a także pozytywne opinie kupione przez samą firmę. Fałszywe opinie negatywne naruszają dobra osobiste i mogą stanowić czyn nieuczciwej konkurencji; fałszywe opinie pozytywne wprowadzają konsumentów w błąd i są zakazaną praktyką rynkową.

Usuwanie fałszywych opinii wymaga wykazania platformie, że opinia nie pochodzi od klienta: brak takiej osoby w bazie, opis usługi, która nie była świadczona, zbieżność czasowa z konfliktem, wzorzec kont. Platformy stosują różne standardy; część usuwa opinie po uprawdopodobnieniu, część wymaga wyroku. Fundacja prowadzi takie sprawy dla firm jako działalność odpłatną.

Nie każda krytyczna opinia jest fałszywa, a firmy zgłaszające jako fałszywe opinie niezadowolonych klientów nadużywają procedur.

Dla redakcji: W materiałach o sporach o opinie warto ustalić, czy firma twierdzi, że autor nie był klientem, czy że opinia jest niesprawiedliwa; tylko pierwsze uzasadnia usunięcie.

Zobacz też: Review bombing, Wizytówka firmy, Portale opinii, Nieuczciwa konkurencja, Zgłaszanie opinii

Fałszywe zawiadomienie inaczej: art. 238 KK

Zawiadomienie organu ścigania o przestępstwie, o którym zawiadamiający wie, że go nie popełniono. W kontekście hejtu pojawia się w dwóch postaciach: jako element nękania, gdy sprawca składa na ofiarę fałszywe doniesienia, żeby uwikłać ją w postępowania, oraz jako swatting, gdy fałszywe zgłoszenie ma sprowadzić służby pod jej adres.

Odrębnie karalne jest fałszywe oskarżenie innej osoby o popełnienie czynu zabronionego przed organem powołanym do ścigania. Oba przepisy chronią zarówno osoby fałszywie oskarżane, jak i organy, których czas jest marnowany.

Ofiary hejtu obawiają się czasem, że ich własne zawiadomienie zostanie uznane za fałszywe, jeżeli sprawa zostanie umorzona. Tak nie jest: umorzenie z powodu braku dowodów albo niewykrycia sprawcy nie oznacza, że zawiadomienie było fałszywe. Odpowiedzialność grozi tylko za świadome zawiadomienie o czynie, który nie miał miejsca.

Dla redakcji: Warto uspokajać czytelników: umorzenie postępowania nie jest zarzutem wobec osoby, która je zainicjowała, i nie zamyka drogi cywilnej.

Zobacz też: Swatting, Zawiadomienie o przestępstwie, Umorzenie postępowania, Nękanie

Fałszywy cytat inaczej: zmyślony cytat, fałszywa grafika z cytatem, przypisana wypowiedź

Wypowiedź przypisana konkretnej osobie, której ta osoba nigdy nie wygłosiła, rozpowszechniana najczęściej jako grafika ze zdjęciem i nazwiskiem, zrzut rzekomego wpisu albo spreparowana „czołówka” znanego serwisu informacyjnego. To jedna z najprostszych i najskuteczniejszych form dezinformacji i hejtu wobec polityków, dziennikarzy i osób publicznych.

Fałszywy cytat działa, bo potwierdza to, co odbiorca już myśli o danej osobie. Sprostowanie rzadko dociera do tych samych ludzi, a grafika wraca w kolejnych falach, także po latach. Coraz częściej towarzyszą mu fałszywe nagrania wygenerowane za pomocą sztucznej inteligencji.

Przypisanie komuś nieprawdziwej wypowiedzi, która obniża zaufanie do niego, narusza jego dobre imię i może stanowić zniesławienie. W okresie wyborczym kandydaci mogą korzystać z trybu wyborczego. Serwisy informacyjne, pod które się podszywano, zgłaszają takie grafiki do platform jako naruszenie znaku towarowego.

Weryfikacja zwykle polega na wyszukaniu cytatu w oficjalnych kanałach osoby, w archiwach mediów i w zapisach wystąpień.

Dla redakcji: Obalając fałszywy cytat, lepiej nie publikować grafiki w oryginalnej formie. Wystarczy opis i, jeśli trzeba, obraz wyraźnie przekreślony lub oznaczony jako fałszywy, żeby nie stał się kolejną kopią.

Zobacz też: Dezinformacja, Weryfikacja treści, Tryb wyborczy, Znak towarowy, Podszywanie się

Farma trolli inaczej: fabryka trolli

Grupa osób zatrudnionych albo zorganizowanych do prowadzenia dużej liczby kont w mediach społecznościowych i publikowania z nich wpisów, które mają wyglądać na spontaniczne głosy zwykłych użytkowników. Celem bywa promowanie kogoś lub czegoś, zniechęcanie do przeciwników, podgrzewanie sporów albo systematyczne nękanie wybranych osób. Farmy działają na zlecenie partii, państw, firm i pojedynczych zleceniodawców.

Farmę trolli rozpoznaje się po cechach, których pojedynczy użytkownik nie widzi: podobne godziny aktywności wielu kont, powtarzające się sformułowania, konta założone w krótkim odstępie czasu, brak własnych treści poza komentarzami na jeden temat, gwałtowna aktywność w chwili, gdy pojawia się wpis, który trzeba zagłuszyć. Ustalenie tych zależności wymaga analizy wielu kont naraz, dlatego jest domeną badaczy i dziennikarzy śledczych, a nie osoby atakowanej.

Dla osoby, która trafia na celownik farmy, efekt wygląda jak spontaniczny gniew setek ludzi. To jeden z najbardziej dotkliwych skutków tego zjawiska: przekonanie, że „wszyscy są przeciwko”, choć w rzeczywistości pisze kilkanaście osób z wielu kont.

Dla redakcji: Zarzut prowadzenia farmy trolli jest poważny i wymaga dowodów w postaci analizy kont, a nie tylko wrażenia, że komentarze są podobne. Bez takich dowodów bezpieczniej pisać o „skoordynowanej aktywności” albo „podobnych wpisach z wielu kont”.

Zobacz też: Trolling, Astroturfing, Konto fałszywe, Bot, Brigading

Filtry komentarzy inaczej: ukryte słowa, lista blokowanych słów, filtr treści obraźliwych

Narzędzia, które pozwalają właścicielowi profilu, kanału czy strony automatycznie ukrywać komentarze i wiadomości zawierające określone słowa, wyrażenia lub emotikony, a także treści, które system uznaje za obraźliwe. Ukryte komentarze trafiają zwykle do osobnej sekcji, gdzie można je przejrzeć, zatwierdzić albo usunąć.

Dla osób publicznych, dziennikarzy, firm i twórców filtry są podstawowym narzędziem ograniczania bieżącego hejtu, zwłaszcza w czasie zmasowanego ataku. Pozwalają nie czytać każdego komentarza, a jednocześnie zachować treści do ewentualnego wykorzystania jako dowód.

Filtry mają ograniczenia: sprawcy zmieniają pisownię słów, używają kodów i emotikonów, a filtr zbyt szeroki ukrywa także krytykę i zwykłe komentarze. Dlatego listę słów warto aktualizować w trakcie ataku i przeglądać ukryte treści.

Właściciel publicznego profilu, który prowadzi go w celach zawodowych albo politycznych, powinien pamiętać, że orzecznictwo europejskie dopuszcza jego odpowiedzialność za oczywiście bezprawne komentarze pozostawione mimo wiedzy.

Dla redakcji: Redakcje prowadzące profile w mediach społecznościowych mogą w materiałach o hejcie opisać, jakich filtrów same używają. To praktyczna informacja dla czytelników, którzy prowadzą profile firm i instytucji.

Zobacz też: Moderacja treści, Komentarze pod artykułami, Tryb ograniczony, Brigading, Mowa zaszyfrowana

Flaming inaczej: wojna na słowa, flame war

Gwałtowna wymiana obraźliwych wpisów między użytkownikami, która rozwija się w komentarzach i grupach dyskusyjnych i szybko odrywa się od pierwotnego tematu. W odróżnieniu od hejtu wymierzonego w jedną osobę flaming jest dwustronny albo wielostronny: uczestnicy atakują się nawzajem, a każdy kolejny wpis podnosi temperaturę.

Flaming ma znaczenie w sprawach o hejt z dwóch powodów. Po pierwsze, osoba, która broni się przed atakiem tym samym językiem, traci część ochrony prawnej: sąd może uznać, że doszło do wzajemności zniewag. Po drugie, wojna na słowa jest idealnym środowiskiem dla trolli i prowokatorów, którzy podsycają spór, sami pozostając na uboczu.

Dla moderatorów grup i redakcji flaming jest jednym z najczęstszych powodów zamykania dyskusji pod artykułami. Dla osoby prywatnej najlepszą strategią jest wyjście z wymiany, zabezpieczenie zrzutów i zgłoszenie najbardziej rażących wpisów.

Dla redakcji: Warto rozróżniać, kto zaczął i czy druga strona odpowiadała w tym samym tonie. Ma to znaczenie prawne i zmienia wymowę materiału.

Zobacz też: Trolling, Zniewaga, Wzajemność zniewag, Moderacja treści

Halucynacje modeli językowych inaczej: konfabulacje czatów, nieprawdziwe odpowiedzi sztucznej inteligencji

Nieprawdziwe informacje generowane przez czaty i asystentów opartych na dużych modelach językowych, podawane z taką samą pewnością jak informacje prawdziwe. Model nie sprawdza faktów, tylko tworzy tekst prawdopodobny językowo, więc potrafi przypisać realnej osobie wyrok, którego nie było, przestępstwo, którego nie popełniła, albo cytat, którego nie wypowiedziała.

Dla osób publicznych i firm to nowe źródło szkody wizerunkowej: coraz więcej ludzi szuka informacji o innych przez czaty, a nie przez wyszukiwarki, i nie sprawdza źródeł. W kilku krajach osoby, którym czat przypisał poważne przestępstwa, złożyły skargi do organów ochrony danych, powołując się na obowiązek prawidłowości danych osobowych z RODO.

Odpowiedzialność prawna za takie treści nie jest jeszcze ukształtowana. W grę wchodzi prawo do sprostowania danych, ochrona dóbr osobistych i przepisy o zniesławieniu, gdy ktoś rozpowszechnia wygenerowaną nieprawdę dalej.

Szczególnie groźne jest przenoszenie halucynacji do sieci: wygenerowany „fakt” opublikowany na forum lub w komentarzu może stać się źródłem dla kolejnych odpowiedzi czatów.

Dla redakcji: Odpowiedź czatu nie jest źródłem informacji o osobie. W pracy redakcyjnej każdy fakt uzyskany w ten sposób wymaga sprawdzenia w źródle pierwotnym, a przypisanie komuś przestępstwa na tej podstawie grozi odpowiedzialnością.

Zobacz też: Generatywna sztuczna inteligencja, Dezinformacja, Zniesławienie, RODO, Weryfikacja treści

Hejt inaczej: mowa wrogości, hejtowanie

Potoczne określenie wrogich, poniżających albo agresywnych wypowiedzi w internecie, skierowanych przeciwko konkretnej osobie, grupie ludzi lub firmie. Słowo przyjęło się w polszczyźnie z angielskiego i nie ma odpowiednika w żadnym przepisie: to, co czytelnik nazwie hejtem, prawnik nazwie zniesławieniem, zniewagą, groźbą karalną, naruszeniem dóbr osobistych albo uzna, że nie narusza żadnego przepisu, choć jest przykre.

Hejt różni się od krytyki celem i przedmiotem. Krytyka, nawet ostra i niesprawiedliwa, odnosi się do tego, co ktoś zrobił lub powiedział, i da się z nią dyskutować. Hejt uderza w osobę: w jej wygląd, pochodzenie, rodzinę, chorobę, i nie służy niczemu poza upokorzeniem albo uciszeniem. W praktyce spraw, które trafiają do Fundacji, granica przebiega właśnie tutaj: czy da się na to odpowiedzieć argumentem, czy tylko przetrwać.

Hejt rzadko jest jednym wpisem. Zwykle to ciąg komentarzy, wiadomości prywatnych, udostępnień i reakcji, który rośnie wraz z zasięgiem pierwszej wypowiedzi. Dlatego skutki dla osoby, której dotyczy, zależą nie tylko od treści, ale od liczby osób, które ją zobaczyły, i od czasu, przez jaki pozostawała dostępna.

Dla redakcji: W tekście warto pisać, o jaki rodzaj wypowiedzi chodzi: groźby, wyzwiska, nieprawdziwe zarzuty, ujawnienie danych. Samo słowo „hejt” mówi czytelnikowi niewiele i pozwala sprawcom nazywać w ten sam sposób każdą krytykę pod swoim adresem.

Zobacz też: Mowa nienawiści, Cyberprzemoc, Zniesławienie, Zniewaga, Krytyka a hejt

Hejter inaczej: osoba publikująca hejt, autor wpisów, sprawca

Potoczne określenie osoby, która publikuje w sieci obraźliwe, wrogie lub nękające treści. Słowo jest zrozumiałe dla czytelników, ale ma wady: sugeruje stałą cechę osoby, a nie jej zachowanie, i jest używane także wobec ludzi, którzy wyrazili jedynie krytykę.

Badania i praktyka pokazują, że autorami hejtu nie są wyłącznie „internetowi trolle” znani z wielu kont, ale często zwykli ludzie, którzy w konkretnym momencie, pod wpływem emocji i tłumu, napisali coś, czego nie powiedzieliby nikomu w twarz. Część z nich po konfrontacji przeprasza i usuwa wpisy. Inni działają systematycznie, zawodowo albo z pobudek ideologicznych.

W sprawach prawnych poprawniejsze są określenia opisowe: „autor wpisów”, „osoba, która publikowała groźby”, a po wyroku „sprawca” lub „skazany”. Pozwalają uniknąć przypisania komuś winy przed rozstrzygnięciem i odróżniają pojedynczy wpis od długotrwałego nękania.

Słowo „hejter” jest też bronią retoryczną: osoby publiczne nazywają tak każdego, kto je krytykuje, co rozmywa znaczenie pojęcia.

Dla redakcji: W tytułach słowo „hejter” działa dobrze, ale w treści materiału warto opisać, co konkretnie ktoś zrobił. Zdanie „hejter usłyszał wyrok” mówi mniej niż „autor gróźb wobec nauczycielki usłyszał wyrok”.

Zobacz też: Hejt, Trolling, Krytyka a hejt, Podejrzany i oskarżony, Ofiara i osoba pokrzywdzona

Hejt wobec dziennikarzy inaczej: nękanie dziennikarzy, przemoc w sieci wobec dziennikarzy

Obraźliwe wpisy, groźby, kampanie oczerniające, ujawnianie danych i nękanie kierowane do dziennikarzy w związku z ich pracą. Należy do najczęstszych zagrożeń dla wolności mediów w Europie i na świecie; organizacje monitorujące wolność prasy odnotowują co roku setki takich przypadków w państwach Unii.

Badanie UNESCO i Międzynarodowego Centrum Dziennikarzy opublikowane w 2021 roku wykazało, że 73 procent ankietowanych dziennikarek doświadczyło przemocy w sieci związanej z pracą. Ataki na kobiety mają często charakter seksualny i dotyczą wyglądu, rodziny i bezpieczeństwa, a ich celem jest uciszenie.

Skutki obejmują autocenzurę, rezygnację z tematów, wycofanie z mediów społecznościowych, a czasem odejście z zawodu. Hejt wobec dziennikarzy bywa zorganizowany, zwłaszcza gdy materiał dotyczył polityki, dużych firm albo środowisk ekstremistycznych.

Rada Europy prowadzi platformę, na której zgłaszane są poważne zagrożenia dla dziennikarzy, a organizacje dziennikarskie oferują wsparcie prawne i psychologiczne. Coraz więcej redakcji ma procedury ochrony pracowników atakowanych w sieci.

Dla redakcji: Redakcje mogą opisywać ataki na własnych dziennikarzy, ale warto robić to w sposób, który nie wzmacnia sprawców. Informacja o tym, co redakcja zrobiła w obronie pracownika, jest często ważniejsza niż cytowanie gróźb.

Zobacz też: SLAPP, Doxxing, Groźba karalna, Wolność słowa, Mobbing

Hejt w grach inaczej: nękanie w grach online, toksyczność w grach

Obraźliwe zachowania w grach sieciowych i na platformach dla graczy: wyzwiska na czacie głosowym i tekstowym, groźby, nękanie po przegranej, wykluczanie z drużyny, ataki na osoby rozpoznawane jako kobiety, osoby z mniejszości albo młodsze. Badania amerykańskiej organizacji ADL od lat pokazują, że większość dorosłych i nastoletnich graczy gier sieciowych doświadczyła nękania.

Specyfiką gier jest czat głosowy, trudny do moderowania i do udokumentowania, oraz przenoszenie konfliktów z gry do komunikatorów i mediów społecznościowych. Gry są też miejscem kontaktu dorosłych z dziećmi, co wykorzystują sprawcy uwodzenia, przenosząc rozmowę z czatu gry do prywatnych komunikatorów.

Wydawcy gier stosują systemy zgłaszania, filtry słów, kary czasowe i blokady kont, a niektórzy nagrywają fragmenty czatu głosowego po zgłoszeniu. Skuteczność tych narzędzi jest różna, a gracze często uważają zgłaszanie za bezcelowe.

Oznaczenia wiekowe gier dotyczą treści samej gry, a nie zachowań innych graczy, o czym wielu rodziców nie wie.

Dla redakcji: W materiałach o grach warto odróżnić treść gry od zachowań graczy. Pytanie „czy gra jest odpowiednia dla dziecka” ma dwie odpowiedzi: o fabułę i o ludzi, z którymi dziecko będzie grać.

Zobacz też: Cyberprzemoc, Grooming, Kontrola rodzicielska, Zgłoszenie treści, Brigading

Higiena cyfrowa

Zbiór codziennych nawyków zmniejszających ryzyko w sieci: unikalne hasła i logowanie dwuetapowe, sprawdzanie ustawień prywatności, ograniczanie publikowanych danych, ostrożność wobec nieznanych kontaktów i odnośników, regularne przeglądanie śladu cyfrowego, przerwy od mediów społecznościowych. Termin bywa rozumiany także jako dbanie o równowagę między życiem w sieci a poza nią, ale w kontekście hejtu chodzi przede wszystkim o bezpieczeństwo.

Higiena cyfrowa nie chroni przed hejtem, bo sprawca nie potrzebuje zgody ofiary, ale ogranicza jego narzędzia: bez ujawnionych danych trudniej o doxxing, bez przejętego konta o podszywanie się, bez publicznych zdjęć dziecka o ośmieszanie. Dla rodzin jest podstawą profilaktyki, a dla osób po ataku częścią odbudowy.

Nauka higieny cyfrowej należy do szkoły i rodziny w równym stopniu; programy profilaktyczne dla szkół obejmują ją jako stały element.

Dla redakcji: W materiałach warto podawać kilka konkretnych nawyków zamiast ogólnych apeli o „ostrożność w sieci”; czytelnik zapamięta „włącz logowanie dwuetapowe”, nie zapamięta „dbaj o bezpieczeństwo”.

Zobacz też: Uwierzytelnianie dwuskładnikowe, Ślad cyfrowy, Bezpieczne ustawienia konta, Kontrola rodzicielska

Jurysdykcja w sprawach internetowych inaczej: sąd właściwy, właściwość międzynarodowa

Zasady ustalania, sąd którego państwa może rozpoznać sprawę, gdy wpis został opublikowany na platformie z siedzibą za granicą, a czytany jest w wielu krajach. W Unii Europejskiej regulują to przepisy rozporządzenia o jurysdykcji w sprawach cywilnych i handlowych oraz orzecznictwo Trybunału Sprawiedliwości.

Trybunał w sprawie eDate Advertising z 2011 roku przyjął, że osoba, której dobra osobiste naruszono w internecie, może pozwać o całość szkody przed sądem państwa, w którym ma centrum swoich interesów życiowych, zwykle kraju zamieszkania. W 2017 roku w sprawie Bolagsupplysningen Trybunał rozciągnął tę zasadę na osoby prawne, wskazując centrum ich interesów gospodarczych, i dodał, że żądanie sprostowania i usunięcia treści można zgłosić tylko przed sądem właściwym dla całości szkody.

W praktyce osoba mieszkająca w Polsce może zwykle pozwać zagraniczną platformę albo zagranicznego autora przed polskim sądem. Platformy powołują się na klauzule w regulaminach wskazujące sądy irlandzkie czy amerykańskie; w sprawach z udziałem konsumentów i w sprawach o naruszenie dóbr osobistych ich skuteczność jest ograniczona.

W Polsce istotnym przykładem jest sprawa SIN przeciwko Meta, w której polski sąd uznał się za właściwy w sporze z irlandzką spółką prowadzącą Facebooka; spółka kwestionuje to w postępowaniu odwoławczym.

Dla redakcji: Twierdzenie, że „polski sąd nie może nic zrobić platformie”, jest nieaktualne. W materiale warto rozróżnić jurysdykcję, która zwykle istnieje, od wykonania wyroku, które bywa trudne i długie.

Zobacz też: Sprawa SIN przeciwko Meta, Pozew cywilny, Legitymacja bierna, Międzynarodowa pomoc prawna, Dostawca usług pośrednich

Legitymacja bierna inaczej: kogo pozwać, pozwany w sprawie o hejt

Pojęcie procesowe oznaczające, przeciwko komu można skutecznie skierować powództwo. W sprawie o naruszenie dóbr osobistych w sieci pozwanym może być autor wpisu, a w pewnych warunkach także administrator serwisu, wydawca, platforma albo osoba, która treść rozpowszechniła dalej.

Autor odpowiada za własną wypowiedź zawsze. Wydawca prasowy, redaktor i autor odpowiadają za materiał prasowy solidarnie, co wynika z prawa prasowego. Dostawca usługi hostingu, czyli serwis, na którym wpis się pojawił, co do zasady nie odpowiada za cudzą treść, dopóki nie uzyska wiarygodnej wiadomości o jej bezprawnym charakterze; jeżeli po takiej wiadomości nie działa niezwłocznie, może odpowiadać za własne zaniechanie.

Wybór pozwanego jest decyzją strategiczną. Pozew przeciwko autorowi wymaga ustalenia jego tożsamości; pozew przeciwko platformie wymaga wykazania, że została skutecznie powiadomiona, i prowadzenia sprawy przeciwko spółce zagranicznej. Pozew przeciwko administratorowi strony lub profilu bywa najprostszy, jeżeli administrator jest znany.

W sprawach dotyczących portali z komentarzami ma znaczenie także orzecznictwo europejskie, które dopuszcza odpowiedzialność wydawcy portalu za oczywiście bezprawne komentarze pozostawione mimo wiedzy.

Dla redakcji: W informacji o pozwie warto podać, kto jest pozwanym i dlaczego. „Pozwała internet” nic nie znaczy; „pozwała administratora grupy, który nie usunął wpisów mimo wezwania” mówi wszystko.

Zobacz też: Pozew cywilny, Dostawca usług pośrednich, Wyłączenie odpowiedzialności, Ślepy pozew, Sprawa Delfi przeciwko Estonii

Lincz internetowy inaczej: sąd internetowy, samosąd w sieci

Zbiorowe potępienie osoby przez użytkowników sieci, które wymyka się spod kontroli i zamienia w karę bez procesu: masowe wyzwiska, ujawnienie danych, naciski na pracodawcę, groźby wobec rodziny. Zaczyna się zwykle od materiału pokazującego czyjeś rzeczywiste lub domniemane przewinienie, a kończy skutkami niewspółmiernymi do winy, niekiedy wobec osoby błędnie zidentyfikowanej.

Cechą linczu jest utrata proporcji. Nawet jeżeli pierwotny zarzut był prawdziwy, kolejne fale ataku nie mają już nic wspólnego z ustaleniem faktów, a osoba, której dotyczą, nie ma jak się bronić: każda odpowiedź podsyca reakcję. Dla mediów lincz jest ryzykowny podwójnie, bo materiał, który go wywołał, bywa potem uznawany za współodpowiedzialny za skutki.

W sprawach, które trafiają do Fundacji, częstym scenariuszem jest pomyłka w identyfikacji: sieć „ustala” sprawcę zdarzenia na podstawie zdjęcia lub imienia, a atak spada na kogoś, kto nie miał ze zdarzeniem nic wspólnego.

Dla redakcji: Przed publikacją materiału o czyimś przewinieniu warto zadać sobie pytanie, czy tekst pozwala zidentyfikować osobę i czy jest to konieczne. Anonimizacja bywa jedynym sposobem, żeby nie uruchomić linczu.

Zobacz też: Kultura unieważniania, Doxxing, Anonimizacja, Efekt Streisand, Brigading

Logi serwisu inaczej: dzienniki zdarzeń

Zapisy prowadzone przez serwis o zdarzeniach na kontach użytkowników: logowaniach, publikacjach, zmianach danych, z czasem i adresem, z którego nastąpiły. Logi są podstawowym źródłem danych o tym, kto i kiedy opublikował treść, i są udostępniane organom na wniosek. Osoba prywatna ma dostęp tylko do logów własnego konta, co bywa przydatne przy wykazywaniu, że konto zostało przejęte.

W sprawach o podszywanie się i przejęcie konta logi pozwalają wykazać, że wpis opublikowano z innego urządzenia albo lokalizacji, co odróżnia sprawcę od właściciela konta. W sprawach o zorganizowane ataki pozwalają wykazać, że wiele kont logowało się z tych samych adresów.

Logi są przechowywane przez ograniczony czas i według zasad platformy, dlatego wnioski o ich zabezpieczenie warto składać szybko.

Dla redakcji: Jeżeli rozmówca twierdzi, że jego konto zostało przejęte, warto zapytać, czy pobrał historię logowań; to dowód, który potwierdza lub podważa taką wersję.

Zobacz też: Adres IP, Dane abonenta, Przejęcie konta, Zabezpieczenie dowodów

Lokalizatory inaczej: lokalizatory Bluetooth, śledzenie położenia, udostępnianie lokalizacji

Małe urządzenia przeznaczone do odnajdywania kluczy, bagażu czy portfela, które przekazują swoje położenie przez telefony znajdujące się w pobliżu, a także funkcje udostępniania lokalizacji w aplikacjach i telefonach. Sprawcy nękania wykorzystują je do potajemnego śledzenia ofiar, podrzucając lokalizator do torebki lub samochodu albo włączając udostępnianie lokalizacji na cudzym telefonie.

Producenci wprowadzili ostrzeżenia o nieznanym lokalizatorze poruszającym się razem z użytkownikiem, a od 2024 roku działają one między systemami telefonów różnych producentów. Ostrzeżenia nie są jednak natychmiastowe i nie obejmują wszystkich urządzeń.

Potajemne śledzenie położenia może stanowić element uporczywego nękania, a przy okazji naruszać prywatność w sposób podlegający ochronie cywilnej. Znaleziony lokalizator jest dowodem: warto go sfotografować, zanotować okoliczności i przekazać Policji, zamiast wyrzucać.

Udostępnianie lokalizacji bywa też elementem kontroli w związkach nastolatków, przedstawianym jako dowód zaufania.

Dla redakcji: W materiałach warto rozróżnić zgodne udostępnianie lokalizacji w rodzinie od śledzenia bez wiedzy osoby. Ta sama funkcja może być troską albo przemocą, a różnicę wyznacza zgoda.

Zobacz też: Aplikacje szpiegujące, Stalking, Prywatność, Zabezpieczenie dowodów, Kontrola rodzicielska

Nagrywanie przemocy inaczej: happy slapping, nagrywanie bójek, filmy z pobić

Nagrywanie ataku, pobicia lub poniżania innej osoby w celu opublikowania nagrania w sieci. Wśród młodzieży nagrania bójek i upokarzania rówieśników krążą w komunikatorach i na profilach gromadzących takie filmy, a liczba wyświetleń staje się dla sprawców nagrodą.

Dla ofiary nagranie przedłuża przemoc: pobicie trwało minutę, a film ogląda cała szkoła przez tygodnie. Osoba nagrywająca nie jest neutralnym świadkiem; jeżeli nagranie było celem albo częścią ataku, może odpowiadać razem ze sprawcami, a rozpowszechnianie nagrania narusza wizerunek i dobra osobiste ofiary.

Platformy usuwają nagrania przemocy wobec możliwych do zidentyfikowania osób, zwłaszcza dzieci, na zgłoszenie. Nagranie jest też dowodem, dlatego przed zgłoszeniem do usunięcia warto je zabezpieczyć i przekazać Policji albo szkole, a nie przesyłać dalej w grupach.

Zjawisko ma ciąg dalszy w transmisjach na żywo, gdzie przemoc jest nadawana w czasie rzeczywistym dla widowni.

Dla redakcji: Materiał o takiej sprawie nie powinien zawierać kadrów z nagrania, nawet zamazanych. Wystarczy opis; każda publikacja kadrów jest kolejnym rozpowszechnieniem przemocy wobec ofiary.

Zobacz też: Przemoc rówieśnicza, Transmisja na żywo, Wizerunek dziecka, Zabezpieczenie dowodów, Wzmacnianie przekazu

Nagrywanie w szkole inaczej: nagrywanie nauczycieli, nagrywanie lekcji, filmy z klasy

Nagrywanie telefonem lekcji, przerw, nauczycieli i innych uczniów, a następnie publikowanie nagrań w sieci. Część nagrań dokumentuje rzeczywiste nieprawidłowości, na przykład przemoc słowną nauczyciela, część powstaje dla zabawy, a część służy ośmieszeniu wybranej osoby.

Nagrywanie rozmowy przez jej uczestnika nie jest w Polsce przestępstwem. Publikacja nagrania to jednak osobna sprawa: rozpowszechnienie wizerunku i wypowiedzi nauczyciela albo ucznia bez zgody może naruszać ich dobra osobiste, a zmontowanie nagrania tak, by przedstawiało kogoś w fałszywym świetle, może być zniesławieniem. Szkoły ograniczają korzystanie z telefonów w swoich statutach, a przepisy oświatowe przewidują regulowanie tej kwestii przez szkoły.

Nauczyciele coraz częściej stają się celem hejtu po publikacji fragmentów lekcji wyrwanych z kontekstu. Jednocześnie nagranie ucznia bywa jedynym dowodem przemocy ze strony dorosłego, więc całkowite zakazywanie nagrywania ma swoje koszty.

Rozwiązaniem jest odróżnienie przekazania nagrania dyrekcji lub rodzicom od publikowania go w sieci.

Dla redakcji: Przy materiałach opartych na nagraniach z lekcji warto zapytać o pełny kontekst i dać nauczycielowi możliwość wypowiedzi. Kilkunastosekundowy fragment bywa prawdziwy i jednocześnie mylący.

Zobacz też: Wizerunek, Kontekst wypowiedzi, Odpowiedzialność szkoły, Przemoc rówieśnicza, Zniesławienie

Nakaz usunięcia treści inaczej: nakaz podjęcia działań, art. 9 DSA, nakaz przekazania informacji

Wydany przez sąd lub właściwy organ administracyjny państwa członkowskiego nakaz, na podstawie którego dostawca usług pośrednich ma podjąć działania wobec określonej treści nielegalnej, najczęściej ją usunąć lub zablokować do niej dostęp. Akt o usługach cyfrowych reguluje, jakie elementy musi zawierać taki nakaz i jak dostawca ma poinformować o jego wykonaniu; podstawą wydania nakazu jest prawo unijne lub krajowe.

Obok nakazów usunięcia akt przewiduje nakazy przekazania informacji o konkretnych użytkownikach, co ma znaczenie przy ustalaniu autorów anonimowych treści. Nakazy muszą wskazywać podstawę prawną, uzasadnienie i zasięg terytorialny.

W polskich sprawach o hejt najczęstszym nakazem jest postanowienie sądu o zabezpieczeniu w procesie cywilnym, nakazujące czasowe usunięcie wpisu, oraz żądania prokuratury w postępowaniach karnych. Zakres uprawnień organów administracyjnych do wydawania takich nakazów zależy od przepisów krajowych, które były przedmiotem sporu przy wdrażaniu aktu w Polsce. Po wecie prezydenta ze stycznia 2026 roku procedurę nakazów blokowania treści nielegalnych wydzielono do osobnego projektu ustawy, przewidującego wnioski między innymi Policji i prokuratury oraz środki odwoławcze.

Nakaz różni się od zgłoszenia tym, że jest wiążący: platforma nie ocenia go według regulaminu, tylko wykonuje albo zaskarża.

Dla redakcji: W materiałach o „cenzurze” i „blokowaniu treści przez państwo” warto sprawdzić, czy chodzi o nakaz organu, zgłoszenie, czy decyzję platformy według regulaminu. To trzy różne sytuacje o różnych gwarancjach.

Zobacz też: Zabezpieczenie roszczeń, Usunięcie treści, Akt o usługach cyfrowych, Dostawca usług pośrednich, Ustalenie tożsamości sprawcy

Należyta staranność inaczej: szczególna staranność i rzetelność

Standard pracy dziennikarza wymagany przez prawo prasowe: sprawdzanie informacji u źródła, umożliwienie osobie, której materiał dotyczy, zajęcia stanowiska, ostrożność przy zarzutach, wyważenie interesu publicznego i praw osób. Sądy, oceniając, czy dziennikarz naruszył dobra osobiste, badają nie tylko, czy zarzut okazał się prawdziwy, ale czy w chwili publikacji dziennikarz miał podstawy, by uznać go za prawdziwy, i czy działał w obronie uzasadnionego interesu.

W materiałach o hejcie staranność wymaga zwłaszcza weryfikacji zrzutów ekranu, ustalenia, czy osoba zidentyfikowana w sieci jako sprawca rzeczywiście nim jest, oraz rozważenia, czy publikacja nie uruchomi kolejnej fali ataku. Wiele spraw o naruszenie dóbr osobistych przez media wynika z powielenia identyfikacji dokonanej przez internautów.

Staranność chroni dziennikarza: rzetelny materiał, który okazał się nieścisły, nie musi skutkować odpowiedzialnością, jeżeli autor zrobił, co należało, aby ustalić prawdę.

Dla redakcji: Przed opisaniem kogoś jako sprawcy hejtu na podstawie wpisów w sieci warto ustalić tożsamość niezależnie i dać tej osobie możliwość odniesienia się; to warunek ochrony prawnej materiału.

Zobacz też: Prawo prasowe, Weryfikacja treści, Dozwolona krytyka, Lincz internetowy

Nawiązka

Kwota pieniężna, którą sąd karny może zasądzić od skazanego na rzecz pokrzywdzonego albo na wskazany cel społeczny. Przy zniesławieniu i zniewadze przepisy przewidują ją wprost: w razie skazania sąd może orzec nawiązkę na rzecz pokrzywdzonego, Polskiego Czerwonego Krzyża albo innego celu społecznego wskazanego przez pokrzywdzonego.

Nawiązka nie jest zadośćuczynieniem w sensie cywilnym, choć pełni podobną funkcję: ma symbolicznie wyrównać krzywdę i pokazać sprawcy, że czyn ma cenę. Jej wysokość w sprawach o hejt bywa niewielka, rzędu kilkuset do kilku tysięcy złotych, ale dla pokrzywdzonego znaczenie ma samo stwierdzenie, że sąd uznał krzywdę.

Wiele osób wybiera cel społeczny zamiast własnej kieszeni, żeby nie było wątpliwości, że sprawa nie toczyła się o pieniądze. Zasądzenie nawiązki nie zamyka drogi do dochodzenia zadośćuczynienia w procesie cywilnym, choć sąd cywilny może wziąć ją pod uwagę.

Dla redakcji: W materiale warto podać, na czyją rzecz zasądzono nawiązkę. „Musi zapłacić tysiąc złotych” brzmi inaczej, gdy pieniądze trafią do hospicjum, a inaczej, gdy do osoby, która wniosła sprawę.

Zobacz też: Cel społeczny, Zadośćuczynienie, Zniesławienie, Zniewaga, Prywatny akt oskarżenia

Nawoływanie do nienawiści inaczej: art. 256 KK

Publiczne nawoływanie do nienawiści na tle różnic narodowościowych, etnicznych, rasowych, wyznaniowych albo ze względu na bezwyznaniowość, a także publiczne propagowanie ustroju totalitarnego. Przestępstwo ścigane z urzędu, co odróżnia je od zniesławienia i zniewagi, przy których pokrzywdzony musi działać sam. Nawoływanie nie wymaga wskazania konkretnej ofiary; wystarczy, że wypowiedź zachęca do wrogości wobec grupy.

W sprawach internetowych o nawoływaniu do nienawiści decyduje treść i publiczny charakter wypowiedzi: komentarz w otwartej grupie lub pod publicznym wpisem jest publiczny, wiadomość prywatna nie. Trudność polega na odróżnieniu nawoływania od wyrażania niechęci, dlatego prokuratury różnie oceniają podobne wpisy.

Cechy takie jak płeć, orientacja seksualna, niepełnosprawność czy wiek nie są w przepisie wymienione. Wypowiedzi nawołujące do wrogości wobec tych grup ściga się na innych podstawach albo dochodzi ochrony cywilnie, co bywa przedmiotem debaty o zmianie prawa.

Dla redakcji: W materiale warto zaznaczyć, na jakiej podstawie prawnej może być ścigana dana wypowiedź, bo czytelnicy często zakładają, że każda mowa nienawiści jest przestępstwem ściganym z urzędu.

Zobacz też: Mowa nienawiści, Znieważenie grupy, Symbole nienawiści, Dehumanizacja

Negatywne pozycjonowanie inaczej: negatywne SEO, szkodzenie widoczności konkurenta

Działania mające obniżyć widoczność strony konkurenta w wynikach wyszukiwania albo zaszkodzić jego wizerunkowi w wyszukiwarce: masowe kierowanie do strony odnośników niskiej jakości, kopiowanie jej treści na inne serwisy, publikowanie negatywnych treści zoptymalizowanych pod nazwę firmy, fałszywe zgłoszenia naruszeń praw autorskich.

Wyszukiwarki deklarują, że ich systemy w większości ignorują sztuczne odnośniki i że rzadko są one skuteczną bronią. Znacznie groźniejsze są działania wymierzone w reputację: strony i wpisy z zarzutami wobec firmy, które pojawiają się wysoko w wynikach wyszukiwania na jej nazwę, oraz zmasowane negatywne opinie w wizytówce.

Negatywne pozycjonowanie może stanowić czyn nieuczciwej konkurencji, a gdy posługuje się nieprawdziwymi informacjami, także naruszenie dóbr osobistych przedsiębiorcy. Trudność polega na wykazaniu sprawcy i celu działań.

Zjawiska tego nie należy mylić z legalnym ograniczaniem widoczności treści naruszających prawo, które opisuje hasło o depozycjonowaniu.

Dla redakcji: W materiałach o sporach firm o wyniki wyszukiwania warto odróżnić zarzut sabotażu technicznego od zarzutu publikowania nieprawdziwych treści. Pierwszy jest rzadki i trudny do wykazania, drugi częsty i dowodliwy.

Zobacz też: Pozycjonowanie, Depozycjonowanie, Nieuczciwa konkurencja, Wynik wyszukiwania, Czarny PR

Nękanie

Potoczne i częściowo prawne określenie powtarzających się zachowań, które mają dokuczyć drugiej osobie: wiadomości, telefony, komentarze, obserwowanie, wysyłanie niechcianych treści. Nękanie staje się przestępstwem, gdy jest uporczywe i wywołuje uzasadnione poczucie zagrożenia, poniżenia lub udręczenia albo istotnie narusza prywatność; wtedy prawo nazywa je uporczywym nękaniem, potocznie stalkingiem.

Poniżej tego progu nękanie pozostaje naruszeniem dóbr osobistych, przede wszystkim prywatności i spokoju, i może być podstawą powództwa cywilnego, a w wielu serwisach także podstawą zgłoszenia jako nękanie w rozumieniu regulaminu. Platformy traktują nękanie szerzej niż kodeks: wystarczy, że kontakt jest niechciany i powtarzalny.

W praktyce sprawy o nękanie rozstrzyga dokumentacja: liczba kontaktów, ich rozłożenie w czasie i dowód, że osoba prosiła o zaprzestanie. Bez tego trudno wykazać uporczywość, nawet jeśli cierpienie ofiary jest oczywiste.

Dla redakcji: Nękanie i hejt często występują razem, ale to nie to samo: hejt może być jednorazowy i publiczny, nękanie jest powtarzalne i często prywatne.

Zobacz też: Stalking, Dobra osobiste, Zgłoszenie treści, Blokowanie

Nękanie a targnięcie się na życie inaczej: art. 190a § 3 KK, art. 151 KK

Kwalifikowana postać uporczywego nękania: jeżeli następstwem nękania lub podszywania się jest targnięcie się pokrzywdzonego na własne życie, sprawca podlega karze pozbawienia wolności od 2 do 15 lat. Odrębny przepis dotyczy doprowadzenia człowieka do targnięcia się na życie namową albo przez udzielenie pomocy.

Przepis ma zastosowanie w najtragiczniejszych sprawach, o których media piszą najczęściej i najmniej ostrożnie. Prokuratura musi wykazać związek między nękaniem a czynem pokrzywdzonego, a śmierć samobójcza ma zwykle wiele przyczyn; to, że nękanie jest jedną z nich, nie zawsze oznacza, że da się je udowodnić jako przyczynę w rozumieniu prawa karnego.

Pisanie o takich sprawach wymaga przestrzegania zaleceń dotyczących informowania o samobójstwach: bez opisu metody i miejsca, bez prostych wyjaśnień, z informacją, gdzie szukać pomocy. Nie zmienia to prawa do opisania odpowiedzialności sprawców i instytucji, które nie zareagowały.

Dla redakcji: Nagłówek „zabił go hejt” upraszcza sprawę i może szkodzić osobom w kryzysie. Poprawniej: „prokuratura bada, czy nękanie w sieci przyczyniło się do śmierci”, z informacją o telefonach 116 111 i 800 70 2222.

Zobacz też: Stalking, Efekt Wertera, Efekt Papageno, Telefony zaufania, Interwencja kryzysowa

Nękanie grupowe inaczej: nękanie zbiorowe, atak wielu kont

Sytuacja, w której wiele osób, zwykle niezależnie od siebie albo w odpowiedzi na wezwanie, kieruje do jednej osoby obraźliwe wpisy, wiadomości lub groźby. Każdy uczestnik pisze raz albo kilka razy, ale łącznie osoba zaatakowana otrzymuje setki czy tysiące wiadomości w ciągu dni.

Polskie przepisy o uporczywym nękaniu zostały napisane z myślą o jednym sprawcy, którego zachowanie jest powtarzalne i długotrwałe. Pojedynczy uczestnik ataku grupowego rzadko spełnia ten warunek, a ściganie każdego z osobna za zniewagę wymaga prywatnych aktów oskarżenia wobec dziesiątek osób. Na tę lukę zwracają uwagę prawnicy i organizacje pomagające pokrzywdzonym, a unijna dyrektywa o zwalczaniu przemocy wobec kobiet zobowiązuje państwa do penalizacji udziału w publicznie dostępnym ataku grupowym, który może wyrządzić poważną szkodę psychiczną.

W praktyce ścigane bywają osoby, które wezwały do ataku, oraz uczestnicy, którzy posunęli się do gróźb karalnych, bo groźba jest przestępstwem niezależnie od liczby autorów.

Dla redakcji: W materiale o zmasowanym ataku warto wskazać, kto go zainicjował i jak, zamiast opisywać „internet” jako sprawcę. Inicjator zwykle da się ustalić, a jego odpowiedzialność jest najłatwiejsza do wykazania.

Zobacz też: Brigading, Lincz internetowy, Stalking, Dyrektywa o zwalczaniu przemocy wobec kobiet, Publiczne nawoływanie do przestępstwa

Nieautentyczne zachowanie inaczej: skoordynowane nieautentyczne zachowanie

Kategoria naruszeń w regulaminach platform obejmująca działania, w których użytkownicy ukrywają, kim są lub co robią, aby wprowadzić innych w błąd co do skali lub źródła aktywności: sieci fałszywych kont, kupowanie reakcji, koordynowane kampanie z wielu kont udających niezależne, sztuczne podbijanie zasięgu. Platformy usuwają takie sieci zbiorczo, a decyzje ogłaszają w okresowych raportach.

W sprawach o hejt zgłoszenie oparte na tej kategorii bywa skuteczniejsze niż zgłaszanie pojedynczych wpisów, bo pozwala wskazać wzorzec: konta założone w tym samym czasie, identyczne treści, aktywność wyłącznie wobec jednej osoby. Wymaga jednak zebrania materiału o wielu kontach naraz.

Kategoria jest szeroka i stosowana uznaniowo; osoby prowadzące kilka kont z uzasadnionych powodów bywają nią obejmowane niesłusznie.

Dla redakcji: Gdy materiał opisuje zorganizowany atak, warto sprawdzić, czy platforma podjęła działania wobec sieci kont, a nie tylko wobec pojedynczych wpisów; to inna kategoria i inne dane.

Zobacz też: Farma trolli, Bot, Brigading, Astroturfing, Standardy społeczności

Nielegalny dostęp do informacji inaczej: art. 267 KK, włamanie do systemu, hakowanie

Przestępstwo polegające na uzyskaniu bez uprawnienia dostępu do informacji dla sprawcy nieprzeznaczonej, przez przełamanie lub ominięcie zabezpieczenia, albo na uzyskaniu dostępu do całości lub części systemu informatycznego. Kodeks karny obejmuje tym samym artykułem zakładanie urządzeń i oprogramowania podsłuchowego oraz ujawnianie informacji zdobytych w ten sposób. Ściganie następuje na wniosek pokrzywdzonego.

W sprawach o hejt przepis dotyczy sytuacji, gdy ktoś zalogował się na cudze konto, odczytał prywatne wiadomości i je opublikował, przejął profil, żeby pisać w imieniu właściciela, albo zainstalował na telefonie partnerki aplikację szpiegującą. Często towarzyszy mu podszywanie się i nękanie, więc zawiadomienie obejmuje kilka przepisów naraz.

Znajomość hasła nie daje uprawnienia: to, że partner, rodzic albo były współpracownik znał hasło, nie oznacza, że mógł z niego korzystać. Ocena zależy jednak od okoliczności, na przykład od tego, czy hasło zostało przekazane dobrowolnie i w jakim celu.

Dla redakcji: W materiałach o wyciekach prywatnych rozmów warto ustalić, jak zostały zdobyte. Publikacja treści uzyskanych przez włamanie może narażać także redakcję, a rozmówca oferujący „zrzuty z cudzego konta” powinien zostać o to zapytany wprost.

Zobacz też: Przejęcie konta, Aplikacje szpiegujące, Podszywanie się, Tajemnica korespondencji, Wyciek danych

Nieletni - odpowiedzialność inaczej: odpowiedzialność nieletnich za hejt

Osoba poniżej siedemnastu lat nie odpowiada karnie na zasadach ogólnych; jej czyny rozpatruje sąd rodzinny w postępowaniu w sprawach nieletnich, które może zakończyć się upomnieniem, nadzorem kuratora, zobowiązaniem do przeproszenia, skierowaniem do ośrodka, a w najpoważniejszych przypadkach umieszczeniem w placówce. Dolna granica wieku, od której sąd bada demoralizację lub czyn karalny, jest określona ustawą. Dzieci młodsze nie odpowiadają w ogóle, a sprawa może zostać skierowana do sądu rodzinnego jako sygnał o demoralizacji.

W sprawach o cyberprzemoc rówieśniczą oznacza to, że zawiadomienie o czynie nieletniego sprawcy trafia do sądu rodzinnego, a nie na drogę karną. Sąd bada sytuację dziecka, nie tylko czyn, i może zobowiązać rodziców do określonych działań. Wielu rodziców ofiar nie wie o tej drodze i rezygnuje, słysząc, że „sprawca jest niepełnoletni, więc nic nie można zrobić”.

Odpowiedzialność cywilna za szkodę wyrządzoną przez dziecko może obciążać rodziców, jeżeli nie sprawowali należytego nadzoru, a nieletni powyżej trzynastego roku życia odpowiada cywilnie także sam.

Dla redakcji: Sformułowanie „nieletni nie ponoszą odpowiedzialności” jest błędne. Ponoszą, tylko w innym trybie, a ich rodzice mogą odpowiadać cywilnie. Warto to w materiale wyjaśnić, bo wpływa na decyzje rodziców ofiar.

Zobacz też: Odpowiedzialność rodziców, Sąd rodzinny, Cyberprzemoc, Przemoc rówieśnicza, Kurator

Nieproszone treści intymne inaczej: cyberflashing, niezamówione zdjęcia intymne

Wysyłanie komuś bez jego zgody zdjęć lub nagrań intymnych, najczęściej zdjęć narządów płciowych, przez komunikatory, portale randkowe, media społecznościowe albo funkcje przesyłania plików w pobliżu. Dotyka głównie kobiet i nastolatek; dla odbiorcy jest formą przemocy seksualnej, nawet jeżeli nadawca traktuje ją jako „żart” albo „zaczepkę”.

W polskim prawie zachowanie to nie ma osobnego przepisu. Wobec dziecka poniżej 15 lat prezentowanie treści pornograficznych jest przestępstwem, a publiczne narzucanie takich treści osobie, która sobie tego nie życzy, także. Przesłanie zdjęcia dorosłej osobie w prywatnej wiadomości bywa kwalifikowane jako znieważenie albo element uporczywego nękania. Unijna dyrektywa o zwalczaniu przemocy wobec kobiet zobowiązuje państwa członkowskie do penalizacji niezamówionego przesyłania takich materiałów, jeżeli może wyrządzić poważną szkodę psychiczną.

Platformy coraz częściej rozmywają takie zdjęcia automatycznie w wiadomościach od nieznajomych i pozwalają je zgłosić. Zgłoszenie warto zrobić, zanim konto nadawcy zniknie.

Dla redakcji: W tekstach warto unikać określenia „niechciane nudesy” i tonu anegdoty. To zachowanie, które w wielu krajach jest przestępstwem, a w Polsce wkrótce może zostać nim wprost.

Zobacz też: Dyrektywa o zwalczaniu przemocy wobec kobiet, Nękanie, Zniewaga, Grooming, Zgłoszenie treści

Nieuczciwa konkurencja inaczej: art. 14 ustawy o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji

Rozpowszechnianie nieprawdziwych lub wprowadzających w błąd wiadomości o swoim lub cudzym przedsiębiorstwie w celu przysporzenia korzyści lub wyrządzenia szkody jest czynem nieuczciwej konkurencji. Obejmuje fałszywe opinie o konkurencie, kampanie oczerniające, nieprawdziwe informacje o sytuacji finansowej, jakości produktów, sposobie traktowania klientów. Przepis ma zastosowanie między przedsiębiorcami, a nie wobec klientów wyrażających opinie.

Dla firm zaatakowanych przez konkurencję ustawa daje roszczenia dodatkowe wobec ochrony dóbr osobistych: zaniechania, usunięcia skutków, złożenia oświadczenia, naprawienia szkody, wydania korzyści, a także możliwość żądania zasądzenia sumy na cel społeczny. W niektórych sytuacjach czyn nieuczciwej konkurencji jest także wykroczeniem lub przestępstwem.

Trudność polega na udowodnieniu, że za anonimowymi opiniami stoi konkurent; tu przydaje się ustalenie tożsamości autora i analiza wzorców, na przykład zbieżności czasowej z kampaniami reklamowymi rywala.

Dla redakcji: Gdy firma twierdzi, że negatywne opinie pochodzą od konkurencji, warto zapytać o dowody. To poważny zarzut, a bez ustalenia autora pozostaje przypuszczeniem.

Zobacz też: Renoma firmy, Fałszywe opinie, Kampania oszczercza, Ustalenie tożsamości sprawcy

Notatki społeczności inaczej: community notes, przypisy społeczności

Mechanizm, w którym użytkownicy serwisu dopisują do wpisów kontekst lub sprostowanie, a notatka pojawia się publicznie dopiero wtedy, gdy ocenią ją jako pomocną osoby o różnych poglądach, ustalanych na podstawie ich wcześniejszych ocen. Rozwiązanie wprowadził X, a w 2025 roku podobne mechanizmy zapowiedziały lub wdrożyły Meta i TikTok.

W Stanach Zjednoczonych Meta zastąpiła notatkami społeczności współpracę z niezależnymi weryfikatorami faktów, co wywołało spór o skuteczność tej zmiany. Badania wskazują, że notatki bywają trafne i mogą ograniczać udostępnianie wprowadzających w błąd wpisów, ale pojawiają się z opóźnieniem, często po tym, jak wpis osiągnął największy zasięg, i obejmują niewielką część treści.

W sprawach o hejt notatki mają ograniczone znaczenie. Mogą sprostować nieprawdziwy zarzut wobec osoby publicznej, ale nie pomagają osobie prywatnej, której nikt nie zna i o której nikt nie napisze notatki. Nie zastępują zgłoszenia ani usunięcia treści nielegalnej.

Mechanizm nie zwalnia platform z obowiązków wynikających z aktu o usługach cyfrowych.

Dla redakcji: W materiałach o sprostowaniu nieprawdziwego wpisu warto podać, kiedy pojawiła się notatka i ile osób widziało wpis wcześniej. Sama obecność notatki nie oznacza, że szkoda została naprawiona.

Zobacz też: Weryfikacja treści, Dezinformacja, Kodeks postępowania w zakresie dezinformacji, Sprostowanie, Wiralność

Panel internetowy inaczej: badanie internetowe, ankieta online, CAWI

Baza osób, które zgodziły się regularnie wypełniać ankiety internetowe, zwykle za niewielkie wynagrodzenie lub punkty, z której firma badawcza losuje lub dobiera respondentów do konkretnych badań. Większość współczesnych sondaży o korzystaniu z internetu i doświadczeniu hejtu prowadzona jest na panelach.

Panele pozwalają szybko zbadać duże grupy i zadawać pytania wrażliwe, na które ludzie chętniej odpowiadają anonimowo przed ekranem niż ankieterowi. Ich słabością jest to, że uczestnicy paneli różnią się od ogółu: są bardziej aktywni w sieci, a część z nich wypełnia ankiety zawodowo i szybko, bez zastanowienia.

Dobre firmy badawcze kontrolują jakość odpowiedzi, odrzucając ankiety wypełnione zbyt szybko albo niespójnie, i ważą wyniki. W badaniach o internecie sam fakt, że respondent jest internautą, jest zaletą, ale utrudnia wnioskowanie o całej populacji.

Badania dzieci i młodzieży na panelach wymagają zgody rodziców i często odbywają się w ich obecności, co może wpływać na odpowiedzi o tematach intymnych czy konfliktach w domu.

Dla redakcji: Informację „badanie przeprowadzono metodą ankiety internetowej na panelu” warto przekazać czytelnikowi. To nie deprecjonuje wyniku, tylko pozwala go właściwie ocenić.

Zobacz też: Próba kwotowa, Próba reprezentatywna, Samodeklaracja, Badania o hejcie, Raport

Patostream inaczej: patotreści

Transmisja na żywo, w której treścią jest poniżanie, przemoc, upijanie się, awantury albo prowokowanie innych do agresji, często w zamian za wpłaty od widzów, którzy w ten sposób „zamawiają” kolejne zachowania. Patotreści to szersza kategoria obejmująca także nagrania z takich transmisji i materiały pokazujące przemoc, upokorzenie lub zachowania autodestrukcyjne jako rozrywkę.

Osoby występujące w patostreamach, zwłaszcza nieletnie, bywają jednocześnie ofiarami: są wykorzystywane, nakłaniane do zachowań niebezpiecznych, a nagrania z ich udziałem krążą po sieci latami. Widzowie, którzy płacą za kolejne „wyzwania”, współodpowiadają za to, co dzieje się na ekranie, choć prawnie trudno ich pociągnąć do odpowiedzialności.

Platformy usuwają patotreści na podstawie regulaminów, ale robią to skuteczniej, gdy zgłoszenie wskazuje konkretny przepis: przemoc, wykorzystanie małoletniego, nękanie. Nagrania krążą dalej po usunięciu transmisji, dlatego zgłaszać trzeba także kopie.

Dla redakcji: Warto nie linkować do transmisji i nie opisywać ich w sposób, który zachęca do oglądania. Dobrą praktyką jest opisanie mechanizmu wpłat, bo to on napędza zjawisko.

Zobacz też: Wpłaty od widzów, Wyzwania internetowe, Zgłoszenie treści, Swatting

Pełnomocnik inaczej: pełnomocnik z urzędu, pełnomocnik pokrzywdzonego

Osoba uprawniona do działania w imieniu strony w postępowaniu, w sprawach o hejt najczęściej adwokat albo radca prawny. Pełnomocnik pokrzywdzonego może składać wnioski, brać udział w czynnościach, wnosić zażalenia i reprezentować go przed sądem, dzięki czemu osoba zaatakowana nie musi sama stawać naprzeciw autora wpisów.

Jeżeli pokrzywdzony nie jest w stanie ponieść kosztów pomocy prawnej bez uszczerbku dla koniecznego utrzymania, może wystąpić o ustanowienie pełnomocnika z urzędu, zarówno w sprawie karnej, jak i cywilnej. Wniosek wymaga wykazania sytuacji majątkowej i nie zawsze jest uwzględniany. W sprawach cywilnych pełnomocnikiem może być też osoba bliska, na przykład rodzic albo rodzeństwo, co ma znaczenie w prostszych sprawach.

Pełnomocnik bywa potrzebny wcześniej, niż zakładają pokrzywdzeni: już przy formułowaniu zawiadomienia, przy wnioskach o zabezpieczenie danych i przy zażaleniu na odmowę wszczęcia, gdzie terminy są krótkie.

Dla redakcji: Gdy w materiale wypowiada się pełnomocnik, warto podać, czy reprezentuje stronę w konkretnym postępowaniu, czy komentuje sprawę jako ekspert. To dwie różne role i czytelnik powinien je rozróżniać.

Zobacz też: Pokrzywdzony, Oskarżyciel posiłkowy, Zażalenie, Koszty sądowe, Pozew cywilny

Pierwsza pomoc po hejcie

Zestaw pierwszych kroków po ataku w sieci, w kolejności, która ma znaczenie: zabezpieczenie dowodów, zanim treści znikną; ograniczenie kontaktu ze sprawcą przez blokowanie i wyciszanie; zgłoszenie treści do platformy z uzasadnieniem; ocena, czy sprawa wymaga zawiadomienia policji, na przykład przy groźbach, szantażu i ujawnieniu danych; zadbanie o siebie lub o dziecko, w tym przerwa od czytania kolejnych wpisów; poszukanie pomocy, gdy sprawa przerasta możliwości.

Najczęstsze błędy w pierwszych godzinach to odpowiadanie sprawcom w tym samym tonie, usuwanie własnych treści razem z dowodami, publiczne komentowanie ataku o małym zasięgu i płacenie szantażystom. Wszystkie wynikają ze zrozumiałych emocji i wszystkie utrudniają dalsze działania.

Fundacja opisuje pierwsze kroki w osobnych materiałach dla młodzieży, rodziców i firm, a w sprawach pilnych udziela wsparcia przez infolinię.

Dla redakcji: W materiałach o hejcie warto podać choć kilka pierwszych kroków w kolejności; czytelnik po ataku szuka konkretów, nie opisu zjawiska.

Zobacz też: Zabezpieczenie dowodów, Zgłoszenie treści, Zawiadomienie o przestępstwie, Wsparcie psychologiczne, Interwencja kryzysowa

Platforma internetowa inaczej: platforma w rozumieniu DSA, platforma online

W akcie o usługach cyfrowych: dostawca usługi hostingu, który na żądanie użytkowników przechowuje ich treści i rozpowszechnia je publicznie. Do tej kategorii należą serwisy społecznościowe, platformy wideo, fora, serwisy z opiniami i platformy handlowe; nie należą do niej zwykłe usługi przechowywania plików ani komunikatory w części prywatnej.

Status platformy internetowej oznacza obowiązki wykraczające poza zwykły hosting: wewnętrzny system rozpatrywania skarg, dostęp do pozasądowego rozstrzygania sporów, priorytet dla zgłoszeń zaufanych podmiotów sygnalizujących, środki wobec osób nadużywających zgłoszeń, zakaz projektowania zwodniczego, przejrzystość reklam i systemów rekomendacji oraz obowiązek zapewnienia wysokiego poziomu prywatności, bezpieczeństwa i ochrony małoletnich.

Mikro- i małe przedsiębiorstwa są zwolnione z części tych obowiązków, co ma znaczenie przy mniejszych polskich forach i serwisach z opiniami. Największe platformy, mające w Unii średnio co najmniej 45 milionów aktywnych użytkowników miesięcznie, podlegają dodatkowym obowiązkom i nadzorowi Komisji Europejskiej.

Rozróżnienie pomaga zrozumieć, dlaczego to samo zgłoszenie trafia w różnych serwisach do różnych procedur i dlaczego niektóre serwisy nie mają obowiązku odwołań.

Dla redakcji: Pisząc o obowiązkach „platform”, warto sprawdzić, czy dany serwis jest platformą internetową, bardzo dużą platformą, czy tylko usługą hostingu. Od tego zależy, czego można od niego wymagać.

Zobacz też: Akt o usługach cyfrowych, Bardzo duże platformy, Dostawca usług pośrednich, Odwołanie od decyzji platformy, Projektowanie zwodnicze

Platformy udostępniania wideo inaczej: VSP, dostawcy platform udostępniania wideo

Kategoria usług z unijnej dyrektywy o audiowizualnych usługach medialnych, obejmująca serwisy, których główną funkcją jest udostępnianie filmów i nagrań tworzonych przez użytkowników, takie jak YouTube, TikTok czy części innych serwisów społecznościowych. Dyrektywa nakłada na nie obowiązek ochrony małoletnich przed treściami szkodliwymi i ogółu odbiorców przed treściami nawołującymi do przemocy lub nienawiści.

W Polsce przepisy wdrażające dyrektywę znalazły się w ustawie o radiofonii i telewizji, a nadzór nad platformami podlegającymi polskiej jurysdykcji sprawuje Krajowa Rada Radiofonii i Telewizji. Największe serwisy mają jednak siedziby w innych państwach Unii, najczęściej w Irlandii, i to tamtejszy regulator odpowiada za nie w tym zakresie.

Obowiązki z dyrektywy dotyczą głównie wprowadzania mechanizmów: zgłaszania treści, weryfikacji wieku w odniesieniu do treści szkodliwych, kontroli rodzicielskiej, oznaczania reklam. Działają obok obowiązków z aktu o usługach cyfrowych, co bywa źródłem nakładających się kompetencji.

Rozróżnienie ma znaczenie przy pytaniu, do którego organu skierować skargę na serwis wideo.

Dla redakcji: W materiałach o treściach szkodliwych w serwisach wideo warto zapytać, który regulator nadzoruje dany serwis. Odpowiedź często wskazuje urząd w innym kraju, co wyjaśnia, dlaczego polskie organy mówią o ograniczonych możliwościach.

Zobacz też: Akt o usługach cyfrowych, Transmisja na żywo, Patostream, Weryfikacja wieku, Koordynator ds. usług cyfrowych

Pobranie kopii danych inaczej: eksport danych, prawo dostępu do danych, pobierz swoje informacje

Możliwość uzyskania od serwisu kopii danych, które przechowuje o użytkowniku: wpisów, komentarzy, wiadomości, historii logowań, adresów IP, listy urządzeń, informacji o reklamach. Wynika z prawa dostępu do danych w RODO i jest realizowana przez narzędzia eksportu dostępne w ustawieniach większości serwisów.

W sprawach o hejt eksport danych bywa cennym dowodem. Pozwala odtworzyć rozmowy, które zniknęły z widoku aplikacji, udokumentować logowania obcych osób na konto albo przejęcie profilu, wykazać daty publikacji i usunięć. Eksport z konta ofiary nie obejmuje jednak danych sprawcy, na przykład jego adresu IP.

Kopię warto pobrać wcześnie, zanim konto zostanie zablokowane, usunięte lub przejęte, i przechowywać w kilku miejscach. Pliki eksportu mają zwykle format trudny w odczycie, ale da się je przekazać pełnomocnikowi lub organom w całości.

Osoba może też złożyć formalne żądanie dostępu do danych, gdy narzędzie eksportu nie obejmuje wszystkich informacji, na przykład o tym, dlaczego konto zostało zablokowane.

Dla redakcji: W materiałach o przejętych kontach i zniknięciu rozmów warto wspomnieć o eksporcie danych. To czynność, którą można wykonać samodzielnie w kilka minut, a rzadko ktoś o niej pamięta.

Zobacz też: Zabezpieczenie dowodów, Dowód elektroniczny, Przejęcie konta, RODO, Dane osobowe

Podejrzany i oskarżony inaczej: zatrzymany, skazany, status procesowy

Podejrzany to osoba, której w postępowaniu przygotowawczym przedstawiono zarzuty albo którą przesłuchano w tym charakterze. Oskarżony to osoba, przeciwko której skierowano akt oskarżenia do sądu. Skazany to osoba, wobec której zapadł wyrok skazujący; dopóki wyrok nie jest prawomocny, poprawnie pisze się o osobie skazanej nieprawomocnie.

Zatrzymanie nie jest żadnym z tych statusów. Policja może zatrzymać osobę na krótko, a prokurator może jej nie postawić zarzutów albo postawić zarzuty inne niż te, o których mówiło się w pierwszych godzinach. W sprawach o hejt zdarza się to często: zatrzymany za groźby w sieci bywa ostatecznie oskarżony o znieważenie albo sprawa kończy się umorzeniem.

Kolejność statusów ma znaczenie także dla tego, co wolno opublikować. Prawo prasowe chroni dane i wizerunek osób, przeciwko którym toczy się postępowanie, a domniemanie niewinności obowiązuje do prawomocnego wyroku niezależnie od tego, jak jednoznaczne wydają się dowody w sieci.

Dla redakcji: Słowa „sprawca” warto używać dopiero po prawomocnym wyroku albo z zastrzeżeniem, że chodzi o sprawcę w rozumieniu zarzutu. „Autor wpisów, któremu postawiono zarzuty” jest dłuższe, ale nie wymaga sprostowania.

Zobacz też: Domniemanie niewinności, Prawomocność, Ochrona danych osób w postępowaniach, Postępowanie przygotowawcze, Pokrzywdzony

Podszywanie się inaczej: impersonacja, kradzież tożsamości

Występowanie w sieci jako inna, istniejąca osoba: założenie konta z jej nazwiskiem i zdjęciem, pisanie w jej imieniu, zakładanie stron firm i wizytówek pod cudzą nazwą, wysyłanie wiadomości udających korespondencję od niej. Cel bywa różny: ośmieszenie, wyłudzenie pieniędzy od znajomych ofiary, zniszczenie reputacji, wywołanie kłótni.

Podszywanie się pod inną osobę przez wykorzystanie jej wizerunku, innych danych osobowych lub danych, po których jest publicznie rozpoznawana, jest w Polsce przestępstwem ściganym na wniosek pokrzywdzonego, jeżeli wyrządza jej szkodę majątkową lub osobistą. Od października 2023 roku przepis wymaga wyrządzenia szkody, a nie samego działania w takim celu. Niezależnie od tego narusza dobra osobiste, w tym prawo do nazwiska i wizerunku, i stanowi naruszenie regulaminu każdej dużej platformy.

Zgłoszenia podszywania się wymagają wykazania tożsamości: platforma prosi o dokument albo o zgłoszenie z konta oficjalnego. W przypadku firm skuteczniejsze bywa powołanie się na znak towarowy, jeżeli nazwa jest zarejestrowana.

Dla redakcji: Kradzież tożsamości w potocznym sensie obejmuje też wyłudzanie kredytów na cudze dane; w materiale o hejcie lepiej używać określenia „podszywanie się”, żeby nie mieszać tych zjawisk.

Zobacz też: Konto fałszywe, Stalking, Wizerunek, Znak towarowy, Fałszywa wizytówka

Pokrzywdzony inaczej: osoba pokrzywdzona, status pokrzywdzonego

Osoba fizyczna lub prawna, której dobro prawne zostało bezpośrednio naruszone lub zagrożone przez przestępstwo. To pojęcie z kodeksu postępowania karnego, a nie określenie emocjonalne: status pokrzywdzonego daje konkretne uprawnienia, między innymi prawo do składania wniosków dowodowych, do przeglądania akt, do zaskarżenia odmowy wszczęcia i umorzenia postępowania oraz do ustanowienia pełnomocnika.

W sprawach o hejt pokrzywdzonym może być osoba, o której napisano nieprawdę, osoba, której grożono, a także firma, której dobre imię naruszono. Pokrzywdzonym nie jest natomiast każdy, kto poczuł się urażony treścią skierowaną do kogoś innego; dobro musi zostać naruszone bezpośrednio. W przestępstwach ściganych z oskarżenia prywatnego pokrzywdzony sam wnosi akt oskarżenia i staje się oskarżycielem prywatnym.

Status pokrzywdzonego nie zależy od tego, czy sprawca zostanie ustalony ani skazany. Pokrzywdzony ma prawo do informacji o przebiegu postępowania i do pouczenia o swoich prawach na piśmie, co w praktyce bywa zaniedbywane, gdy zawiadomienie składa osoba młoda albo w silnym stresie.

Dla redakcji: W materiale warto odróżnić „pokrzywdzonego” jako stronę postępowania od „ofiary” jako określenia opisowego. Gdy sprawa jest w toku, poprawniej pisać o osobie pokrzywdzonej albo o osobie, która złożyła zawiadomienie.

Zobacz też: Zawiadomienie o przestępstwie, Prywatny akt oskarżenia, Pełnomocnik, Oskarżyciel posiłkowy, Ofiara i osoba pokrzywdzona

Polaryzacja inaczej: polaryzacja polityczna, polaryzacja afektywna

Proces, w którym społeczeństwo dzieli się na wrogie obozy, a różnice poglądów przekształcają się w niechęć i nieufność wobec ludzi z drugiej strony. Badacze odróżniają polaryzację poglądów, czyli oddalanie się stanowisk w konkretnych sprawach, od polaryzacji afektywnej, czyli emocjonalnej wrogości wobec zwolenników innej opcji, niezależnie od tego, co myślą w konkretnych sprawach.

Hejt jest zarówno skutkiem, jak i narzędziem polaryzacji. W spolaryzowanym otoczeniu łatwiej odczłowieczyć przeciwnika, a ataki na przedstawicieli drugiej strony zyskują poklask we własnym obozie. Jednocześnie organizatorzy kampanii wpływu wykorzystują istniejące podziały, wzmacniając najbardziej skrajne głosy po obu stronach.

Media społecznościowe są często wskazywane jako przyczyna polaryzacji, ale badania nie dają jednoznacznej odpowiedzi; polaryzacja rosła w niektórych krajach już przed ich upowszechnieniem, a jej poziom różni się między państwami o podobnym korzystaniu z sieci.

Polaryzacja utrudnia przeciwdziałanie hejtowi, bo reakcja na atak wobec osoby z jednego obozu bywa odbierana jako zajęcie strony w sporze politycznym.

Dla redakcji: Pisząc o hejcie wobec polityków i działaczy, warto pokazywać, że dotyka on osób z różnych stron sporu, jeśli tak jest. Materiał o hejcie, który sam ma wyraźną stronę, zwykle wzmacnia polaryzację.

Zobacz też: Dehumanizacja, Komora pogłosowa, Operacja wpływu, Mowa nienawiści, Przynęta na złość

Portale opinii inaczej: serwisy z opiniami o firmach i pracodawcach

Serwisy gromadzące oceny firm jako usługodawców, sklepów i pracodawców, w których każdy może wystawić opinię, często anonimowo. Bywają źródłem rzetelnej informacji dla konsumentów i pracowników, ale również miejscem zorganizowanych ataków, wpisów byłych pracowników w odwecie i opinii konkurencji. Profile firm na takich portalach powstają zwykle bez ich zgody i pojawiają się wysoko w wynikach wyszukiwania nazwy firmy.

Firmy mogą żądać usunięcia nieprawdziwych opinii na podstawie przepisów o dobrach osobistych i nieuczciwej konkurencji, a w niektórych przypadkach usunięcia całego profilu na podstawie przepisów o ochronie danych, gdy profil dotyczy osoby fizycznej prowadzącej działalność. Portale bronią prawa do opinii i wymagają uzasadnień; spory o profile trafiają do sądów i organów ochrony danych. Fundacja prowadzi sprawy o usunięcie profili jako działalność odpłatną dla firm.

Dla dziennikarzy portale są źródłem sygnałów, ale nie dowodów: opinia anonimowa wymaga potwierdzenia, zanim stanie się podstawą materiału.

Dla redakcji: Nie należy nazywać portali opinii „portalami hejtu”; pełnią funkcję informacyjną, a problemem są nadużycia, nie samo istnienie serwisów.

Zobacz też: Fałszywe opinie, Zgłaszanie opinii, Renoma firmy, Prawo do usunięcia danych

Posiedzenie pojednawcze

Pierwszy etap postępowania z oskarżenia prywatnego, w sprawach o zniesławienie i zniewagę, na którym sąd wzywa strony i nakłania je do pojednania. Jeżeli dojdzie do ugody, sąd ją zatwierdza i umarza postępowanie; jeżeli nie, sprawa toczy się dalej. Niestawiennictwo oskarżyciela prywatnego bez usprawiedliwienia uznaje się za odstąpienie od oskarżenia, co kończy sprawę.

W sprawach o hejt posiedzenie pojednawcze jest momentem, w którym wiele spraw się kończy: sprawca, który dotąd lekceważył wezwania, w obecności sędziego zgadza się przeprosić i usunąć treści. Dla pokrzywdzonych to szansa na szybkie zakończenie bez procesu, choć nie zawsze satysfakcjonujące.

Strony mogą zamiast posiedzenia pojednawczego skorzystać z mediacji, a ugoda może obejmować także roszczenia cywilne.

Dla redakcji: Opisując sprawę o zniesławienie, warto podać, czy zakończyła się na posiedzeniu pojednawczym; to inna informacja niż wyrok skazujący.

Zobacz też: Prywatny akt oskarżenia, Ugoda, Mediacja, Zniesławienie

Postępowanie przygotowawcze inaczej: dochodzenie, śledztwo

Etap postępowania karnego prowadzony przez policję lub prokuraturę po zawiadomieniu, mający ustalić, czy popełniono przestępstwo, kto jest sprawcą i jakie są dowody. W formie dochodzenia prowadzi je zwykle policja, w formie śledztwa prokurator; w sprawach o hejt najczęściej jest to dochodzenie. Kończy się skierowaniem aktu oskarżenia, umorzeniem albo wnioskiem o warunkowe umorzenie.

Dla ofiar hejtu kluczową czynnością tego etapu jest wystąpienie do platformy lub operatora o dane sprawcy oraz zabezpieczenie treści, zanim znikną. Organ może żądać danych, których osoba prywatna nie uzyska, i to jest główna korzyść z zawiadomienia w sprawach o anonimowych sprawców.

Pokrzywdzony jest stroną postępowania przygotowawczego: może składać wnioski dowodowe, przeglądać akta za zgodą organu i zaskarżać decyzje. Warto z tego korzystać, bo sprawy internetowe wymagają wskazywania konkretnych czynności.

Dla redakcji: W materiałach warto rozróżniać dochodzenie od śledztwa tylko wtedy, gdy ma to znaczenie; dla czytelnika wystarczy „postępowanie prowadzone przez policję” lub „przez prokuraturę”.

Zobacz też: Zawiadomienie o przestępstwie, Ustalenie tożsamości sprawcy, Umorzenie postępowania, Zabezpieczenie dowodów

Poświadczenie notarialne inaczej: protokół otwarcia strony

Protokół sporządzony przez notariusza, w którym opisuje on treść strony internetowej lub profilu otwartej w jego obecności, z podaniem adresu, daty i godziny, i dołącza wydruki. Poświadczenie ma moc dokumentu urzędowego i jest trudne do podważenia w postępowaniu, w odróżnieniu od zrzutu ekranu wykonanego samodzielnie. Koszt jest umiarkowany, a czas wykonania krótki, jeżeli treść jest jeszcze dostępna.

W sprawach o hejt poświadczenie stosuje się przy treściach, które mają być podstawą pozwu, prywatnego aktu oskarżenia lub wniosku o zabezpieczenie, zwłaszcza gdy istnieje ryzyko, że sprawca usunie wpis po otrzymaniu wezwania. Wykonuje się je przed jakimkolwiek kontaktem ze sprawcą.

Alternatywą o mniejszej mocy, ale przydatną, jest zapis strony w publicznej usłudze archiwizującej, który dokumentuje treść w danym czasie u niezależnego podmiotu.

Dla redakcji: W materiałach doradczych warto wspomnieć o poświadczeniu notarialnym jako o standardowym kroku przed pozwem; wiele osób o nim nie wie i opiera sprawę na zrzutach, które sprawca kwestionuje.

Zobacz też: Zabezpieczenie dowodów, Zrzut ekranu, Dowód elektroniczny, Archiwizacja stron

Pozasądowe rozstrzyganie sporów inaczej: certyfikowany organ rozstrzygania sporów

Możliwość skierowania sporu z platformą o decyzję dotyczącą treści lub konta do niezależnego organu certyfikowanego przez koordynatora ds. usług cyfrowych, bez konieczności wnoszenia sprawy do sądu. Organ wydaje rozstrzygnięcie, które nie jest dla platformy wiążące w sensie prawnym, ale platforma ma obowiązek działać w dobrej wierze, a odmowa zastosowania się jest jawna i podlega nadzorowi.

Dla użytkowników jest to droga tańsza i szybsza niż sąd, a koszty ponosi zasadniczo platforma, jeżeli rozstrzygnięcie jest korzystne dla użytkownika. Organy działają w różnych państwach członkowskich i mogą rozpatrywać sprawy z całej Unii w wybranych językach.

Rozwiązanie jest stosunkowo nowe i jego praktyka dopiero się kształtuje; przed publikacją warto sprawdzić, które organy są certyfikowane i w jakim zakresie przyjmują sprawy w języku polskim.

Dla redakcji: To jedna z najmniej znanych dróg dla osób po hejcie; wzmianka o niej w materiale może być dla czytelników realnie nową informacją.

Zobacz też: Odwołanie od decyzji platformy, Akt o usługach cyfrowych, Koordynator ds. usług cyfrowych

Pozew cywilny inaczej: postępowanie cywilne o ochronę dóbr osobistych

Droga dochodzenia ochrony przed sądem cywilnym: pokrzywdzony wnosi pozew przeciwko sprawcy, żądając zaniechania naruszeń, usunięcia ich skutków, zadośćuczynienia lub odszkodowania. Sprawy o ochronę dóbr osobistych rozpoznają sądy okręgowe, a pozew podlega opłacie, od której można wnosić o zwolnienie.

Zaletą drogi cywilnej jest to, że nie wymaga udowodnienia winy w rozumieniu prawa karnego: wystarczy wykazać naruszenie i jego bezprawność, a to sprawca musi wykazać, że działał w granicach prawa, na przykład w ramach dozwolonej krytyki. Można też żądać zabezpieczenia, czyli usunięcia treści przed wyrokiem. Wadą jest czas i koszt, a także konieczność wskazania pozwanego z imienia i nazwiska, co przy anonimowych sprawcach wymaga wcześniejszego ustalenia tożsamości.

Wiele spraw kończy się ugodą po doręczeniu pozwu albo jeszcze po wezwaniu przedsądowym: sprawca usuwa treści i przeprasza, żeby uniknąć procesu.

Dla redakcji: Sprawy cywilne i karne o ten sam wpis mogą toczyć się równolegle. W materiale warto wskazać, o którą chodzi, bo skutki różnią się zasadniczo: wyrok cywilny to przeprosiny i pieniądze, karny to kara.

Zobacz też: Dobra osobiste, Zabezpieczenie roszczeń, Prywatny akt oskarżenia, Ustalenie tożsamości sprawcy, Ugoda

Pozycjonowanie inaczej: SEO, optymalizacja pod wyszukiwarki

Działania zmierzające do tego, aby strona internetowa pojawiała się wyżej w organicznych, czyli nieopłacanych reklamą, wynikach wyszukiwania na określone zapytania: poprawa techniczna strony, tworzenie treści odpowiadających na pytania użytkowników, zdobywanie odnośników z innych serwisów, dbanie o wizytówkę firmy w mapach.

W kontekście reputacji pozycjonowanie ma znaczenie, bo pierwsza strona wyników wyszukiwania na nazwisko lub nazwę firmy jest dla wielu osób jej wizytówką. Jeżeli krzywdzący wpis zajmuje wysokie miejsce, każdy potencjalny klient czy pracodawca go zobaczy. Rzetelne treści o osobie lub firmie, publikowane w jej kanałach, mogą ten obraz zrównoważyć.

Pozycjonowanie jest legalną usługą marketingową, ale część praktyk w tej branży narusza prawo lub zasady wyszukiwarek: tworzenie fałszywych opinii, publikowanie treści udających niezależne, masowe generowanie stron niskiej jakości. Wyszukiwarki karzą takie praktyki obniżeniem widoczności.

Pozycjonowanie nie usuwa treści z internetu, a jedynie zmienia kolejność wyników.

Dla redakcji: Gdy firma w materiale mówi, że „wypozycjonuje” negatywny wpis poza pierwszą stronę, warto wyjaśnić czytelnikowi, że treść nadal istnieje. Usunięcie wymaga zgłoszenia, wniosku do wyszukiwarki albo drogi prawnej.

Zobacz też: Depozycjonowanie, Wynik wyszukiwania, Zarządzanie reputacją, Negatywne pozycjonowanie, Usunięcie z wyszukiwarki

Praktyki rynkowe wprowadzające w błąd inaczej: nieuczciwe praktyki rynkowe, praktyki naruszające zbiorowe interesy konsumentów

Działania przedsiębiorców, które mogą skłonić przeciętnego konsumenta do podjęcia decyzji, której inaczej by nie podjął, przez podanie nieprawdziwych informacji albo zatajenie istotnych. Ustawa o przeciwdziałaniu nieuczciwym praktykom rynkowym zawiera katalog praktyk zawsze uznawanych za nieuczciwe, między innymi fałszywe opinie i ukrytą reklamę.

W sprawach dotyczących internetu praktyki te obejmują udawanie niezależnej opinii przez osobę opłaconą przez firmę, niewyraźne oznaczanie współpracy przez influencerów, fałszywe odliczanie czasu promocji, sztuczne zawyżanie liczby obserwujących czy fałszywe znaki jakości.

Prezes Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów może wszcząć postępowanie w sprawie praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów i nałożyć karę do 10 procent obrotu przedsiębiorcy. Urząd publikuje także rekomendacje, na przykład dotyczące oznaczania treści reklamowych w mediach społecznościowych.

Praktyki wprowadzające w błąd są krzywdą dla konsumentów, ale także dla uczciwych konkurentów, którzy przegrywają z firmami kupującymi opinie i zasięg.

Dla redakcji: Przy informacjach o postępowaniach urzędu warto rozróżnić wszczęcie postępowania, zarzuty i decyzję, a przy decyzji podać, czy jest prawomocna. Firmy często odwołują się do sądu i wygrywają część spraw.

Zobacz też: Informacja o weryfikacji opinii, Fałszywe opinie, Kryptoreklama, Oznaczanie współprac, Nieuczciwa konkurencja

Prawomocność inaczej: wyrok prawomocny, wyrok nieprawomocny

Cecha orzeczenia, od którego nie przysługuje już zwykły środek odwoławczy: termin na apelację lub zażalenie upłynął albo sąd drugiej instancji rozpoznał sprawę. Wyrok prawomocny wiąże i można go wykonać; wyrok nieprawomocny może zostać zmieniony albo uchylony.

Większość wyroków w sprawach o hejt, o których piszą media, jest w chwili publikacji nieprawomocna. Dotyczy to zarówno spraw karnych, jak i cywilnych o ochronę dóbr osobistych, w tym głośnych spraw przeciwko platformom. Od wyroku prawomocnego przysługują jeszcze nadzwyczajne środki, takie jak kasacja albo skarga kasacyjna do Sądu Najwyższego, ale ich wniesienie co do zasady nie wstrzymuje wykonania wyroku.

W sprawach cywilnych sąd może nadać wyrokowi nieprawomocnemu rygor natychmiastowej wykonalności, a w trakcie sprawy udzielić zabezpieczenia, na przykład nakazać czasowe usunięcie wpisu. To sytuacje, w których coś „obowiązuje”, choć sprawa nie jest zakończona.

Dla redakcji: Słowo „nieprawomocnie” powinno trafić do tytułu albo leadu, a nie do ostatniego akapitu. Czytelnik, który przeczyta tylko nagłówek, powinien wiedzieć, że sprawa może się jeszcze zmienić.

Zobacz też: Apelacja, Domniemanie niewinności, Zabezpieczenie roszczeń, Pozew cywilny, Podejrzany i oskarżony

Prawo do odpowiedzi

Instytucja prawa prasowego pozwalająca osobie, której dotyczy materiał, przedstawić swoje stanowisko w formie publikowanej przez redakcję. W polskim prawie prasowym prawo do odpowiedzi w dawnym kształcie zostało zastąpione sprostowaniem odnoszącym się do faktów; w praktyce redakcje publikują jednak stanowiska osób opisanych jako element rzetelności, niezależnie od formalnego obowiązku.

W sprawach o hejt umożliwienie osobie atakowanej przedstawienia stanowiska w materiale o ataku jest zarówno wymogiem staranności, jak i sposobem ograniczenia szkody: czytelnik dostaje obie strony, a materiał nie staje się kolejnym nośnikiem zarzutu. Dotyczy to także osób wskazywanych jako sprawcy, których wersja zdarzeń powinna zostać przedstawiona.

Stanowisko nadesłane po publikacji redakcje mogą dołączyć do materiału jako aktualizację; to praktyka, nie obowiązek, ale korzystna dla obu stron.

Dla redakcji: Zdanie „osoba, której dotyczy sprawa, nie odpowiedziała na pytania” warto uzupełnić informacją, kiedy i jak pytania wysłano; czytelnik ocenia rzetelność po takich szczegółach.

Zobacz też: Sprostowanie, Autoryzacja, Należyta staranność, Prawo prasowe

Prawo do usunięcia danych inaczej: prawo do bycia zapomnianym

Prawo osoby do żądania od administratora usunięcia jej danych osobowych, gdy nie są już niezbędne do celów, dla których je zebrano, gdy osoba wycofała zgodę lub wniosła sprzeciw, gdy dane przetwarzano niezgodnie z prawem albo gdy zostały zebrane w związku z usługami oferowanymi dzieciom. Administrator, który upublicznił dane, ma także poinformować innych administratorów o żądaniu usunięcia kopii i odnośników.

W praktyce spraw o hejt prawo to jest podstawą wniosków do wyszukiwarek o usunięcie wyników na imię i nazwisko, do portali opinii o usunięcie profili i do serwisów o usunięcie wpisów ujawniających dane. Prawo nie jest bezwzględne: ustępuje wolności wypowiedzi i informacji, obowiązkom prawnym, interesowi publicznemu i dochodzeniu roszczeń.

Wnioski warto uzasadniać wskazaniem, dlaczego interes osoby przeważa: dane nieaktualne, osoba prywatna, brak znaczenia publicznego, szkodliwość dla dziecka.

Dla redakcji: „Prawo do bycia zapomnianym” jest określeniem potocznym; w przepisach jest to prawo do usunięcia danych i nie oznacza wymazania informacji z internetu, lecz usunięcie jej przez konkretnego administratora.

Zobacz też: RODO, Usunięcie z wyszukiwarki, Dane osobowe, Administrator danych, Deindeksacja

Prawo prasowe

Ustawa regulująca działalność prasy, w tym prawa i obowiązki dziennikarzy: obowiązek szczególnej staranności i rzetelności, ochronę źródeł, autoryzację, sprostowania, odpowiedzialność za materiały prasowe i zasady rejestracji tytułów. Odnosi się do prasy w szerokim rozumieniu, obejmującym także serwisy internetowe publikujące periodycznie, choć zakres tego objęcia bywa sporny.

W sprawach o hejt prawo prasowe wyznacza granice, w których media mogą opisywać ataki i ich uczestników: chroni dziennikarza działającego rzetelnie w interesie publicznym, ale nie zwalnia z odpowiedzialności za powielenie nieprawdziwych zarzutów bez weryfikacji. Wymóg szczególnej staranności oznacza, że sam fakt, iż „tak pisali w sieci”, nie wystarczy jako podstawa publikacji.

Prawo prasowe przewiduje też, że za materiał odpowiada autor, redaktor i inne osoby, które spowodowały publikację, co w praktyce oznacza, że pozew o naruszenie dóbr osobistych może objąć zarówno dziennikarza, jak i wydawcę.

Dla redakcji: W tekstach o odpowiedzialności mediów za hejt warto odróżniać materiał redakcyjny od komentarzy czytelników; oba podlegają innym zasadom.

Zobacz też: Autoryzacja, Sprostowanie, Tajemnica dziennikarska, Komentarze pod artykułami, Należyta staranność

Problemowe używanie mediów społecznościowych inaczej: problematyczne korzystanie z mediów społecznościowych, objawy uzależnienia od mediów

Wzorzec korzystania z mediów społecznościowych, w którym pojawiają się objawy przypominające uzależnienie: trudność w ograniczeniu czasu, zaabsorbowanie, złe samopoczucie przy braku dostępu, zaniedbywanie innych aktywności, konflikty z bliskimi, okłamywanie ich w sprawie czasu spędzanego w sieci. Badacze mierzą go standardowymi skalami, pytając o konkretne objawy, a nie tylko o liczbę godzin.

Międzynarodowe badanie zdrowia młodzieży prowadzone we współpracy ze Światową Organizacją Zdrowia wykazało wzrost odsetka nastolatków w Europie wykazujących problemowe używanie mediów społecznościowych z 7 procent w 2018 roku do 11 procent w 2022 roku, z wyższymi wartościami wśród dziewcząt.

Problemowe używanie nie jest tym samym co intensywne. Nastolatek spędzający w sieci wiele godzin może nie mieć objawów, a inny spędzający mniej może je mieć. Dlatego badacze ostrzegają przed utożsamianiem czasu przed ekranem z uzależnieniem.

Związek z hejtem jest dwukierunkowy: osoby problemowo korzystające częściej doświadczają cyberprzemocy i częściej ją stosują, a doświadczanie hejtu może zwiększać przymus sprawdzania, co się o nich pisze.

Dla redakcji: Określenia „uzależnienie od social mediów” warto używać ostrożnie i z odwołaniem do konkretnych objawów. Diagnoza uzależnienia należy do specjalistów, a nie do materiału prasowego.

Zobacz też: Projektowanie uzależniające, Higiena cyfrowa, Kontrola rodzicielska, Wsparcie psychologiczne, Badania o hejcie

Procedury reagowania inaczej: procedury szkolne w sytuacji cyberprzemocy

Dokument szkoły określający, kto i w jakiej kolejności działa po sygnale o cyberprzemocy: przyjęcie zgłoszenia, zabezpieczenie dowodów, rozmowa z ofiarą i jej rodzicami, ustalenie okoliczności, rozmowa ze sprawcą i jego rodzicami, decyzja o zawiadomieniu policji lub sądu rodzinnego, wsparcie psychologiczne, działania wobec klasy, monitorowanie sytuacji. Procedury powinny być znane nauczycielom, uczniom i rodzicom, a nie tylko istnieć w dokumentacji.

Szkoły, które mają procedury i je stosują, reagują szybciej i bez chaosu, a ich działania są łatwiejsze do obrony wobec rodziców obu stron. Najczęstsze braki to traktowanie sprawy jako prywatnej między rodzinami, brak zabezpieczenia dowodów i rozmowa ze sprawcą przed rozmową z ofiarą, co naraża ją na odwet.

Fundacja udostępnia szkołom wzory procedur i wspiera ich wdrożenie w ramach programów dla placówek.

Dla redakcji: W materiałach o cyberprzemocy w szkole warto zapytać dyrekcję o procedurę i sprawdzić, czy została zastosowana; to konkretna miara reakcji szkoły.

Zobacz też: Odpowiedzialność szkoły, Przemoc rówieśnicza, Cyberprzemoc, Zabezpieczenie dowodów

Projektowanie uzależniające inaczej: addictive design, mechanizmy wydłużające korzystanie

Stosowanie w usługach cyfrowych mechanizmów, które wykorzystują ludzką psychologię, aby maksymalnie wydłużyć czas korzystania i częstotliwość powrotów: nieskończone przewijanie, automatyczne odtwarzanie kolejnych filmów, powiadomienia, serie dni aktywności do podtrzymania, nieprzewidywalne nagrody w postaci reakcji i polubień.

Dla dzieci i nastolatków mechanizmy te mają szczególne znaczenie, bo ich zdolność do samokontroli dopiero się kształtuje. Badania łączą intensywne, problemowe korzystanie z mediów społecznościowych z gorszym snem i samopoczuciem, a dłuższy czas w serwisie oznacza więcej kontaktu z treściami, w tym z hejtem.

W lutym 2026 roku Komisja Europejska wstępnie uznała, że projekt TikToka, w tym nieskończone przewijanie, automatyczne odtwarzanie, powiadomienia i silnie spersonalizowane rekomendacje, narusza akt o usługach cyfrowych, i wskazała, że serwis powinien zmienić podstawowe funkcje. Postępowania dotyczące ochrony małoletnich toczą się także wobec innych platform. Podobne zarzuty są podnoszone w pozwach stanów i szkół w Stanach Zjednoczonych.

Platformy odpowiadają, że wprowadzają narzędzia do zarządzania czasem, przypomnienia o przerwie i tryby nocne; krytycy wskazują, że są one domyślnie wyłączone albo łatwe do obejścia.

Dla redakcji: W materiałach warto opisać konkretne mechanizmy, a nie posługiwać się ogólnym „uzależnieniem od telefonu”. Konkret przenosi odpowiedzialność z dziecka na projekt usługi, gdzie w dużej części leży.

Zobacz też: Problemowe używanie mediów społecznościowych, Projektowanie zwodnicze, Algorytm rekomendacji, Ocena ryzyka systemowego, Higiena cyfrowa

Projektowanie zwodnicze inaczej: dark patterns, zwodnicze interfejsy, art. 25 DSA

Takie projektowanie interfejsu serwisu, które wprowadza użytkownika w błąd, manipuluje nim albo w inny sposób istotnie ogranicza jego zdolność do podejmowania swobodnych i świadomych decyzji. Akt o usługach cyfrowych zakazuje go platformom internetowym w zakresie nieobjętym przepisami o ochronie konsumentów i danych.

Przykłady to wyróżnianie jednej opcji kosztem innej, wielokrotne ponawianie pytań o zgodę, którą użytkownik już odrzucił, utrudnianie rezygnacji z usługi bardziej niż jej wybrania, ukrywanie ustawień prywatności w wielopoziomowych menu. W kontekście hejtu projektowanie zwodnicze dotyczy między innymi ukrywania przycisku zgłaszania, domyślnie publicznych ustawień kont nastolatków i utrudniania odwołań.

Od projektowania zwodniczego należy odróżnić projektowanie uzależniające, które nie wprowadza w błąd, ale wykorzystuje mechanizmy psychologiczne do wydłużania czasu korzystania.

Ocena, czy dany interfejs jest zwodniczy, bywa sporna; Komisja Europejska może wydawać wytyczne dotyczące konkretnych praktyk.

Dla redakcji: W materiałach o tym, że „nie da się zgłosić” albo „nie da się ukryć profilu dziecka”, warto opisać ścieżkę krok po kroku. Liczba kliknięć i miejsce opcji są często najlepszym dowodem.

Zobacz też: Projektowanie uzależniające, Bezpieczne ustawienia konta, Platforma internetowa, Zgłoszenie treści, Kontrola rodzicielska

Próba kwotowa inaczej: dobór kwotowy

Sposób doboru osób do badania, w którym ankieterzy lub systemy panelowe rekrutują respondentów tak, aby w próbie znalazła się określona liczba osób o wybranych cechach, na przykład tyle samo kobiet i mężczyzn w każdej grupie wieku, ile jest w populacji. W odróżnieniu od próby losowej wybór konkretnych osób w obrębie kwot nie jest przypadkowy.

Próby kwotowe są standardem w badaniach internetowych i w wielu sondażach komercyjnych, bo są szybkie i tańsze niż losowe. Dobrze zaprojektowane dają wyniki zbliżone do prób losowych w wielu tematach, ale ich dokładności nie da się ściśle policzyć, bo nie spełniają założeń rachunku prawdopodobieństwa.

W tematach wrażliwych, takich jak doświadczanie przemocy, próby kwotowe mogą systematycznie pomijać grupy trudniej dostępne: osoby nieaktywne w internecie, najstarsze, najmłodsze, osoby w kryzysie. To nie przekreśla wyników, ale warto o tym pamiętać przy porównaniach.

Firmy badawcze często opisują próby kwotowe jako reprezentatywne, co jest powszechną praktyką branżową, choć metodologicznie nieścisłą.

Dla redakcji: W materiałach opartych na sondażach internetowych warto podać sposób doboru próby i jej wielkość, a przy porównaniach z innymi badaniami sprawdzić, czy metody były podobne.

Zobacz też: Próba reprezentatywna, Panel internetowy, Błąd oszacowania, Samodeklaracja, Dane i statystyki

Próba reprezentatywna inaczej: próba losowa, reprezentatywność badania

Grupa osób wybrana do badania w taki sposób, aby jej skład odpowiadał badanej populacji pod względem istotnych cech, na przykład wieku, płci, wykształcenia i miejsca zamieszkania, dzięki czemu wyniki można odnieść do całej populacji. W ścisłym znaczeniu reprezentatywna jest próba losowa, w której każda osoba z populacji ma znaną szansę trafienia do badania.

W badaniach o hejcie słowo „reprezentatywne” jest nadużywane. Ankieta rozesłana w mediach społecznościowych organizacji, wypełniona przez kilka tysięcy chętnych, nie jest reprezentatywna, nawet jeśli jest duża: odpowiadają głównie osoby zainteresowane tematem, często te, które hejtu doświadczyły. Taka ankieta może pokazać, jak wygląda doświadczenie tej grupy, ale nie, jaki odsetek Polaków go doświadcza.

Firmy badawcze stosują ważenie, czyli korygowanie wyników tak, by struktura próby odpowiadała strukturze populacji. Ważenie poprawia wyniki, ale nie naprawi próby, do której pewne grupy w ogóle nie trafiły.

Warto też sprawdzić, dla jakiej populacji próba jest reprezentatywna: dorosłych Polaków, internautów, uczniów szkół ponadpodstawowych, mieszkańców dużych miast.

Dla redakcji: Przed napisaniem, że „badanie pokazuje, że X procent Polaków”, warto sprawdzić w nocie metodologicznej, jak dobrano próbę. Jeżeli nota nie istnieje, lepiej napisać „w ankiecie wzięło udział” i nie uogólniać.

Zobacz też: Próba kwotowa, Panel internetowy, Błąd oszacowania, Badania o hejcie, Samodeklaracja

Prywatność

Dobro osobiste obejmujące sferę życia, o której osoba sama decyduje, komu i co ujawnia: stan zdrowia, relacje rodzinne, życie intymne, miejsce zamieszkania, sytuację majątkową, przekonania. Jest chronione zarówno przez prawo cywilne, jak i przez przepisy o ochronie danych osobowych, a częściowo także karne, na przykład w zakresie tajemnicy korespondencji i nielegalnego uzyskiwania informacji.

W sprawach o hejt prywatność narusza doxxing, publikowanie prywatnych wiadomości, informacji o chorobie, orientacji, sytuacji rodzinnej, a także nagrań z prywatnych rozmów. Osoby publiczne mają węższą sferę prywatności w zakresie związanym z ich działalnością, ale nie tracą jej całkowicie: choroba polityka jest sprawą prywatną, dopóki nie wpływa na wykonywanie funkcji.

Ochrony można dochodzić żądaniem usunięcia treści i zadośćuczynienia, a w zakresie danych osobowych także przez wniosek do administratora i skargę do organu nadzorczego.

Dla redakcji: Informacja prawdziwa także może naruszać prywatność. To, że coś jest prawdą, nie oznacza, że wolno to opublikować, jeżeli dotyczy sfery prywatnej i nie ma interesu publicznego w ujawnieniu.

Zobacz też: Dobra osobiste, Doxxing, Dane osobowe, Osoba publiczna, Tajemnica korespondencji

Prywatny akt oskarżenia

Pismo, którym pokrzywdzony sam wszczyna postępowanie karne w sprawach ściganych z oskarżenia prywatnego, przede wszystkim o zniesławienie i zniewagę. Wnosi się je do sądu rejonowego, podlega opłacie, a pokrzywdzony występuje jako oskarżyciel prywatny: sam popiera oskarżenie, przedstawia dowody i może zawrzeć ugodę ze sprawcą. Prokurator może wstąpić do sprawy, jeżeli wymaga tego interes społeczny, co zdarza się rzadko.

Policja na żądanie pokrzywdzonego przyjmuje ustną lub pisemną skargę i w razie potrzeby zabezpiecza dowody, po czym przesyła ją do sądu. To ważna ścieżka w sprawach internetowych: pozwala uzyskać dane sprawcy, które pokrzywdzony sam by nie zdobył.

Postępowanie prywatnoskargowe zaczyna się od posiedzenia pojednawczego, na którym sąd nakłania strony do ugody; wiele spraw kończy się na tym etapie przeprosinami.

Dla redakcji: Określenie „oskarżyć kogoś o zniesławienie” w sensie prawnym oznacza właśnie wniesienie prywatnego aktu oskarżenia. Zawiadomienie prokuratury w takiej sprawie zwykle kończy się odmową wszczęcia z odesłaniem do drogi prywatnoskargowej.

Zobacz też: Zniesławienie, Zniewaga, Ściganie z urzędu, Posiedzenie pojednawcze, Pozew cywilny

Przedawnienie inaczej: przedawnienie karalności, przedawnienie roszczeń

Upływ czasu, po którym nie można już ścigać sprawcy przestępstwa albo skutecznie dochodzić roszczenia przed sądem. W sprawach o hejt terminy są często krótsze, niż zakładają osoby pokrzywdzone, i to one decydują o tym, czy sprawa w ogóle trafi do sądu.

Najbardziej praktyczny termin dotyczy przestępstw ściganych z oskarżenia prywatnego, takich jak zniesławienie i zniewaga: karalność ustaje z upływem roku od dnia, w którym pokrzywdzony dowiedział się o osobie sprawcy, nie później jednak niż po trzech latach od popełnienia czynu. Przy anonimowych wpisach rok liczy się od ustalenia, kto jest autorem, co bywa ratunkiem, ale granica trzech lat pozostaje. Dla przestępstw ściganych z urzędu terminy są dłuższe i zależą od wysokości grożącej kary.

W sprawach cywilnych terminy zależą od rodzaju roszczenia. Przy zadośćuczynieniu liczy się zwykle trzy lata od dnia, w którym pokrzywdzony dowiedział się o krzywdzie i o osobie odpowiedzialnej; przy żądaniu przeprosin i zaniechania naruszeń sądy przyjmują inne zasady. Przed publikacją warto sprawdzić termin w konkretnej sprawie z prawnikiem.

Dla redakcji: W materiałach o starych wpisach warto pytać, kiedy pokrzywdzony dowiedział się o autorze. Od tej daty zależy, czy sprawa jest jeszcze możliwa, a czytelnik w podobnej sytuacji dowie się, że nie może czekać.

Zobacz też: Ściganie na wniosek, Prywatny akt oskarżenia, Ustalenie tożsamości sprawcy, Zadośćuczynienie, Pozew cywilny

Przejęcie konta

Uzyskanie przez osobę nieuprawnioną dostępu do cudzego konta w serwisie: przez wyłudzenie hasła, wyciek danych, słabe zabezpieczenia albo przechwycenie kodu logowania. Przejęte konto służy do publikowania treści w imieniu ofiary, wysyłania wiadomości do jej znajomych, wyłudzania pieniędzy i zniszczenia reputacji, a odzyskanie go bywa trudne, gdy sprawca zmienił dane kontaktowe.

Przejęcie konta różni się od podszywania się: sprawca nie tworzy nowego konta, lecz używa prawdziwego, dlatego jego wpisy wyglądają wiarygodnie. Prawnie jest to nieuprawniony dostęp do systemu informatycznego, przestępstwo ścigane na wniosek, a treści publikowane z przejętego konta oceniane są jak każde inne naruszenia.

Profilaktyką jest logowanie dwuskładnikowe i unikalne hasła; po przejęciu należy natychmiast skorzystać z procedury odzyskiwania konta i powiadomić znajomych, zanim otrzymają od „ofiary” prośby o pieniądze.

Dla redakcji: Jeżeli osoba publiczna twierdzi, że kontrowersyjny wpis opublikowano z przejętego konta, warto poprosić o dowód, na przykład historię logowań; to częste, ale nie zawsze prawdziwe wyjaśnienie.

Zobacz też: Logi serwisu, Podszywanie się, Uwierzytelnianie dwuskładnikowe, Wyciek danych

Przemoc rówieśnicza inaczej: bullying, dręczenie

Powtarzające się, celowe działania wymierzone przez dziecko lub grupę dzieci w słabszego rówieśnika: wyśmiewanie, wykluczanie, zastraszanie, przemoc fizyczna, niszczenie rzeczy. Cechami odróżniającymi ją od zwykłego konfliktu są nierównowaga sił, powtarzalność i zamiar krzywdzenia. Cyberprzemoc jest jej odmianą przeniesioną do sieci, ale obie zwykle występują razem: to, co dzieje się na czacie, ma ciąg dalszy na przerwie, i odwrotnie.

Przemoc rówieśnicza rzadko jest zgłaszana przez ofiarę; dzieci obawiają się eskalacji, wstydzą się i nie wierzą, że dorośli pomogą. Dlatego szkoły powinny mieć procedury reagowania na sygnały od świadków i rodziców, a rodzice wiedzieć, że nagła niechęć do szkoły, zmiana nastroju albo rezygnacja z telefonu mogą być objawami, nie kaprysami.

Sprawcy przemocy rówieśniczej odpowiadają przed sądem rodzinnym, a ich rodzice cywilnie; szkoła odpowiada za reagowanie. Ofiary potrzebują przede wszystkim przerwania przemocy i wsparcia, a dopiero potem konsekwencji dla sprawców.

Dla redakcji: W tekstach o przemocy rówieśniczej warto pisać o roli świadków i o tym, jak reagować, zamiast koncentrować się wyłącznie na sprawcach; to bardziej użyteczne dla rodziców i szkół.

Zobacz też: Cyberprzemoc, Efekt widza, Odpowiedzialność szkoły, Wykluczenie cyfrowe, Sąd rodzinny

Przeprosiny inaczej: usunięcie skutków naruszenia, oświadczenie

Jedno z podstawowych roszczeń w sprawach o naruszenie dóbr osobistych: żądanie złożenia oświadczenia odpowiedniej treści i w odpowiedniej formie, zwykle przeprosin opublikowanych tam, gdzie doszło do naruszenia, na przykład na tym samym profilu, w tej samej grupie, na stronie głównej serwisu. Sąd określa treść, miejsce, czcionkę i czas publikacji, a niewykonanie wyroku pozwala pokrzywdzonemu opublikować oświadczenie na koszt sprawcy.

Przeprosiny mają w sprawach o hejt znaczenie często większe niż pieniądze: przywracają dobre imię w oczach tych, którzy widzieli atak. Dlatego pokrzywdzeni domagają się publikacji w miejscu o podobnym zasięgu, a sprawcy bronią się przed tym mocniej niż przed zadośćuczynieniem.

Poza sądem przeprosiny bywają elementem ugody: sprawca usuwa treści, publikuje oświadczenie i zobowiązuje się do zaniechania, w zamian za odstąpienie od pozwu. Wiele spraw kończy się na tym etapie.

Dla redakcji: Wyrok nakazujący przeprosiny nie oznacza, że sprawca żałuje; oznacza, że musi opublikować oświadczenie. W materiale lepiej pisać o „nakazie publikacji przeprosin”, chyba że sprawca przeprosił dobrowolnie.

Zobacz też: Dobra osobiste, Ugoda, Pozew cywilny, Zadośćuczynienie

Przestępstwo stwierdzone inaczej: przestępstwo stwierdzone w statystyce policyjnej, wskaźnik wykrywalności

Kategoria statystyki policyjnej oznaczająca zdarzenie, które po zakończeniu postępowania przygotowawczego zostało potwierdzone jako przestępstwo. Liczba przestępstw stwierdzonych nie jest więc liczbą zawiadomień ani liczbą wszczętych postępowań, a tym bardziej nie liczbą skazań.

Obok niej statystyki podają wskaźnik wykrywalności, czyli odsetek przestępstw stwierdzonych, w których ustalono sprawcę. W sprawach dotyczących internetu wskaźnik bywa niższy niż przy przestępstwach tradycyjnych, bo ustalenie autora anonimowego wpisu wymaga czasu i danych od platform.

Każdy etap postępowania zmniejsza liczby: z wielu zawiadomień część kończy się odmową wszczęcia, część umorzeniem, a do sądu trafia mniejszość. Porównywanie liczby zawiadomień z liczbą skazań bez wyjaśnienia tych etapów prowadzi do mylących wniosków o „bezkarności”.

Dane o przestępstwach stwierdzonych z podziałem na artykuły kodeksu Policja publikuje w swoich statystykach, a bardziej szczegółowe dane można uzyskać w trybie dostępu do informacji publicznej.

Dla redakcji: W materiałach warto trzymać się nazw kategorii statystycznych: „przestępstwa stwierdzone”, „postępowania wszczęte”, „skazania prawomocne”. Mieszanie ich w jednym zdaniu jest najczęstszym błędem w tekstach o przestępczości w sieci.

Zobacz też: Ciemna liczba, Postępowanie przygotowawcze, Dostęp do informacji publicznej, Odmowa wszczęcia, Umorzenie postępowania

Przynęta na kliknięcia inaczej: clickbait, tytuły pod kliknięcia

Tytuł, miniatura lub zapowiedź, które mają skłonić do kliknięcia przez wzbudzenie ciekawości, oburzenia albo lęku, a nie przez rzetelną zapowiedź treści. Typowe cechy to niedopowiedzenie („nie uwierzysz, co zrobił”), przesada, wyrwany z kontekstu cytat i zdjęcie obiecujące więcej, niż zawiera tekst.

W tematach o hejcie przynęta na kliknięcia bywa szkodliwa w szczególny sposób. Tytuł, który eksponuje obelgę, nazwisko ofiary albo szczegół kompromitujący, sam staje się elementem ataku: ludzie widzą tytuł w mediach społecznościowych, nie czytają tekstu i przekazują dalej to, co w tytule zasugerowano.

Mechanizm wynika z rozliczania treści za wyświetlenia i z działania algorytmów, które premiują silne reakcje. Dotyczy nie tylko mediów, ale i twórców internetowych, którzy nagrywają „reakcje” na cudze konflikty.

Istnieje granica między atrakcyjnym tytułem a wprowadzającym w błąd; wyznacza ją pytanie, czy czytelnik po lekturze uzna, że dostał to, co obiecano.

Dla redakcji: Tytuł materiału o ataku na konkretną osobę warto sprawdzić tak, jakby był jedynym zdaniem, które przeczyta większość odbiorców. Jeżeli w oderwaniu od tekstu powtarza zarzut albo obelgę, trzeba go zmienić.

Zobacz też: Przynęta na złość, Wiralność, Kontekst wypowiedzi, Wzmacnianie przekazu, Należyta staranność

Przynęta na złość inaczej: rage bait

Treść tworzona celowo tak, aby wywołać gniew i oburzenie, bo te reakcje generują komentarze, udostępnienia i zasięg: prowokacyjne tezy, celowo błędne informacje, ośmieszanie grup, „kontrowersyjne” wypowiedzi bez pokrycia. Twórca nie musi wierzyć w to, co publikuje; liczy się reakcja, którą algorytmy nagradzają widocznością i która przekłada się na przychody.

W kontekście hejtu przynęta na złość jest mechanizmem, który kieruje gniew tłumu na wskazane osoby: wystarczy wpis „zobaczcie, co ta nauczycielka zrobiła”, aby uruchomić atak, a autor wpisu zyskuje zasięg niezależnie od tego, czy zarzut był prawdziwy. Osoby będące celem takich treści rzadko wiedzą, że stały się narzędziem do budowania czyjegoś zasięgu.

Media mogą nieświadomie powielać przynęty na złość, opisując „kontrowersję”, która została wywołana wyłącznie po to, żeby została opisana.

Dla redakcji: Zanim materiał opisze oburzenie wywołane jakimś wpisem, warto sprawdzić, kto i po co go opublikował; czasem odpowiedź jest ciekawsza niż samo oburzenie.

Zobacz też: Algorytm rekomendacji, Trolling, Zasięg, Lincz internetowy

PR kryzysowy inaczej: komunikacja kryzysowa

Działania komunikacyjne podejmowane, gdy osoba lub firma stają się przedmiotem nagłej fali krytyki, ataku lub ujawnienia nieprawidłowości: ustalenie faktów, przygotowanie oświadczenia, wyznaczenie osoby do kontaktu z mediami, reagowanie na pytania, monitoring, decyzja, na co odpowiadać, a co przemilczeć. Celem jest ograniczenie szkody i przywrócenie zaufania, a nie zaprzeczanie faktom.

W sprawach o hejt komunikacja kryzysowa dotyczy zarówno firm atakowanych fałszywymi zarzutami, jak i osób publicznych, a jej najczęstszym błędem jest odpowiadanie w emocjach: oświadczenie napisane w złości zostaje w sieci dłużej niż sama złość i bywa cytowane jako dowód winy. Drugim błędem jest milczenie, gdy zarzuty są nieprawdziwe i można je łatwo obalić.

Dobra komunikacja kryzysowa jest rzeczowa, szybka i nie atakuje krytyków; zły PR kryzysowy usiłuje uciszyć dyskusję, co uruchamia efekt Streisand.

Dla redakcji: Oświadczenia w sytuacjach kryzysowych warto cytować w całości albo wcale; wyrwane zdanie może zmienić ich sens, a autor ma prawo do sprostowania.

Zobacz też: Zarządzanie reputacją, Oświadczenie, Efekt Streisand, Monitoring wizerunku, Rzecznik

Publiczne nawoływanie do przestępstwa inaczej: art. 255 KK, pochwalanie przestępstwa

Przestępstwo polegające na publicznym nawoływaniu do popełnienia występku lub zbrodni albo na publicznym pochwalaniu popełnienia przestępstwa. Jest ścigane z urzędu i nie wymaga, aby ktokolwiek wezwanie wykonał.

W sieci przepis ten obejmuje wpisy, które wzywają innych do pobicia, podpalenia, „odwiedzenia” konkretnej osoby czy zniszczenia jej mienia, a także wpisy pochwalające przemoc, która już się wydarzyła. Różni się od groźby karalnej tym, że autor nie grozi sam, tylko zachęca innych, i od nawoływania do nienawiści tym, że dotyczy konkretnego przestępstwa, a nie wrogości wobec grupy.

Granica bywa trudna: przesada, żart i emocjonalna figura retoryczna nie są nawoływaniem, jeśli nikt rozsądny nie odczyta ich jako wezwania do działania. O kwalifikacji decyduje kontekst, w tym to, czy autor podał adres, nazwisko albo termin, i czy wpis padł w środowisku, w którym przemoc jest realnym zagrożeniem.

Dla redakcji: Materiały o wezwaniach do przemocy warto pisać tak, aby nie powtarzać danych osoby, wobec której wzywano. Cytowanie wpisu z adresem ofiary powiela zagrożenie, zamiast je opisać.

Zobacz też: Groźba karalna, Nawoływanie do nienawiści, Doxxing, Kontekst wypowiedzi, Ściganie z urzędu

Publiczność wypowiedzi inaczej: publicznie a prywatnie, wypowiedź publiczna

Cecha wypowiedzi dostępnej dla nieokreślonego kręgu odbiorców. W prawie karnym ma kluczowe znaczenie: publiczne znieważenie grupy, nawoływanie do nienawiści i nawoływanie do przestępstwa są karalne tylko wtedy, gdy zostały popełnione publicznie, a zniesławienie i zniewaga za pomocą środków masowego komunikowania są zagrożone surowszą karą.

Wpis na otwartym profilu, w publicznej grupie albo w komentarzu pod artykułem jest publiczny. Wiadomość prywatna nie jest, ale nie oznacza to bezkarności: zniewaga wysłana bezpośrednio do osoby, której dotyczy, jest zniewagą, a pomówienie przesłane innym osobom, na przykład pracodawcy albo rodzinie, może być zniesławieniem, bo przepis wymaga działania wobec innych osób, a nie publicznie.

Najtrudniejsze są grupy zamknięte i czaty. Grupa licząca kilka osób, które się znają, zwykle nie jest miejscem publicznym; grupa licząca tysiące członków, do której dołącza się jednym kliknięciem, może nim być. Sądy biorą pod uwagę liczbę odbiorców, sposób dołączania i to, czy autor mógł liczyć na poufność.

Rozróżnienie ma też znaczenie dla dziennikarzy: przytoczenie wpisu z zamkniętej grupy w materiale czyni go publicznym, z konsekwencjami dla osób w nim wymienionych.

Dla redakcji: Przy opisie ataku warto podać, gdzie padły wypowiedzi: na profilu publicznym, w grupie, w wiadomościach. Od tego zależy, jakie przepisy wchodzą w grę i czy sprawa jest ścigana z urzędu.

Zobacz też: Zniesławienie, Zniewaga, Grupy zamknięte, Znieważenie grupy, Nawoływanie do nienawiści

Punkty procentowe inaczej: pp, różnica punktowa, wzrost względny

Jednostka różnicy między dwoma wartościami wyrażonymi w procentach. Jeśli odsetek osób doświadczających hejtu wzrósł z 20 do 30 procent, wzrósł o 10 punktów procentowych, ale o 50 procent w ujęciu względnym, bo 10 to połowa z 20.

Pomylenie tych dwóch miar jest jednym z najczęstszych błędów w materiałach o danych. „Wzrost o 50 procent” brzmi dramatycznie, „wzrost o 10 punktów” spokojniej, a oba opisują to samo. Przy małych wartościach wyjściowych wzrost względny może być ogromny: zmiana z 1 do 3 procent to wzrost o 200 procent, ale nadal dotyczy niewielkiej grupy.

Rzetelny opis podaje obie wartości albo wartości wyjściową i końcową, żeby czytelnik sam ocenił skalę. Dotyczy to także spadków: spadek z 10 do 5 procent to spadek o 5 punktów procentowych i o połowę.

Nagłówki oparte na wzroście względnym bez podania wartości bezwzględnych są częstym źródłem nieporozumień i zarzutów o sensację.

Dla redakcji: W tekście najlepiej podawać wartości przed i po: „z 20 do 30 procent”. To jedno zdanie, które nie wymaga od czytelnika wiedzy o punktach procentowych.

Zobacz też: Błąd oszacowania, Średnia a mediana, Rozpowszechnienie zjawiska, Dane i statystyki, Skala hejtu

Punkt kontaktowy inaczej: punkt kontaktowy dla użytkowników, punkt kontaktowy dla organów, przedstawiciel prawny

Wyznaczony przez dostawcę usług kanał komunikacji, który akt o usługach cyfrowych nakazuje udostępnić osobno dla organów państw członkowskich i Komisji oraz dla użytkowników. Punkt dla użytkowników ma umożliwiać szybki, bezpośredni kontakt elektroniczny, przyjazny dla odbiorcy, a nie wyłącznie przez zautomatyzowane narzędzia.

Dostawcy mający siedzibę poza Unią, a świadczący w niej usługi, muszą ponadto wyznaczyć przedstawiciela prawnego w jednym z państw członkowskich. Przedstawiciel może ponosić odpowiedzialność za nieprzestrzeganie rozporządzenia, co ma znaczenie przy serwisach spoza Unii, które dotąd były nieosiągalne dla polskich organów.

Dla osoby po hejcie punkt kontaktowy jest miejscem, do którego można skierować pismo, gdy zwykły formularz zgłoszeń nie działa albo zwraca automatyczne odpowiedzi. Adresy punktów kontaktowych i przedstawicieli powinny być łatwo dostępne, zwykle w regulaminie lub w informacjach prawnych serwisu.

Organy ścigania korzystają z własnych kanałów kontaktu, przez które przekazują wnioski o dane i zabezpieczenie informacji.

Dla redakcji: W materiałach o serwisach, które „nie odpowiadają”, warto sprawdzić, czy wskazały punkt kontaktowy i czy pismo zostało tam wysłane. Brak punktu kontaktowego jest naruszeniem, które można zgłosić koordynatorowi.

Zobacz też: Akt o usługach cyfrowych, Koordynator ds. usług cyfrowych, Zgłoszenie prawne a zgłoszenie z regulaminu, Międzynarodowa pomoc prawna, Platforma internetowa

Samodeklaracja inaczej: dane deklaratywne, dane z autoraportu

Dane pochodzące z odpowiedzi samych badanych, a nie z obserwacji ich zachowań. Większość danych o doświadczaniu hejtu, o czasie spędzanym w sieci i o własnych zachowaniach to samodeklaracje, bo innych źródeł często nie ma.

Samodeklaracje mają znane ograniczenia. Ludzie źle szacują czas spędzany w telefonie, zwykle go zaniżając lub zawyżając w zależności od tego, co uważają za właściwe. Rzadko przyznają się do stosowania hejtu, a częściej do bycia jego ofiarą. Pamiętają lepiej zdarzenia niedawne i silnie emocjonalne.

Mimo to samodeklaracje są jedynym źródłem wiedzy o subiektywnym doświadczeniu: o tym, jak ktoś przeżył atak, czy poczuł się zagrożony, czy zmienił zachowanie. Dane z platform, choćby najdokładniejsze, tego nie pokażą.

Badacze coraz częściej łączą samodeklaracje z danymi obiektywnymi, na przykład z danymi o czasie korzystania z aplikacji pobranymi z telefonu za zgodą uczestnika.

Dla redakcji: Wynik „X procent przyznaje, że hejtowało” warto opatrzyć zastrzeżeniem, że rzeczywisty odsetek jest zapewne wyższy. Ludzie niechętnie przyznają się do zachowań, które sami oceniają negatywnie.

Zobacz też: Rozpowszechnienie zjawiska, Próba reprezentatywna, Badanie wiktymizacyjne, Ciemna liczba, Badania o hejcie

Samookaleczenia inaczej: samouszkodzenia, zachowania autoagresywne

Celowe zadawanie sobie bólu lub ran, najczęściej jako sposób radzenia sobie z nieznośnymi emocjami, bez zamiaru odebrania sobie życia, choć samookaleczenia są czynnikiem ryzyka zachowań samobójczych. Dotyczą szczególnie nastolatków, a badania wskazują na związek z doświadczaniem przemocy rówieśniczej, w tym w sieci.

Samookaleczenia pojawiają się w sprawach o hejt w dwóch rolach: jako skutek długotrwałego nękania i jako przedmiot ataku, gdy osoba, której blizny zostały zauważone, staje się obiektem kpin. W sieci funkcjonują też społeczności, w których samookaleczenia są pokazywane i normalizowane, a platformy mają zasady ograniczające takie treści.

Osoba, która się samookalecza, potrzebuje zrozumienia i profesjonalnej pomocy, a nie oceny. Określenia „robi to dla uwagi” czy „szuka sensacji” są krzywdzące i zniechęcają do szukania wsparcia.

Zalecenia dla mediów dotyczące samookaleczeń są podobne do zaleceń dotyczących samobójstw: bez opisu metod i szczegółów, bez zdjęć ran, z informacją o pomocy.

Dla redakcji: W materiałach o młodzieży nie należy pokazywać ani opisywać ran i sposobów ich zadawania, nawet w celu ostrzeżenia rodziców. Wystarczy informacja o zjawisku, sygnałach, na które warto zwracać uwagę, i o tym, gdzie szukać pomocy.

Zobacz też: Efekt Wertera, Telefony zaufania, Wsparcie psychologiczne, Przemoc rówieśnicza, Rozmowa z dzieckiem

Satyra i ironia

Wypowiedzi, które przez przesadę, wyśmianie lub odwrócenie sensu komentują rzeczywistość, i które prawo chroni szerzej niż wypowiedzi dosłowne, zwłaszcza gdy dotyczą osób publicznych i spraw publicznych. Granicą jest poniżenie bez związku z jakąkolwiek treścią: satyra ośmieszająca decyzje polityka jest chroniona, ośmieszanie jego choroby nie.

W sprawach o hejt „to był żart” jest najczęstszą linią obrony sprawców. Sądy oceniają, czy odbiorcy mogli rozpoznać wypowiedź jako żart, czy służyła jakiemukolwiek celowi poza upokorzeniem i czy jej forma nie była nadmierna. Mem z twarzą dziecka wklejoną w obraźliwy kontekst nie staje się satyrą dlatego, że autor tak go nazwał.

Ironia w sieci jest szczególnie podatna na nieporozumienia, bo nie towarzyszy jej ton głosu ani mimika; wypowiedź ironiczna wycięta z kontekstu wygląda jak dosłowna.

Dla redakcji: Przy opisie sporu o „żart” warto zapytać, kto był jego celem i czy miał możliwość odpowiedzieć; satyra wymierzona w bezbronnych rzadko jest satyrą.

Zobacz też: Kontekst wypowiedzi, Dozwolona krytyka, Osoba publiczna, Shaming

Sąd rodzinny

Wydział rodzinny i nieletnich sądu rejonowego, który rozpoznaje sprawy nieletnich sprawców czynów karalnych i przejawiających demoralizację, a także sprawy dotyczące władzy rodzicielskiej. W sprawach o cyberprzemoc rówieśniczą to właśnie sąd rodzinny jest adresatem zawiadomienia, gdy sprawca nie ukończył siedemnastu lat; zawiadomienie może złożyć każdy, w tym szkoła i rodzice ofiary.

Sąd rodzinny nie orzeka kar, lecz środki wychowawcze i poprawcze: upomnienie, zobowiązanie do przeproszenia i naprawienia szkody, nadzór kuratora, skierowanie do ośrodka. Bada sytuację rodzinną i szkolną nieletniego, dlatego postępowanie obejmuje wywiad środowiskowy i opinie. Dla ofiary istotne jest, że sąd może zobowiązać sprawcę do usunięcia treści i przeprosin.

Postępowanie jest niejawne, co chroni nieletniego, ale utrudnia rodzicom ofiary śledzenie sprawy; mają jednak status pokrzywdzonego i związane z nim uprawnienia.

Dla redakcji: Rodzice ofiar często nie wiedzą, że mogą sami zawiadomić sąd rodzinny. Jedno zdanie w materiale o tej możliwości bywa dla nich najważniejszą informacją.

Zobacz też: Nieletni - odpowiedzialność, Kurator, Odpowiedzialność rodziców, Odpowiedzialność szkoły

Sekcja 230 inaczej: Section 230, Communications Decency Act

Przepis amerykańskiej ustawy z 1996 roku, zgodnie z którym dostawca usługi internetowej nie jest traktowany jako wydawca ani autor treści dostarczonych przez innych użytkowników i nie odpowiada za decyzje o usunięciu treści podjęte w dobrej wierze. To podstawa prawna, na której zbudowano modele biznesowe największych amerykańskich platform.

W praktyce przepis sprawia, że osoba zniesławiona na platformie w Stanach Zjednoczonych może pozwać autora, ale co do zasady nie platformę, nawet jeśli ta wie o treści i jej nie usuwa. To zasadnicza różnica wobec Unii, gdzie wyłączenie odpowiedzialności jest warunkowe i ustaje, gdy serwis uzyskał wiarygodną wiadomość o bezprawności.

Sekcja 230 wyjaśnia, dlaczego amerykańskie firmy traktują moderację jako decyzję opartą na własnym regulaminie, a nie na obowiązku prawnym, i dlaczego w odpowiedziach na zgłoszenia z Polski odwołują się do „standardów społeczności”, a nie do polskich przepisów. Od lat trwa w Stanach spór o zmianę przepisu, między innymi w kontekście ochrony dzieci.

Przepis nie chroni platform przed odpowiedzialnością za naruszenie federalnego prawa karnego i niektórych innych obowiązków.

Dla redakcji: Porównując odpowiedzialność platform w Polsce i w USA, warto wskazać ten przepis. Bez niego czytelnik nie zrozumie, dlaczego ta sama firma zachowuje się inaczej wobec sądu w Warszawie i w Kalifornii.

Zobacz też: Wyłączenie odpowiedzialności, Dostawca usług pośrednich, Standardy społeczności, Online Safety Act, Akt o usługach cyfrowych

Seksting inaczej: sexting, wymiana intymnych zdjęć

Wysyłanie i odbieranie wiadomości, zdjęć lub nagrań o charakterze seksualnym, najczęściej za pomocą telefonu. Wśród dorosłych, przy obustronnej zgodzie, jest prywatną sprawą. Wśród nastolatków jest częsty i niesie poważne ryzyka: zdjęcie wysłane zaufanej osobie może zostać przekazane dalej, wykorzystane do szantażu albo rozpowszechnione po rozstaniu.

W polskim prawie treści seksualne z udziałem osób poniżej 18 lat są objęte przepisami o materiałach przedstawiających wykorzystywanie małoletnich, także gdy wytworzyły je same. Przepisy nie przewidują wprost wyjątku dla rówieśników wymieniających się zdjęciami za zgodą. W praktyce sprawy nastolatków trafiają zwykle do sądu rodzinnego, a uwaga organów skupia się na osobach, które zdjęcia rozpowszechniły lub wymusiły.

Najważniejsze jest odwrócenie zwykłej reakcji dorosłych: dziecko, którego zdjęcie krąży po szkole, jest osobą pokrzywdzoną i potrzebuje ochrony, a nie kazania o tym, że nie powinno było go wysyłać.

Presja na wysłanie zdjęć, szantaż emocjonalny i wymuszanie kolejnych materiałów są formą przemocy, także w związkach rówieśniczych.

Dla redakcji: W materiałach profilaktycznych lepiej unikać samego zakazu wysyłania zdjęć, który nie działa i wzmacnia wstyd. Skuteczniejszy jest przekaz, że jeśli coś się stało, można o tym powiedzieć dorosłemu i dostać pomoc bez oceniania.

Zobacz też: Sekstorcja, Rozpowszechnianie wizerunku intymnego, Materiały przedstawiające seksualne wykorzystywanie dzieci, Odcisk cyfrowy pliku, Rozmowa z dzieckiem

Sekstorcja inaczej: szantaż intymny, sextortion

Szantaż z użyciem materiałów intymnych - prawdziwych, wyłudzonych podstępem albo spreparowanych. Sprawca grozi ich publikacją lub wysłaniem do rodziny i znajomych i żąda pieniędzy albo kolejnych materiałów. Ofiarami coraz częściej są nastoletni chłopcy nakłaniani do przesłania zdjęć przez osobę udającą rówieśniczkę, a sprawcami zorganizowane grupy działające z zagranicy.

Sekstorcja jest przestępstwem niezależnie od tego, czy materiały istnieją naprawdę: groźba rozpowszechnienia w celu zmuszenia do określonego zachowania jest karalna, a gdy dotyczy osoby małoletniej, wchodzą w grę dodatkowe przepisy. Zapłata nie kończy szantażu, tylko potwierdza, że działa, dlatego zasada powtarzana w każdej sprawie brzmi: nie płacić, nie usuwać rozmów, zabezpieczyć dowody i zgłosić sprawę.

Największą przeszkodą w tych sprawach jest wstyd. Ofiary, zwłaszcza młode, wolą zapłacić, niż powiedzieć rodzicom, a sprawcy o tym wiedzą. Dlatego materiały o sekstorcji mają wartość profilaktyczną wtedy, gdy mówią wprost, że pomoc jest możliwa bez oceniania.

Dla redakcji: W tekstach warto unikać sformułowań sugerujących winę ofiary za wysłanie materiału. Sprawcą jest szantażysta; osoba, która przesłała zdjęcie, jest pokrzywdzona.

Zobacz też: Szantaż, Grooming, Rozpowszechnianie wizerunku intymnego, Zabezpieczenie dowodów, Deepfake

Sentyment inaczej: analiza sentymentu, wydźwięk

Ocena, czy wzmianki o osobie, firmie lub temacie są pozytywne, negatywne czy neutralne, dokonywana ręcznie albo przez narzędzia analizujące język. Wskaźniki sentymentu pokazują zmianę nastawienia w czasie i pozwalają wykryć atak jako gwałtowny wzrost wzmianek negatywnych. Są jednak przybliżeniem: narzędzia mylą się przy ironii, żargonie i języku polskim, a „negatywna” wzmianka może być rzetelną krytyką.

W materiałach o hejcie dane o sentymencie bywają cytowane jako miara skali ataku; warto podawać narzędzie, okres i zastrzeżenia, bo liczby z różnych narzędzi nie są porównywalne. Fundacja przekazuje dane o sentymencie wyłącznie z opisem metody.

Sentyment mierzy nastawienie wypowiedzi, nie ich prawdziwość; kampania fałszywych opinii i uzasadniona fala krytyki wyglądają w statystykach identycznie.

Dla redakcji: Podając, że „80 procent wzmianek było negatywnych”, warto dodać, jakie narzędzie i jaki okres; bez tego liczba jest nieweryfikowalna.

Zobacz też: Monitoring wizerunku, Dane i statystyki, Review bombing

Shadowban inaczej: ograniczenie widoczności bez powiadomienia

Sytuacja, w której platforma ogranicza zasięg treści lub konta bez informowania użytkownika: wpisy nie pojawiają się w wynikach wyszukiwania, w rekomendacjach albo u obserwujących, choć konto formalnie działa. Określenie jest potoczne i obejmuje zarówno rzeczywiste, ciche ograniczenia stosowane przez platformy, jak i domysły użytkowników, których zasięg spadł z innych powodów.

Akt o usługach cyfrowych wymaga informowania użytkowników o ograniczeniach widoczności i uzasadniania ich, dlatego ciche ograniczanie zasięgu stało się w Unii niezgodne z obowiązkami platform, choć w praktyce trudno je wykazać. Osoba podejrzewająca shadowban może żądać wyjaśnień, a brak odpowiedzi zgłosić koordynatorowi.

W sprawach o hejt shadowban bywa narzędziem działającym w obie strony: platformy ograniczają zasięg kont nękających, ale też kont ofiar, których treści zawierają zgłaszane obelgi.

Dla redakcji: Zarzut shadowbanu jest trudny do udowodnienia; w materiale warto opisać, na jakiej podstawie rozmówca go podejrzewa, i zapytać platformę o stanowisko.

Zobacz też: Ograniczenie zasięgu, Zawieszenie konta, Uzasadnienie decyzji, Algorytm rekomendacji

Shaming inaczej: zawstydzanie, public shaming

Publiczne zawstydzanie osoby przez pokazanie jej zachowania, wyglądu lub cech w sposób mający wywołać pogardę innych: zdjęcie „śmiesznie” ubranej osoby w tramwaju, nagranie kogoś w niezręcznej sytuacji, komentarze o wadze, sposobie mówienia, sytuacji materialnej. Odmianami są body shaming (zawstydzanie z powodu ciała), fat shaming, slut shaming (zawstydzanie za życie intymne) i mom shaming (ocenianie matek).

Shaming od zwykłej krytyki różni się tym, że nie dotyczy niczego, na co osoba ma wpływ w danej chwili, i nie proponuje żadnej zmiany; jego jedynym celem jest upokorzenie. W sieci działa wyjątkowo skutecznie, bo zdjęcie lub nagranie rozchodzi się bez kontekstu, a osoba na nim często nie wie, że stała się tematem.

Publikowanie cudzego wizerunku bez zgody w celu ośmieszenia narusza dobra osobiste, a w zależności od okoliczności także przepisy o rozpowszechnianiu wizerunku. Zgłoszenie do platformy zwykle jest skuteczne, gdy powołuje się właśnie na wizerunek, a nie na obraźliwość komentarzy.

Dla redakcji: W materiałach o shamingu lepiej nie powielać samego zdjęcia lub nagrania, nawet z zamazaną twarzą, bo to przedłuża zawstydzanie. Opis zdarzenia w zupełności wystarcza.

Zobacz też: Wizerunek, Hejt, Lincz internetowy, Rozpowszechnianie wizerunku

Sharenting

Publikowanie przez rodziców w mediach społecznościowych zdjęć, nagrań i informacji o własnych dzieciach: od codziennych fotografii po relacje z chorób, problemów wychowawczych i sytuacji intymnych, na przykład kąpieli. Treści te budują ślad cyfrowy dziecka, zanim ono samo o tym zdecyduje, i bywają wykorzystywane przez rówieśników do ośmieszania, przez obcych do niebezpiecznych celów, a przez sprawców hejtu wobec rodziców do ataków na dziecko.

Prawo chroni wizerunek i prywatność dziecka także wobec rodziców, choć egzekwowanie tej ochrony jest trudne, dopóki dziecko jest małe; dorastające dzieci coraz częściej żądają usunięcia treści, a sądy w niektórych krajach rozstrzygały spory między dziećmi a rodzicami na korzyść dzieci.

W profilaktyce cyberprzemocy sharenting jest tematem coraz ważniejszym: zdjęcie z dzieciństwa opublikowane przez rodzica bywa dziś narzędziem ataku w klasie.

Dla redakcji: W materiałach o sharentingu warto unikać oceniania rodziców; skuteczniejsze jest pokazanie, jak treści mogą być wykorzystane i jak ograniczyć widoczność już opublikowanych.

Zobacz też: Wizerunek dziecka, Prywatność, Ślad cyfrowy, Kontrola rodzicielska

Skala hejtu

Określenie zbiorcze na dane o tym, jak wiele osób i jak często doświadcza hejtu, cyberprzemocy i pokrewnych zjawisk. Wiedza o skali pochodzi z badań ankietowych na próbach reprezentatywnych, badań wśród młodzieży prowadzonych przez instytucje i organizacje, statystyk policyjnych o przestępstwach z użyciem internetu, raportów platform o moderacji oraz danych organizacji pomocowych. Każde źródło mierzy co innego: doświadczenie deklarowane, zgłoszenia, postępowania, decyzje moderacyjne.

Dlatego liczby o skali hejtu bywają rozbieżne i żadna z nich nie jest „prawdziwą liczbą ofiar”. Rzetelny materiał podaje, co dokładnie zmierzono, na jakiej próbie i kiedy, i nie porównuje wyników badań o różnej metodologii jako wzrostu lub spadku zjawiska.

Fundacja gromadzi publicznie dostępne badania o hejcie w Polsce w osobnym dziale i pomaga wybrać do materiału liczbę z najmocniejszym źródłem.

Dla redakcji: Sformułowanie „co drugi nastolatek doświadczył hejtu” wymaga podania badania, próby i definicji hejtu użytej w ankiecie; bez tego jest niesprawdzalne.

Zobacz też: Dane i statystyki, Raport przejrzystości, Cyberprzemoc, Badania o hejcie

SLAPP inaczej: pozew uciszający, strategiczny pozew przeciwko partycypacji publicznej

Pozew lub zawiadomienie wnoszone nie po to, aby wygrać, lecz aby zastraszyć, zmęczyć i finansowo wyczerpać osobę, która wypowiada się w sprawie publicznej: dziennikarza, aktywistę, autora krytycznej opinii, sygnalistę. Typowe cechy to rażąco wygórowane żądania, mnożenie postępowań, pozywanie osób prywatnych przez podmioty z dużym zapleczem prawnym i brak realnych szans na wygraną.

Prawo unijne przewiduje ochronę przed takimi pozwami w sprawach transgranicznych. W Polsce od 8 lipca 2026 roku obowiązuje ustawa o szczególnych środkach ochrony w postępowaniu cywilnym osób uczestniczących w debacie publicznej, która wdraża unijną dyrektywę i obejmuje także sprawy krajowe; przewiduje między innymi możliwość oddalenia oczywiście bezzasadnego powództwa na wczesnym etapie i obciążenia powoda kosztami.

W sprawach o hejt SLAPP pojawia się jako odwrotność ochrony: sprawca hejtu pozywa ofiarę, która opisała atak, albo firma pozywa klienta za prawdziwą opinię. Odróżnienie uzasadnionej obrony dobrego imienia od pozwu uciszającego wymaga spojrzenia na proporcje i cel.

Dla redakcji: Nie każdy pozew o ochronę dóbr osobistych jest SLAPP-em, a określenie to bywa nadużywane przez osoby, które po prostu przegrywają sprawy o zniesławienie. W materiale warto wskazać konkretne cechy pozwu, które przemawiają za takim określeniem.

Zobacz też: Dozwolona krytyka, Wolność słowa, Renoma firmy, Pozew cywilny

Sockpuppet inaczej: pacynka, konto pomocnicze

Dodatkowe konto prowadzone przez tę samą osobę, która ma już konto główne, używane do udawania kogoś innego: niezależnego świadka, zadowolonego klienta, popierającego rozmówcy albo dodatkowego przeciwnika w sporze. Nazwa nawiązuje do pacynki na dłoni: postać wygląda na samodzielną, ale mówi głosem tego, kto ją porusza.

Pacynki służą do budowania wrażenia, że ktoś ma poparcie, albo do prowadzenia ataku z kilku stron naraz, tak aby ofiara myślała, że atakuje ją grupa. W sporach o opinie o firmach pacynkami bywają konta pozostawiające „niezależne” pozytywne recenzje właściciela albo negatywne u konkurenta.

Wykrycie pacynki jest możliwe po stronie platformy, która widzi adresy i urządzenia, a dla obserwatora z zewnątrz pozostaje domysłem opartym na stylu pisania, godzinach aktywności i tym, kogo konto zawsze broni.

Dla redakcji: Zarzut prowadzenia pacynek warto formułować ostrożnie, jako podejrzenie, chyba że dysponują Państwo potwierdzeniem od platformy albo przyznaniem się autora.

Zobacz też: Konto fałszywe, Astroturfing, Fałszywe opinie, Farma trolli

Sprawa Delfi przeciwko Estonii inaczej: wyrok Delfi, odpowiedzialność portalu za komentarze

Wyrok Wielkiej Izby Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z 16 czerwca 2015 roku, w którym Trybunał uznał, że pociągnięcie estońskiego portalu informacyjnego do odpowiedzialności za anonimowe komentarze pod artykułem nie naruszyło wolności wypowiedzi. Komentarze zawierały groźby i mowę nienawiści, portal prowadził działalność komercyjną, a system filtrowania i usuwania okazał się niewystarczający.

Trybunał wskazał czynniki: kontekst komentarzy, środki podjęte przez portal, możliwość pociągnięcia do odpowiedzialności samych autorów, skutki postępowania dla portalu. W późniejszej sprawie MTE i Index.hu przeciwko Węgrom z 2016 roku Trybunał doszedł do odmiennego wniosku, bo komentarze były obraźliwe, ale nie stanowiły mowy nienawiści ani gróźb.

W 2023 roku w sprawie Sanchez przeciwko Francji Wielka Izba uznała, że polityk mógł odpowiadać za nieusunięte komentarze nawołujące do nienawiści na swoim publicznym profilu w mediach społecznościowych, prowadzonym w kampanii wyborczej.

Wyroki te wyznaczają europejską granicę: wydawca portalu i właściciel publicznego profilu nie odpowiadają za każdy komentarz, ale za oczywiście bezprawne treści pozostawione mimo wiedzy mogą odpowiadać.

Dla redakcji: Redakcje prowadzące komentarze pod artykułami są adresatami tego orzecznictwa. W materiałach o komentarzach warto przywołać sprawę Delfi razem z MTE, żeby pokazać obie strony granicy.

Zobacz też: Komentarze pod artykułami, Legitymacja bierna, Moderacja treści, Mowa nienawiści, Wolność słowa

Sprawa SIN przeciwko Meta inaczej: SIN przeciwko Facebookowi, pozew Społecznej Inicjatywy Narkopolityki

Postępowanie przed Sądem Okręgowym w Warszawie, w którym organizacja społeczna zajmująca się edukacją o substancjach psychoaktywnych, wspierana przez Fundację Panoptykon, pozwała spółkę prowadzącą Facebooka za usunięcie jej stron i grup bez uzasadnienia i możliwości skutecznego odwołania. Pozew złożono w 2019 roku; w tym samym roku sąd udzielił zabezpieczenia, zakazując usuwania kolejnych treści do czasu zakończenia sprawy.

W wyroku z 13 marca 2024 roku sąd uznał, że blokady naruszyły dobra osobiste organizacji, nakazał przywrócenie usuniętych treści i opublikowanie przeprosin w ciągu miesiąca od uprawomocnienia wyroku. Meta wniosła apelację, kwestionując także właściwość polskiego sądu, i sprawą zajmuje się Sąd Apelacyjny w Warszawie; według informacji z 2026 roku postępowanie odwoławcze nie zostało zakończone, a wyrok pozostaje nieprawomocny.

Znaczenie sprawy wykracza poza blokady kont. Polski sąd przyjął, że jest właściwy do rozpoznania sporu z irlandzką spółką prowadzącą Facebooka, i ocenił jej decyzje moderacyjne według polskiego prawa ochrony dóbr osobistych. Pełna dokumentacja postępowania jest dostępna publicznie, co pozwala korzystać z niej w innych sprawach.

Sprawa trwała pięć lat do wyroku pierwszej instancji, co pokazuje, że droga sądowa przeciwko platformie jest możliwa, ale nie jest szybka.

Dla redakcji: Sprawa dotyczy blokad, a nie hejtu, więc analogie trzeba prowadzić ostrożnie. W materiałach warto ją przywoływać jako dowód, że polski sąd może rozpoznać spór z platformą, a nie jako wzór wyroku w sprawie o wpisy.

Zobacz też: Jurysdykcja w sprawach internetowych, Zawieszenie konta, Odwołanie od decyzji platformy, Zabezpieczenie roszczeń, Moderacja treści

Sprostowanie

Rzeczowe i odnoszące się do faktów odniesienie osoby zainteresowanej do nieprawdziwej lub nieścisłej wiadomości zawartej w materiale prasowym, które redakcja ma obowiązek opublikować na wniosek złożony w ustawowym terminie, w miejscu i formie odpowiadających materiałowi, bez komentarza w tym samym wydaniu. Sprostowanie dotyczy faktów, nie ocen: nie można żądać sprostowania recenzji ani opinii, można nieprawdziwej informacji o dacie, kwocie, zdarzeniu.

W sprawach o hejt sprostowanie jest narzędziem wobec mediów, które powieliły nieprawdziwy zarzut: gdy portal opisał osobę jako oszusta na podstawie wpisów w sieci, sprostowanie pozwala umieścić obok materiału jej stanowisko. Nie usuwa materiału i nie jest przeprosinami; te wymagają drogi sądowej.

Redakcja może odmówić publikacji sprostowania tylko z przyczyn określonych w ustawie, na przykład gdy nie odnosi się do faktów albo przekracza dopuszczalną objętość; odmowa musi być uzasadniona, a spór rozstrzyga sąd.

Dla redakcji: Warto odpowiadać na wnioski o sprostowanie w terminie i według ustawy; spory o sprostowania kończą się w sądzie częściej, niż wynikałoby z ich wagi.

Zobacz też: Autoryzacja, Prawo prasowe, Zniesławienie, Prawo do odpowiedzi

Stalking inaczej: uporczywe nękanie, cyberstalking

Uporczywe nękanie innej osoby lub osoby jej najbliższej, które wzbudza w niej uzasadnione okolicznościami poczucie zagrożenia, poniżenia lub udręczenia albo istotnie narusza jej prywatność. W wersji internetowej przybiera formę setek wiadomości, komentowania każdego wpisu, zakładania kolejnych kont po zablokowaniu, śledzenia aktywności, kontaktowania się z rodziną i znajomymi ofiary.

W polskim prawie karnym stalking jest przestępstwem ściganym na wniosek pokrzywdzonego, a jeżeli doprowadził do targnięcia się ofiary na własne życie, ściganym z urzędu i zagrożonym surowszą karą. Ten sam przepis obejmuje podszywanie się pod inną osobę przez wykorzystanie jej wizerunku lub danych, jeżeli wyrządza jej to szkodę majątkową lub osobistą.

Cechą stalkingu jest uporczywość: pojedyncza wiadomość nim nie jest, ale kilkadziesiąt w ciągu tygodnia mimo prośby o zaprzestanie już tak. Dlatego w tych sprawach kluczowe jest dokumentowanie wszystkiego, łącznie z datami i próbami przerwania kontaktu.

Dla redakcji: W tekście warto pisać „uporczywe nękanie” jako określenie prawne i „stalking” jako potoczne; oba są zrozumiałe. Nie należy sugerować, że ofiara mogła „po prostu zablokować” sprawcę: blokada jest zwykle pierwszą rzeczą, którą robi, i pierwszą, którą sprawca obchodzi.

Zobacz też: Doxxing, Groźba karalna, Podszywanie się, Nękanie, Zawiadomienie o przestępstwie

Standardy ochrony małoletnich inaczej: polityka ochrony dzieci, ustawa Kamilka

Obowiązkowe zasady i procedury, które od lutego 2024 roku muszą mieć szkoły, przedszkola, placówki opiekuńcze, organizatorzy wypoczynku, kluby sportowe i inne podmioty prowadzące działalność związaną z dziećmi. Obowiązek wprowadziła nowelizacja z 2023 roku, przyjęta po śmierci ośmioletniego Kamila z Częstochowy, dlatego bywa nazywana ustawą Kamilka.

Standardy muszą obejmować między innymi zasady bezpiecznych relacji personelu z dziećmi, procedury interwencji w razie podejrzenia krzywdzenia, zasady ochrony wizerunku i danych dzieci oraz zasady korzystania z internetu i ochrony przed treściami szkodliwymi. Placówki mają też sprawdzać osoby dopuszczane do pracy z dziećmi w rejestrze sprawców przestępstw na tle seksualnym i w rejestrze karnym.

Dla spraw o cyberprzemoc standardy mają praktyczne znaczenie: szkoła powinna mieć spisaną procedurę na sytuację, gdy uczeń jest nękany w sieci, gdy krąży jego intymne zdjęcie albo gdy dorosły nawiązuje z nim podejrzany kontakt. W praktyce wiele dokumentów jest przepisanych z wzorów i nie zawiera konkretnych kroków na pierwszą godzinę.

Dokumenty mają być dostępne dla rodziców, często na stronie internetowej placówki.

Dla redakcji: W materiałach o reakcji szkoły na cyberprzemoc warto sięgnąć do jej standardów ochrony małoletnich i porównać procedurę z tym, co faktycznie zrobiono. Rozbieżność jest często głównym tematem.

Zobacz też: Procedury reagowania, Odpowiedzialność szkoły, Obowiązek zawiadomienia, Rejestr sprawców przestępstw na tle seksualnym, Wizerunek dziecka

Standardy społeczności inaczej: regulamin serwisu, zasady platformy

Zbiór zasad platformy określający, jakie treści i zachowania są dopuszczalne, obejmujący zwykle mowę nienawiści, nękanie, groźby, treści intymne, dezinformację, podszywanie się, nieautentyczne zachowanie i wiele innych kategorii. Standardy są częścią umowy między użytkownikiem a platformą, dlatego ich naruszenie uprawnia serwis do usunięcia treści i zablokowania konta niezależnie od tego, czy doszło do naruszenia prawa.

Standardy są zwykle szersze niż przepisy: zakazują obelg ze względu na cechy, których polski kodeks nie wymienia, i pozwalają usuwać treści, które sąd uznałby za dopuszczalne. Bywają też stosowane niekonsekwentnie, częściowo automatycznie, i zmieniają się bez rozgłosu. Zgłoszenie warto oprzeć na konkretnym punkcie standardów, bo moderator porównuje treść z zapisem, a nie z odczuciem zgłaszającego.

Osoba, której treść usunięto, może się odwołać, a od decyzji platformy przysługuje także droga pozasądowa i sądowa, co bywa istotne w sprawach o rzekomą cenzurę.

Dla redakcji: Warto unikać sformułowania „platforma uznała treść za legalną”: platforma ocenia zgodność z regulaminem, nie z prawem, i jej decyzja nie przesądza o niczym w sądzie.

Zobacz też: Treści nielegalne a treści szkodliwe, Moderacja treści, Zgłoszenie treści, Odwołanie od decyzji platformy

Strony typu spotted inaczej: spotted, confessions, anonimowe wyznania

Profile w mediach społecznościowych, najczęściej związane ze szkołą, uczelnią, osiedlem albo miastem, na których administrator publikuje anonimowe wiadomości przesłane przez użytkowników: wyznania, plotki, ogłoszenia i wiadomości do osób zauważonych w autobusie czy na korytarzu. W wielu szkołach stały się miejscem publicznego ośmieszania uczniów i nauczycieli.

Mechanizm jest szczególnie groźny, bo łączy anonimowość autora z zasięgiem całej społeczności szkolnej: wpis o konkretnym uczniu czyta cała szkoła, a autora nikt nie zna. Administrator, który wybiera i publikuje wiadomości, nie jest neutralnym pośrednikiem; publikując treść, rozpowszechnia ją i może za nią odpowiadać.

Szkoły często nie wiedzą o istnieniu takich profili albo uznają je za sprawę pozaszkolną. Tymczasem skutki odczuwane są na przerwach, a administratorem bywa uczeń tej samej szkoły.

Zgłoszenie profilu do platformy jest skuteczniejsze, gdy wskazuje konkretne wpisy naruszające prawo lub regulamin, na przykład ujawniające dane osobowe, zawierające groźby albo obelgi wobec wskazanej osoby.

Dla redakcji: W materiałach o takich profilach nie należy przytaczać wpisów pozwalających zidentyfikować uczniów, nawet w zmienionej formie. Wystarczy opisać, jakiego rodzaju treści się tam pojawiają i jak zareagowała szkoła.

Zobacz też: Anonimowe pytania, Przemoc rówieśnicza, Legitymacja bierna, Wizerunek dziecka, Procedury reagowania

Subsydiarny akt oskarżenia

Akt oskarżenia wnoszony przez pokrzywdzonego w sprawie ściganej z urzędu, gdy prokurator dwukrotnie odmówił wszczęcia albo umorzył postępowanie, a sąd za pierwszym razem uchylił jego decyzję. Pozwala doprowadzić sprawę przed sąd wbrew stanowisku prokuratury, ale wymaga sporządzenia i podpisania przez adwokata lub radcę prawnego oraz zachowania krótkiego terminu.

W sprawach o hejt ścieżka subsydiarna pojawia się przy groźbach, nękaniu i mowie nienawiści, gdy organy uznają, że wpisy nie wyczerpują znamion przestępstwa. Jest kosztowna i długa, dlatego korzystają z niej głównie osoby zdeterminowane albo wspierane przez organizacje.

Sama możliwość jej wniesienia jest dla organów ścigania sygnałem, że ich decyzje podlegają kontroli, i bywa argumentem w zażaleniu.

Dla redakcji: Określenie „subsydiarny” warto w tekście wyjaśnić: oznacza „zastępczy”, wnoszony przez pokrzywdzonego zamiast prokuratora.

Zobacz też: Zażalenie, Umorzenie postępowania, Ściganie z urzędu, Prywatny akt oskarżenia

Swatting

Fałszywe wezwanie służb, zwykle policji, pod adres innej osoby z podaniem zmyślonego zagrożenia, na przykład zakładników albo ładunku wybuchowego, tak aby na miejsce wjechała uzbrojona jednostka. Nazwa pochodzi od amerykańskich oddziałów specjalnych, ale zjawisko występuje także w Polsce, najczęściej jako element nękania streamerów i osób atakowanych w sieci, których adres wcześniej ujawniono.

Swatting jest niebezpieczny fizycznie, bo funkcjonariusze działają w przekonaniu, że wchodzą do miejsca realnego zagrożenia, i jest przestępstwem: fałszywe zawiadomienie o zagrożeniu podlega karze niezależnie od tego, czy sprawca „tylko żartował”. Bywa też sposobem na ośmieszenie: nagranie interwencji trafia potem do sieci jako materiał do wyśmiewania ofiary.

W polskich sprawach częstsze są łagodniejsze odmiany: fałszywe zamówienia jedzenia, taksówek, hydraulików pod adres ofiary. Mechanizm jest ten sam: ujawniony adres staje się narzędziem nękania.

Dla redakcji: Swatting jest bezpośrednim następstwem doxxingu, dlatego w materiale o ujawnianiu danych warto wspomnieć, do czego mogą one posłużyć.

Zobacz też: Doxxing, Stalking, Fałszywe zawiadomienie, Patostream

Sygnalista

Osoba zgłaszająca nieprawidłowości, o których dowiedziała się w związku z pracą lub współpracą: naruszenia prawa, zagrożenia, nadużycia. Podlega ochronie przed działaniami odwetowymi na podstawie przepisów o ochronie sygnalistów, które nakładają na podmioty, dla których pracuje co najmniej 50 osób, obowiązek wewnętrznej procedury zgłoszeń i zakazują zwolnień, degradacji i szykan w odpowiedzi na zgłoszenie.

W kontekście hejtu sygnaliści są częstymi ofiarami zorganizowanych ataków: po ujawnieniu nieprawidłowości stają się celem kampanii mających ich zdyskredytować, także w mediach społecznościowych, a dane o nich są ujawniane. Ochrona prawna obejmuje działania odwetowe pracodawcy, ale hejt ze strony osób trzecich wymaga zwykłych narzędzi: ochrony dóbr osobistych i zawiadomień.

Dziennikarze współpracujący z sygnalistami chronią ich tajemnicą dziennikarską, a ujawnienie tożsamości sygnalisty przez media może być samo w sobie naruszeniem.

Dla redakcji: Materiały oparte na zgłoszeniach sygnalistów warto przygotowywać tak, aby nie ujawniać ich tożsamości nawet pośrednio, przez szczegóły znane tylko wąskiej grupie.

Zobacz też: Tajemnica dziennikarska, Anonimizacja, Kampania oszczercza, Doxxing

Symbole nienawiści

Znaki, gesty, liczby, flagi i emblematy używane do wyrażania pogardy wobec grup ludzi albo identyfikowania się z ideologiami nienawiści: od historycznych symboli totalitarnych po współczesne kody rozpoznawalne tylko w danym środowisku. Pojawiają się w awatarach, nazwach kont, komentarzach, memach, a także w grach i na transmisjach.

Publiczne propagowanie ustroju totalitarnego oraz nawoływanie do nienawiści na tle różnic narodowościowych, etnicznych, rasowych, wyznaniowych jest w Polsce przestępstwem. Karalne jest też wytwarzanie, posiadanie czy przesyłanie w celu rozpowszechniania przedmiotów będących nośnikiem symboliki faszystowskiej, komunistycznej lub innej totalitarnej, z wyjątkiem działalności artystycznej, edukacyjnej, kolekcjonerskiej lub naukowej. Platformy prowadzą własne listy symboli usuwanych automatycznie, choć nowe warianty pozostają nierozpoznane przez długi czas.

W sprawach o hejt symbole nienawiści są zwykle elementem większego ataku, ale ich obecność zmienia kwalifikację: wskazuje motyw, który sąd i platforma traktują poważniej.

Dla redakcji: W materiale nie należy reprodukować symboli w formie graficznej. Opis słowny jest wystarczający i nie powiela przekazu.

Zobacz też: Mowa zaszyfrowana, Mowa nienawiści, Nawoływanie do nienawiści, Moderacja automatyczna

Szantaż inaczej: zmuszanie, wymuszenie

Potoczne określenie żądania określonego zachowania pod groźbą: pieniędzy, usunięcia wpisu, wycofania zeznań, przesłania kolejnych materiałów. W prawie karnym szantaż mieści się w kilku przepisach: zmuszaniu do określonego zachowania przemocą lub groźbą bezprawną, wymuszeniu rozbójniczym, gdy chodzi o korzyść majątkową, a wobec dzieci także w przepisach o przestępstwach seksualnych.

W internecie szantaż przybiera formę sekstorcji, groźby ujawnienia prywatnych informacji, groźby „opisania” osoby lub firmy w sieci, jeżeli nie zapłaci, a także żądań od firm: usunięcia negatywnej opinii za pieniądze albo zapłaty za powstrzymanie się od publikacji. Ta ostatnia odmiana bywa nazywana szantażem opiniami.

Zawiadomienie o szantażu składa się do policji lub prokuratury; sprawę prowadzi się z urzędu. W dokumentacji kluczowe są wiadomości z żądaniem i groźbą, dlatego nie należy ich usuwać ani odpowiadać na nie w sposób, który sprawca mógłby przedstawić jako zgodę.

Dla redakcji: Szantaż i hejt bywają opisywane razem, ale różnią się celem: hejt chce zaszkodzić, szantaż chce coś uzyskać. Ma to znaczenie dla kwalifikacji prawnej i dla porad, które materiał przekazuje czytelnikom.

Zobacz też: Groźba bezprawna, Sekstorcja, Wymuszenie, Fałszywe opinie, Zawiadomienie o przestępstwie

Szyfrowanie od końca do końca inaczej: szyfrowanie end-to-end, E2EE

Sposób zabezpieczenia komunikacji, w którym treść wiadomości może odczytać tylko nadawca i odbiorca, a dostawca usługi nie ma do niej dostępu. Stosują je między innymi WhatsApp, Signal, iMessage i, od końca 2023 roku, domyślnie Messenger w rozmowach prywatnych.

Szyfrowanie chroni przed podsłuchem, włamaniem i nadużyciami, także ze strony samej firmy, i jest ważne dla dziennikarzy, ich źródeł i osób narażonych na przemoc. Jednocześnie oznacza, że platforma nie może sama wykrywać w prywatnych rozmowach nękania, gróźb ani materiałów z wykorzystywaniem dzieci, i dowiaduje się o nich tylko wtedy, gdy uczestnik rozmowy zgłosi konkretne wiadomości.

W Unii od lat trwa spór o projekt rozporządzenia o zapobieganiu wykorzystywaniu seksualnemu dzieci, w którym rozważano obowiązek skanowania komunikacji, także szyfrowanej. Przeciwnicy wskazują, że osłabiłoby to bezpieczeństwo wszystkich użytkowników; zwolennicy, że chroniłoby dzieci.

Dla ofiar hejtu w komunikatorach szyfrowanych najważniejsze jest zabezpieczenie dowodów po swojej stronie, bo platforma nie przechowuje treści rozmowy.

Dla redakcji: W materiałach o szyfrowaniu warto unikać przedstawiania go jako narzędzia przestępców. Większość użytkowników to zwykli ludzie, a szyfrowanie chroni także ofiary przed sprawcami, którzy chcieliby czytać ich rozmowy.

Zobacz też: Grupy zamknięte, Wiadomości znikające, Tajemnica korespondencji, Materiały przedstawiające seksualne wykorzystywanie dzieci, Prywatność

Tajemnica dziennikarska inaczej: ochrona źródeł

Obowiązek dziennikarza zachowania w tajemnicy danych osób, które zastrzegły ich nieujawnianie, oraz wszelkich informacji, których ujawnienie mogłoby naruszyć interesy osób trzecich. Chroni informatorów, w tym osoby opisujące ataki, których doświadczyły, i sygnalistów ujawniających zorganizowane kampanie nienawiści. Zwolnienie z tajemnicy jest możliwe tylko w ściśle określonych przypadkach dotyczących najpoważniejszych przestępstw.

W sprawach o hejt tajemnica pozwala mediom pisać o zjawiskach na podstawie relacji osób, które nie mogą wystąpić pod nazwiskiem z obawy przed kolejnym atakiem. Ochrona obejmuje też materiały, na przykład zrzuty i nagrania przekazane przez informatora, co ma znaczenie, gdy sprawca lub platforma domagają się ich wydania.

Tajemnica nie zwalnia z obowiązku weryfikacji: informacja od anonimowego źródła wymaga potwierdzenia w innym miejscu przed publikacją.

Dla redakcji: Osobom relacjonującym hejt warto z góry wyjaśnić, w jakim zakresie ich dane będą chronione i co się stanie z przekazanymi materiałami; to buduje zaufanie i ogranicza późniejsze spory.

Zobacz też: Prawo prasowe, Anonimizacja, Rozmowa poza cytatem, Sygnalista

Tajemnica korespondencji

Dobro osobiste i przedmiot ochrony prawa karnego: nikt bez uprawnienia nie może otwierać cudzej korespondencji, podłączać się do sieci przekazującej informacje ani uzyskiwać dostępu do informacji dla niego nieprzeznaczonej. Obejmuje wiadomości prywatne w komunikatorach i mediach społecznościowych. Publikowanie cudzych wiadomości prywatnych bez zgody narusza tajemnicę korespondencji i prywatność, niezależnie od ich treści.

W sprawach o hejt zrzuty prywatnych rozmów publikowane „dla ośmieszenia” albo „w obronie własnej” są częstą formą naruszenia, a także częstym dowodem: wiadomość z groźbą opublikowana przez ofiarę w celu udokumentowania ataku jest oceniana inaczej niż wiadomość opublikowana w celu upokorzenia nadawcy. Kontekst i cel publikacji decydują o ocenie.

Dziennikarze publikujący cudzą korespondencję muszą wykazać interes publiczny uzasadniający ingerencję; w sprawach dotyczących osób prywatnych rzadko istnieje.

Dla redakcji: Przed publikacją zrzutu prywatnej rozmowy warto ocenić, czy interes publiczny przeważa nad tajemnicą korespondencji; w sprawach osób prywatnych zwykle nie przeważa.

Zobacz też: Prywatność, Zrzut ekranu, Dobra osobiste, Kontekst wypowiedzi

Telefony zaufania inaczej: linie wsparcia, numery pomocowe

Numery wsparcia, pod którymi osoby w kryzysie, a także ich bliscy, mogą porozmawiać z przeszkolonym konsultantem. W Polsce najważniejsze to 116 111, Telefon Zaufania dla Dzieci i Młodzieży; 116 123, Kryzysowy Telefon Zaufania dla dorosłych; 800 70 2222, Centrum Wsparcia dla osób dorosłych w kryzysie psychicznym; 800 12 12 12, Dziecięcy Telefon Zaufania Rzecznika Praw Dziecka; oraz 800 100 100, telefon dla rodziców i nauczycieli w sprawie bezpieczeństwa dzieci. W sytuacji zagrożenia życia właściwy jest numer alarmowy 112.

Numery różnią się adresatem, godzinami pracy i formą kontaktu; część działa całodobowo, część ma także czat lub kontakt mailowy. Przed publikacją warto sprawdzić aktualne godziny i formy kontaktu na stronach organizacji, które je prowadzą.

W sprawach o hejt telefony zaufania są pierwszym miejscem, do którego może zadzwonić dziecko nękane w sieci, a także rodzic, który nie wie, jak zareagować. Konsultanci pomagają uporządkować sytuację, wskazują dalsze kroki i, gdy trzeba, instytucje, które mogą pomóc.

Informacja o numerach pomocowych powinna być stałym elementem materiałów o samobójstwach, samookaleczeniach i poważnej przemocy wobec dzieci.

Dla redakcji: Numery warto podawać w pełnym brzmieniu, z nazwą i adresatem, na końcu materiału i w opisie publikacji w mediach społecznościowych. Sam numer bez informacji, dla kogo jest, bywa pomijany przez osoby, które go potrzebują.

Zobacz też: Efekt Wertera, Efekt Papageno, Interwencja kryzysowa, Wsparcie psychologiczne, Pierwsza pomoc po hejcie

Teoria spiskowa inaczej: myślenie spiskowe, narracja spiskowa

Wyjaśnienie zdarzeń lub zjawisk jako wyniku tajnego planu potężnych osób lub grup, zwykle wbrew dostępnym dowodom i w sposób niepoddający się obaleniu: każdy dowód przeciwny staje się potwierdzeniem, że spisek jest skuteczny. Teorie spiskowe odpowiadają na potrzebę zrozumienia, kontroli i przynależności, zwłaszcza w czasach niepewności.

W sprawach o hejt teorie spiskowe wyznaczają cele ataków: lekarzy i naukowców w czasie pandemii, dziennikarzy nazywanych częścią spisku, przedstawicieli mniejszości obwinianych o tajne plany. Najstarsze i najgroźniejsze teorie spiskowe, zwłaszcza antysemickie, od stuleci prowadzą do przemocy wobec realnych ludzi.

Rozmowa z osobą przekonaną do teorii spiskowej rzadko zmienia jej zdanie przez przedstawienie faktów; badacze wskazują raczej na znaczenie zaufania, zadawania pytań i nieośmieszania rozmówcy. Ośmieszanie wzmacnia przekonanie, że „oni kpią, bo mamy rację”.

Nie każda nieufność wobec instytucji jest myśleniem spiskowym; prawdziwe spiski i nadużycia władzy istnieją i są ujawniane przez dziennikarzy.

Dla redakcji: W materiałach o teoriach spiskowych lepiej opisywać ich mechanizmy i skutki niż szczegółowo prezentować ich treść. Relacja, która powtarza całą narrację, może ją rozpowszechniać wśród osób, które jej wcześniej nie znały.

Zobacz też: Dezinformacja, Dehumanizacja, Mowa zaszyfrowana, Uprzedzanie dezinformacji, Hejt wobec dziennikarzy

Test zgłoszeń inaczej: ćwiczenie monitoringowe, test reakcji platform

Metoda badania, w której organizacja lub zespół badaczy zgłasza platformom określoną liczbę treści naruszających prawo lub regulamin i sprawdza, ile z nich zostało usuniętych, w jakim czasie i z jakim uzasadnieniem. W ten sposób monitorowano między innymi unijny kodeks postępowania dotyczący nielegalnej mowy nienawiści.

Testy zgłoszeń dają twarde dane o tym, co platformy robią w praktyce, a nie o tym, co deklarują. Pokazują różnice między platformami, między językami i między kategoriami treści, a także to, czy zgłoszenia od zwykłych użytkowników są traktowane inaczej niż zgłoszenia od organizacji.

Ograniczeniem jest wybór treści: organizacje zgłaszają zwykle treści ewidentnie nielegalne lub skrajne, więc wynik nie pokazuje, jak platforma radzi sobie z przypadkami granicznymi. Liczba zgłoszeń bywa niewielka, co utrudnia porównania.

Platformy znające harmonogram testów mogą zachowywać się w ich trakcie inaczej niż zwykle, co krytycy wskazują jako słabość monitoringu prowadzonego w stałych terminach.

Dla redakcji: Cytując wyniki testu zgłoszeń, warto podać, kto zgłaszał, ile treści i jakiego rodzaju. „Platforma usunęła połowę” może znaczyć 5 z 10 albo 500 z 1000.

Zobacz też: Kodeks postępowania w zakresie nielegalnej mowy nienawiści, Zgłoszenie treści, Raport przejrzystości, Konto testowe, Moderacja treści

Transmisja na żywo inaczej: live, streaming, nadawanie na żywo

Przekaz wideo nadawany w czasie rzeczywistym, z możliwością komentowania i często wpłat od widzów. Transmisje są trudne do moderowania, bo treść powstaje w chwili emisji, a systemy automatyczne i zespoły moderatorów reagują z opóźnieniem.

W sprawach o hejt transmisje pojawiają się w kilku rolach: jako patostreamy, w których poniża się uczestników za wpłaty widzów; jako miejsce, gdzie twórca kieruje swoją widownię do ataku na konkretną osobę; jako kanał, na którym dzieci są nakłaniane przez widzów do zachowań ryzykownych; wreszcie jako transmisje przemocy, które inne osoby nagrywają i rozpowszechniają.

Dla dowodów najważniejsze jest nagranie. Zapis transmisji bywa dostępny po jej zakończeniu tylko przez krótki czas albo wcale, dlatego osoby dokumentujące atak nagrywają ekran w trakcie. Platformy przechowują dane o transmisjach, ale ich uzyskanie wymaga szybkiego działania organów.

Raporty regulatorów wskazywały, że część platform nie wykrywała krzywdzenia dzieci w transmisjach na żywo i reagowała na zgłoszenia z dużym opóźnieniem.

Dla redakcji: Opisując transmisję, warto podać, kto ją nadawał, ilu było widzów i czy nadawca czerpał z niej dochód. Te trzy informacje pozwalają ocenić, czy chodzi o incydent, czy o model działania.

Zobacz też: Patostream, Wpłaty od widzów, Zabezpieczenie dowodów, Platformy udostępniania wideo, Nagrywanie przemocy

Treści nielegalne a treści szkodliwe

Rozróżnienie, na którym opiera się cały system moderacji. Treści nielegalne naruszają przepisy prawa: zniesławienie, groźby, mowa nienawiści w rozumieniu kodeksu, treści intymne bez zgody, materiały przedstawiające wykorzystywanie dzieci. Treści szkodliwe nie naruszają prawa, ale regulamin platformy lub normy społeczne: obelgi poniżej progu zniewagi, gloryfikowanie zaburzeń odżywiania, dezinformacja, drastyczne obrazy.

Akt o usługach cyfrowych nakłada obowiązki przede wszystkim wobec treści nielegalnych; treści szkodliwe platformy moderują na podstawie własnych regulaminów, które mogą być surowsze niż prawo. Dlatego ten sam wpis może zostać usunięty przez platformę i jednocześnie nie być przestępstwem, albo zostać w serwisie, choć narusza prawo, jeżeli zgłoszenie nie wykazało nielegalności.

Dla osoby po hejcie rozróżnienie ma praktyczne znaczenie: przy treści nielegalnej ma prawo oczekiwać reakcji i może dochodzić ochrony w sądzie; przy treści szkodliwej zależy od dobrej woli platformy.

Dla redakcji: W materiałach warto pisać, na jakiej podstawie treść została usunięta albo pozostawiona: „naruszała regulamin” i „była nielegalna” to dwie różne informacje.

Zobacz też: Standardy społeczności, Akt o usługach cyfrowych, Moderacja treści, Zgłoszenie treści

Trolling inaczej: trollowanie, troll

Celowe prowokowanie innych użytkowników wpisami obliczonymi na wywołanie kłótni, złości albo zamieszania, zwykle bez rzeczywistego zainteresowania tematem. Troll nie chce przekonać, tylko sprawić, żeby inni tracili czas i nerwy. Klasyczny trolling bywał złośliwą rozrywką; dziś coraz częściej jest zorganizowany i opłacany, a jego celem jest zniechęcenie ludzi do dyskusji albo zagłuszenie konkretnego głosu.

Trolling różni się od hejtu tym, że jego ofiarą jest raczej dyskusja niż konkretna osoba, choć oba zjawiska łatwo się łączą: troll, któremu nie udaje się sprowokować, przechodzi do ataków osobistych. Rozpoznaje się go po braku odpowiedzi na argumenty, po eskalacji zamiast rozmowy i po tym, że zniknięcie rozmówcy jest dla niego sukcesem.

Najskuteczniejszą reakcją pozostaje odmowa udziału: nieodpowiadanie, wyciszanie, zgłaszanie. W sprawach, w których trolling jest zorganizowany, zgłoszenia warto składać zbiorczo i wskazywać powtarzalność zachowań, bo pojedynczy wpis rzadko narusza regulamin.

Dla redakcji: Słowa „troll” i „trolling” bywają używane jako wygodna etykieta na każdego krytyka. W materiale warto ograniczyć je do sytuacji, w której cel prowokacji da się wykazać, na przykład brakiem jakiejkolwiek merytorycznej treści w serii wpisów.

Zobacz też: Farma trolli, Konto fałszywe, Flaming, Brigading, Zgłoszenie treści

Tryb ograniczony inaczej: ograniczanie użytkownika, restrict

Funkcja dostępna w niektórych serwisach, która pozwala ograniczyć kontakt z konkretnym użytkownikiem bez blokowania go i bez jego wiedzy. Komentarze osoby ograniczonej pod wpisami są widoczne tylko dla niej, dopóki właściciel profilu ich nie zatwierdzi, a jej wiadomości trafiają do osobnego folderu bez powiadomień.

Rozwiązanie powstało z myślą o nastolatkach nękanych przez rówieśników, dla których zablokowanie sprawcy bywa sygnałem eskalacji w szkole. Osoba ograniczona nie dostaje informacji, że została ograniczona, więc atak nie przenosi się łatwo w inne miejsce.

Ograniczenie różni się od wyciszenia, które ukrywa treści innej osoby tylko przed użytkownikiem, i od blokady, która przerywa kontakt i jest dla drugiej strony zauważalna. Żadna z tych funkcji nie usuwa treści już opublikowanych i nie zastępuje zgłoszenia, jeżeli treść narusza prawo.

Przed ograniczeniem albo zablokowaniem sprawcy warto zabezpieczyć dowody, bo część widoków po zmianie ustawień staje się trudniejsza do odtworzenia.

Dla redakcji: W materiałach dla rodziców warto wyjaśnić różnicę między ograniczeniem, wyciszeniem i blokadą. To trzy narzędzia na trzy różne sytuacje, a dziecko zwykle zna tylko blokadę.

Zobacz też: Blokowanie, Wyciszanie, Bezpieczne ustawienia konta, Zabezpieczenie dowodów, Filtry komentarzy

Tryb wyborczy inaczej: art. 111 Kodeksu wyborczego, proces wyborczy, sprawa w trybie wyborczym

Szybka procedura sądowa przewidziana w kodeksie wyborczym dla sytuacji, gdy materiały lub wypowiedzi w kampanii zawierają nieprawdziwe informacje. Kandydat albo pełnomocnik komitetu wyborczego może złożyć wniosek do sądu okręgowego, który rozpoznaje go w ciągu 24 godzin; zażalenie rozpoznaje sąd apelacyjny także w ciągu 24 godzin.

Sąd może zakazać rozpowszechniania nieprawdziwych informacji, nakazać przepadek materiałów, nakazać sprostowanie lub przeprosiny oraz zasądzić zapłatę na cel społeczny albo na rzecz wnioskodawcy. Sprostowanie publikuje się szybko, na koszt zobowiązanego, także w prasie.

Tryb dotyczy wyłącznie agitacji wyborczej w czasie kampanii i nie służy do rozstrzygania sporów o oceny i opinie. W ostatnich kampaniach wnioski dotyczyły wypowiedzi w debatach, spotów, wpisów w mediach społecznościowych i materiałów rozpowszechnianych w sieci przez komitety.

Z punktu widzenia hejtu tryb wyborczy jest rzadkim przykładem szybkiej ścieżki sądowej, której osoby prywatne nie mają: kandydat dostaje orzeczenie w dwa dni, obywatel czeka miesiącami.

Dla redakcji: W relacjach z procesów wyborczych warto podawać, co dokładnie sąd uznał za nieprawdziwe i czy orzeczenie jest prawomocne. Obie strony zwykle ogłaszają zwycięstwo, zanim sąd drugiej instancji się wypowie.

Zobacz też: Sprostowanie, Dezinformacja, Fałszywy cytat, Prawomocność, Reklama polityczna

VPN inaczej: wirtualna sieć prywatna, ukrywanie adresu IP

Usługa, która przesyła ruch internetowy użytkownika przez serwer pośredniczący, dzięki czemu strony i serwisy widzą adres IP tego serwera, a nie adres użytkownika. Jest powszechnie używana w firmach, w podróży, do ochrony prywatności w publicznych sieciach i do omijania blokad regionalnych.

W sprawach o hejt korzystanie przez sprawcę z sieci VPN utrudnia ustalenie jego tożsamości, bo adres IP zapisany przez platformę prowadzi do dostawcy usługi, a nie do domu autora. Nie zawsze jednak uniemożliwia: część dostawców przechowuje dane o połączeniach, sprawcy popełniają błędy, logując się czasem bez ochrony, a inne ślady, takie jak numer telefonu przypisany do konta, adres e-mail czy dane płatnicze, prowadzą do tej samej osoby.

Korzystanie z VPN jest legalne i samo w sobie nie świadczy o złych zamiarach. Z VPN korzystają także dziennikarze, sygnaliści i osoby nękane, które chcą ukryć swoje położenie przed sprawcą.

Deklaracje dostawców o nieprzechowywaniu żadnych danych bywają trudne do zweryfikowania.

Dla redakcji: Zdanie „sprawca używał VPN, więc jest nieuchwytny” warto sprawdzić z organami ścigania. Ustalenie tożsamości trwa wtedy dłużej i wymaga więcej czynności, ale często jest możliwe.

Zobacz też: Adres IP, Ustalenie tożsamości sprawcy, Anonimowość a odpowiedzialność, Ślad cyfrowy, Ciemna sieć

Zabezpieczenie danych informatycznych inaczej: art. 218a KPK, zatrzymanie danych na żądanie

Obowiązek dostawców usług telekomunikacyjnych i usług drogą elektroniczną, aby na żądanie sądu lub prokuratora niezwłocznie zabezpieczyć określone dane informatyczne na czas nie dłuższy niż 90 dni. Zabezpieczenie nie oznacza wydania danych, tylko ich zachowanie, żeby nie zniknęły, zanim organ zdąży o nie formalnie wystąpić. W sprawach o materiały z wykorzystywaniem dzieci i treści ułatwiające przestępstwa terrorystyczne zabezpieczenie może być połączone z zablokowaniem dostępu do danych, a obowiązek może dotyczyć także administratora treści.

W sprawach o hejt to jedna z najważniejszych czynności w pierwszych tygodniach. Dane o logowaniach, adresach IP i kontach bywają przechowywane przez platformy i operatorów tylko przez ograniczony czas, a postępowanie zanim ruszy, trwa. Wniosek pokrzywdzonego lub jego pełnomocnika o niezwłoczne wystąpienie o zabezpieczenie danych jest często ważniejszy niż samo zawiadomienie.

Przy serwisach zagranicznych zabezpieczenie odbywa się przez wnioski do ich punktów kontaktowych dla organów ścigania albo w trybie współpracy międzynarodowej, a od sierpnia 2026 roku także przez europejskie nakazy zabezpieczenia i wydania dowodów elektronicznych.

Dla redakcji: Gdy w materiale pada zdanie, że „policja nie ustaliła sprawcy”, warto dopytać, czy i kiedy wystąpiono o zabezpieczenie danych. Często odpowiedź wyjaśnia, dlaczego ustalenie stało się niemożliwe.

Zobacz też: Retencja danych, Dane abonenta, Logi serwisu, Adres IP, Europejski nakaz wydania dowodów elektronicznych

Zabezpieczenie dowodów

Utrwalenie treści i okoliczności ataku w sposób, który pozwoli ich użyć w postępowaniu: zrzuty ekranu z widocznym adresem, datą i nazwą konta, zapis całej strony, pobranie nagrań, zachowanie wiadomości w oryginale, spisanie dat i adresów, a przy poważniejszych sprawach poświadczenie notarialne lub protokół sporządzony przez osobę zaufaną. Zabezpieczenie powinno poprzedzać zgłoszenie treści, bo po usunięciu nie da się jej udokumentować.

Zrzut ekranu jest dowodem słabym, bo łatwo go sfałszować; jego wartość rośnie, gdy zawiera adres, datę i kontekst oraz gdy towarzyszą mu inne dowody: zapis strony, zeznania świadków, dane z platformy. W sprawach sądowych strona przeciwna często kwestionuje zrzuty, dlatego warto zabezpieczyć treść na kilka sposobów.

Zabezpieczenie dotyczy także własnych działań: prośby o zaprzestanie, zgłoszeń, odpowiedzi platform. Dokumentacja ciągu zdarzeń jest w sprawach o nękanie ważniejsza niż pojedyncza wiadomość.

Dla redakcji: W materiałach instruktażowych zabezpieczenie dowodów powinno być pierwszym krokiem, przed blokowaniem i zgłaszaniem; kolejność ma znaczenie.

Zobacz też: Zrzut ekranu, Poświadczenie notarialne, Dowód elektroniczny, Zgłoszenie treści, Zawiadomienie o przestępstwie

Zabezpieczenie roszczeń inaczej: zabezpieczenie powództwa

Postanowienie sądu wydane na wniosek strony jeszcze przed rozstrzygnięciem sprawy, nakazujące na przykład usunięcie treści, zakaz dalszego rozpowszechniania albo zakaz kontaktu, tak aby wyrok wydany po miesiącach nie był bezprzedmiotowy. W sprawach o naruszenie dóbr osobistych zabezpieczenie jest często ważniejsze niż sam wyrok, bo treść przestaje szkodzić od razu.

Wniosek wymaga uprawdopodobnienia roszczenia i interesu prawnego, czyli wykazania, że brak zabezpieczenia utrudni osiągnięcie celu postępowania. Sądy podchodzą do zakazu publikacji ostrożnie, bo ogranicza on wolność słowa przed rozstrzygnięciem sprawy; przy zabezpieczeniach dotyczących wypowiedzi w mediach obowiązują dodatkowe wymagania.

W praktyce zabezpieczenie bywa jedynym sposobem na szybkie usunięcie treści, gdy platforma odmawia, a sprawca nie reaguje na wezwanie. Postanowienie można egzekwować także wobec serwisu, który treść przechowuje.

Dla redakcji: W materiałach o sądowych nakazach usunięcia treści warto rozróżniać zabezpieczenie, czyli decyzję tymczasową, od wyroku, który rozstrzyga sprawę.

Zobacz też: Dobra osobiste, Pozew cywilny, Wolność słowa, Usunięcie treści

Zadośćuczynienie

Suma pieniężna, której osoba, której dobro osobiste naruszono, może żądać za doznaną krzywdę, czyli za cierpienia psychiczne i fizyczne, poczucie poniżenia, utratę spokoju. Sąd może zasądzić ją na rzecz pokrzywdzonego albo, na jego żądanie, na wskazany cel społeczny. Zadośćuczynienie nie jest karą dla sprawcy, choć jego wysokość zależy także od stopnia winy.

W sprawach o hejt wysokość zadośćuczynień w Polsce jest umiarkowana i zależy od skali naruszenia, zasięgu treści, czasu ich dostępności, skutków dla ofiary i postawy sprawcy. Zasięg ma znaczenie szczególne: ten sam wpis w zamkniętej grupie i na profilu z dużą liczbą obserwujących to dwie różne krzywdy.

Zadośćuczynienia nie należy mylić z odszkodowaniem, które rekompensuje szkodę majątkową: utracony zarobek, koszty leczenia, utratę klientów. W jednym pozwie można żądać obu, ale każde trzeba wykazać osobno.

Dla redakcji: W materiałach warto podawać, że kwoty zasądzane w polskich sprawach są zwykle znacznie niższe niż w doniesieniach z innych krajów, żeby nie budować fałszywych oczekiwań u czytelników.

Zobacz też: Odszkodowanie, Dobra osobiste, Pozew cywilny, Cel społeczny

Zagraniczna manipulacja informacyjna inaczej: FIMI, zagraniczna manipulacja informacyjna i ingerencja

Pojęcie używane przez instytucje Unii Europejskiej na określenie działań podejmowanych przez podmioty zagraniczne, najczęściej państwa lub organizacje z nimi związane, które manipulują przestrzenią informacyjną w sposób zamierzony i skoordynowany, zwykle z naruszeniem prawa lub norm. Nacisk położony jest na zachowanie, czyli metody działania, a nie na to, czy konkretna treść jest prawdziwa.

Europejska Służba Działań Zewnętrznych publikuje coroczne raporty o zagrożeniach tego typu, opisujące techniki, cele i główne źródła, a państwa członkowskie tworzą własne zespoły reagowania. W Polsce zjawisko jest monitorowane przez instytucje państwowe i organizacje pozarządowe, zwłaszcza w okresach wyborczych i w związku z wojną w Ukrainie.

Dla tematu hejtu pojęcie jest istotne, bo część ataków na osoby publiczne i grupy społeczne w Polsce, na przykład na uchodźców, jest wzmacniana przez zagraniczne sieci. Nie oznacza to, że hejt ma głównie źródło zagraniczne; zwykle manipulacja wykorzystuje i podsyca istniejące napięcia.

Pojęcie ułatwia skupienie się na metodach, a nie na ocenie poglądów, co pozwala uniknąć zarzutu, że walka z manipulacją jest walką z opiniami.

Dla redakcji: W materiałach o zagranicznej manipulacji warto podawać, kto i na jakiej podstawie przypisał działania konkretnemu państwu. Atrybucja to najtrudniejszy element i musi mieć źródło.

Zobacz też: Operacja wpływu, Dezinformacja, Nieautentyczne zachowanie, Kodeks postępowania w zakresie dezinformacji, Farma trolli

Zakaz kontaktowania się inaczej: zakaz zbliżania się, środek karny, środek zapobiegawczy

Zakaz nawiązywania kontaktu z określoną osobą, orzekany przez sąd jako środek karny po skazaniu albo stosowany w trakcie postępowania jako środek zapobiegawczy. Może obejmować kontakt osobisty, telefoniczny, listowny i przez internet, a także zbliżanie się na określoną odległość.

W sprawach o nękanie w sieci zakres zakazu ma kluczowe znaczenie. Zakaz, który obejmuje tylko zbliżanie się, nie chroni przed wiadomościami, komentarzami i oznaczaniem w mediach społecznościowych; dlatego pełnomocnicy pokrzywdzonych wnoszą o zakaz kontaktu „w jakiejkolwiek formie”, z wyraźnym wymienieniem środków komunikacji elektronicznej.

Złamanie zakazu orzeczonego w wyroku jest samodzielnym przestępstwem, a złamanie środka zapobiegawczego może skutkować zastosowaniem surowszego środka, nawet tymczasowego aresztowania. Aby to zadziałało, pokrzywdzony musi dokumentować każde naruszenie, także pojedynczy komentarz.

Dla redakcji: W materiale warto podać, czego dokładnie dotyczy zakaz. „Sąd zakazał mu kontaktu” nic nie mówi, jeśli zakaz nie obejmuje sieci, a sprawca nadal pisze.

Zobacz też: Kara w zawieszeniu, Stalking, Nękanie, Zabezpieczenie dowodów, Groźba karalna

Zarządzanie reputacją inaczej: ORM, ochrona wizerunku w sieci

Ogół działań mających chronić i poprawiać to, jak osoba lub firma jest postrzegana w internecie: monitoring wzmianek, reagowanie na opinie, usuwanie treści naruszających prawo, depozycjonowanie, publikowanie treści własnych, przygotowanie na kryzys. Usługi tego rodzaju świadczą agencje i, jako działalność odpłatna, także Fundacja, która przychód z nich przeznacza na pomoc osobom najbardziej potrzebującym.

Granica między zarządzaniem reputacją a manipulacją przebiega tam, gdzie zaczyna się wprowadzanie w błąd: kupowanie opinii, ukrywanie informacji o znaczeniu publicznym, atakowanie krytyków. Rzetelne zarządzanie reputacją polega na usuwaniu treści nieprawdziwych i naruszających prawo oraz na pokazywaniu prawdziwego obrazu, a nie na fałszowaniu obrazu.

Dla mediów branża ta jest źródłem wiedzy o mechanizmach ataków, ale wymaga ostrożności: część firm z tego rynku sama stosuje metody, o których mówi, że z nimi walczy.

Dla redakcji: Pytając firmę z branży o metody, warto zapytać wprost, czy kupuje opinie i czy publikuje treści pod cudzym nazwiskiem; odpowiedzi bywają wymijające.

Zobacz też: Depozycjonowanie, Monitoring wizerunku, PR kryzysowy, Fałszywe opinie, Renoma firmy

Zasięg

Liczba osób, do których dotarła dana treść, mierzona wyświetleniami, unikalnymi odbiorcami albo interakcjami. W sprawach o hejt zasięg decyduje o skali krzywdy: ten sam wpis w zamkniętej grupie i na profilu z setkami tysięcy obserwujących to dwie różne sytuacje, a sądy uwzględniają zasięg przy ocenie naruszenia i wysokości zadośćuczynienia.

Zasięg rośnie skokowo, gdy treść trafia w mechanizmy rekomendacji albo zostaje udostępniona przez osobę z dużą liczbą obserwujących. Dlatego reakcja w pierwszych godzinach ma znaczenie: usunięcie wpisu, zanim zdobędzie zasięg, zapobiega kopiom i udostępnieniom, których nie da się już cofnąć.

Dane o zasięgu są dostępne dla autora wpisu, a osoba atakowana widzi tylko liczbę reakcji i komentarzy; w postępowaniu sądowym można żądać od platformy udostępnienia danych o zasięgu.

Dla redakcji: Podając zasięg w materiale, warto sprecyzować, o jaką miarę chodzi; „milion wyświetleń” i „milion osób” to różne wielkości.

Zobacz też: Algorytm rekomendacji, Udostępnienie treści, Zadośćuczynienie, Wiralność

Zaufany podmiot sygnalizujący inaczej: trusted flagger

Organizacja, której zgłoszenia treści nielegalnych platformy muszą rozpatrywać priorytetowo i bez zbędnej zwłoki, wyznaczana przez koordynatora ds. usług cyfrowych w danym państwie na podstawie wiedzy specjalistycznej, niezależności i staranności. Status mogą uzyskać organizacje pozarządowe, instytucje i inne podmioty specjalizujące się w określonych rodzajach treści, na przykład ochronie dzieci albo zwalczaniu mowy nienawiści.

Dla osób po hejcie oznacza to, że zgłoszenie złożone za pośrednictwem zaufanego podmiotu ma większą szansę na szybką i merytoryczną ocenę niż zgłoszenie indywidualne. Dla platform to zobowiązanie do współpracy z organizacjami, które rozumieją lokalny kontekst i język.

Lista zaufanych podmiotów w poszczególnych państwach jest publiczna i zmienia się; warto ją sprawdzić, pisząc o tym, kto może pomóc w zgłaszaniu treści.

Dla redakcji: Określenie „zaufany podmiot sygnalizujący” jest oficjalnym polskim tłumaczeniem i warto go używać, podając angielskie „trusted flagger” raz w nawiasie.

Zobacz też: Akt o usługach cyfrowych, Zgłoszenie treści, Koordynator ds. usług cyfrowych, Zgłoszenie i reakcja

Zawiadomienie o przestępstwie inaczej: zawiadomienie o możliwości popełnienia przestępstwa

Pismo lub ustne zgłoszenie do policji albo prokuratury, że mogło dojść do przestępstwa. Nie wymaga wskazania sprawcy ani kwalifikacji prawnej; wystarczy opis zdarzenia i dowody, na przykład zrzuty ekranu z adresami i datami, zapisane wiadomości, dane świadków. Organ ma obowiązek przyjąć zawiadomienie i wydać postanowienie o wszczęciu albo odmowie wszczęcia postępowania.

W sprawach o hejt zawiadomienie ma sens także wtedy, gdy sprawca jest anonimowy: organy ścigania mogą uzyskać od platform i operatorów dane, których osoba prywatna nie dostanie. Zawiadomienie warto składać na piśmie, z załącznikami i prośbą o potwierdzenie, a przy przestępstwach wnioskowych dołączyć wniosek o ściganie.

Częstym rozczarowaniem jest odmowa wszczęcia albo umorzenie z powodu niewykrycia sprawcy. Na oba rozstrzygnięcia przysługuje zażalenie, a umorzenie nie zamyka drogi cywilnej.

Dla redakcji: Warto rozróżniać zawiadomienie (zgłoszenie do organu) od zgłoszenia treści do platformy: to dwie niezależne drogi, a materiał zyskuje, gdy pokazuje obie.

Zobacz też: Odmowa wszczęcia, Umorzenie postępowania, Ściganie na wniosek, Zabezpieczenie dowodów, Zgłoszenie treści

Zawieszenie konta inaczej: blokada konta, ban

Sankcja platformy wobec użytkownika naruszającego regulamin: czasowe lub trwałe pozbawienie dostępu do konta, uniemożliwienie publikowania albo ograniczenie funkcji. Potocznie każdą taką sankcję nazywa się banem, choć platformy rozróżniają zawieszenie czasowe, trwałe usunięcie konta i ograniczenia częściowe. Osoba zawieszona powinna otrzymać uzasadnienie i możliwość odwołania.

W sprawach o hejt zawieszenie konta sprawcy jest często jedyną odczuwalną konsekwencją i bywa krótkotrwałe: sprawca wraca po kilku dniach albo zakłada nowe konto, co platformy zwalczają z różną skutecznością. Z drugiej strony ofiary bywają zawieszane za treści, którymi dokumentowały atak, na przykład za cytowanie obelg lub publikowanie zrzutów z groźbami.

Trwałe usunięcie konta osoby publicznej, firmy lub twórcy ma skutki gospodarcze i bywa przedmiotem sporów sądowych o dostęp do własnych treści i obserwujących.

Dla redakcji: Słowo „ban” jest potoczne; w tekście lepiej podać, na czym sankcja polegała i na jak długo, bo „zbanowany na tydzień” i „konto usunięte” to różne sytuacje.

Zobacz też: Blokowanie, Uzasadnienie decyzji, Odwołanie od decyzji platformy, Shadowban, Standardy społeczności

Zażalenie

Środek odwoławczy od postanowień wydanych w toku postępowania, w tym od odmowy wszczęcia i od umorzenia postępowania przygotowawczego. Składa się je w terminie siedmiu dni od doręczenia postanowienia, za pośrednictwem organu, który je wydał, a rozpoznaje sąd. Zażalenie nie wymaga adwokata; wystarczy wskazać, dlaczego decyzja jest błędna, na przykład że organ pominął dowody albo źle ocenił charakter gróźb.

W sprawach o hejt zażalenie bywa skuteczne częściej, niż się sądzi, zwłaszcza gdy odmowa opierała się na uznaniu wpisów za „zwykłą krytykę” bez analizy ich treści albo gdy organ nie wystąpił do platformy o dane sprawcy. Sąd, uwzględniając zażalenie, wskazuje, jakie czynności należy przeprowadzić.

Jeżeli po uchyleniu decyzji organ ponownie umorzy sprawę, pokrzywdzony w niektórych sprawach może wnieść własny akt oskarżenia, tak zwany subsydiarny.

Dla redakcji: Termin siedmiu dni jest krótki i liczony od doręczenia; w materiałach informujących o możliwości odwołania warto go podać.

Zobacz też: Odmowa wszczęcia, Umorzenie postępowania, Subsydiarny akt oskarżenia, Zawiadomienie o przestępstwie

Zgłaszanie opinii

Procedura, w której firma lub osoba wskazuje platformie opinię naruszającą zasady: nieprawdziwą, pochodzącą od osoby niebędącej klientem, zawierającą obelgi, dane osobowe, treści niezwiązane z usługą, wystawioną w ramach zorganizowanego ataku. Każda platforma ma własne kategorie i formularze, a skuteczność zależy od dopasowania zgłoszenia do kategorii i od dołączonego uzasadnienia.

Zgłoszenia opinii są częściej odrzucane niż zgłoszenia innych treści, bo platformy chronią prawo klientów do oceny. Skuteczniejsze bywa wskazanie naruszeń formalnych: konfliktu interesów, opinii od konkurenta, treści niedotyczącej doświadczenia klienta, niż spór o prawdziwość oceny. Przy odmowie pozostaje odwołanie, a przy opiniach zniesławiających droga cywilna wobec autora.

Firmy powinny dokumentować zgłoszenia i odpowiedzi platform; w postępowaniu sądowym wykazanie, że platforma odmówiła mimo uzasadnienia, ma znaczenie.

Dla redakcji: Warto pisać, jaką kategorię naruszenia wskazała firma; „zgłosiła opinię jako fałszywą” i „zgłosiła opinię jako obraźliwą” to różne procedury o różnej skuteczności.

Zobacz też: Fałszywe opinie, Wizytówka firmy, Portale opinii, Zgłoszenie treści

Zgłoszenie i reakcja inaczej: notice and action

Mechanizm, w którym każdy może zgłosić platformie treść uznaną za nielegalną, a platforma musi zgłoszenie rozpatrzyć bez zbędnej zwłoki, w sposób staranny i obiektywny, i powiadomić zgłaszającego o decyzji wraz z uzasadnieniem. Zgłoszenie powinno zawierać wyjaśnienie, dlaczego treść jest nielegalna, dokładną lokalizację, dane zgłaszającego i oświadczenie, że działa w dobrej wierze.

Od tego, jak zgłoszenie jest napisane, zależy jego los. Zgłoszenie „to jest hejt” bywa odrzucane; zgłoszenie wskazujące, że wpis zawiera nieprawdziwy zarzut co do faktu, że dotyczy osoby małoletniej albo że ujawnia adres, z odniesieniem do konkretnego przepisu lub zasady regulaminu, jest rozpatrywane inaczej. Dlatego przygotowanie zgłoszeń stanowi istotną część pomocy osobom po hejcie.

Mechanizm ten zastąpił wcześniejsze, mniej sformalizowane zasady usuwania treści na podstawie „wiarygodnej wiadomości” i ujednolicił obowiązki platform w całej Unii.

Dla redakcji: „Zgłoszenie i reakcja” to poprawny polski odpowiednik; angielskie „notice and action” warto podać raz w nawiasie, jeśli materiał jest branżowy.

Zobacz też: Akt o usługach cyfrowych, Zgłoszenie treści, Uzasadnienie decyzji, Odwołanie od decyzji platformy

Zgłoszenie prawne a zgłoszenie z regulaminu inaczej: formularz prawny, zgłoszenie treści niezgodnej z prawem

Dwie różne drogi zgłoszenia tej samej treści do platformy. Zgłoszenie z regulaminu, uruchamiane zwykle przyciskiem przy wpisie, pyta, czy treść narusza standardy społeczności serwisu. Zgłoszenie prawne, składane przez osobny formularz, wskazuje, że treść jest niezgodna z prawem, na przykład zniesławiająca, naruszająca prywatność albo prawa autorskie.

Akt o usługach cyfrowych określa, co powinno zawierać zgłoszenie treści nielegalnej, aby platforma uzyskała wiedzę o bezprawności: uzasadnienie, dlaczego treść jest niezgodna z prawem, dokładne wskazanie lokalizacji, na przykład adresu URL, dane zgłaszającego, z wyjątkiem niektórych przestępstw wobec dzieci, oraz oświadczenie o działaniu w dobrej wierze.

W praktyce obie drogi prowadzą do różnych zespołów i kończą się różnymi decyzjami. Treść, która nie narusza regulaminu, może zostać uznana za nielegalną w konkretnym kraju i zablokowana tylko w nim. Zgłoszenie prawne wymaga więcej pracy, ale daje dokument, który później ma znaczenie przy odpowiedzialności platformy.

Przy hejcie wobec firm i osób prywatnych zgłoszenie prawne bywa skuteczniejsze niż przycisk, zwłaszcza gdy treść zarzuca nieprawdziwe fakty.

Dla redakcji: W materiale o „bezskutecznych zgłoszeniach” warto zapytać, którą drogą je składano. Odpowiedź, że „klikaliśmy zgłoś”, często wyjaśnia wynik.

Zobacz też: Zgłoszenie treści, Zgłoszenie i reakcja, Standardy społeczności, Treści nielegalne a treści szkodliwe, Uzasadnienie decyzji

Zgłoszenie treści inaczej: raportowanie, zgłoszenie do platformy

Czynność użytkownika polegająca na wskazaniu platformie treści naruszającej prawo lub regulamin, zwykle przez przycisk „zgłoś” przy wpisie, komentarzu, koncie lub wiadomości, a przy poważniejszych sprawach przez odrębne formularze: podszywania się, treści intymnych bez zgody, naruszeń praw własności intelektualnej, ochrony danych. Formularze dają lepsze rezultaty niż przycisk, bo trafiają do zespołów specjalistycznych.

Skuteczność zgłoszenia zależy od wyboru właściwej kategorii i od uzasadnienia. Zgłoszenie kilkuset komentarzy jako „nękanie” może przynieść lepszy skutek, gdy wskaże się, że pochodzą z działania skoordynowanego. Zgłoszenie w imieniu dziecka składa rodzic; w imieniu firmy osoba uprawniona do reprezentacji.

Zgłoszenie do platformy i zawiadomienie organów ścigania to dwie niezależne drogi; jedna nie wyklucza drugiej i w poważnych sprawach warto korzystać z obu równocześnie, wcześniej zabezpieczając dowody, bo usunięta treść przestaje być dostępna także jako dowód.

Dla redakcji: W materiałach instruktażowych warto podawać, że zgłoszenie warto poprzedzić zrzutem ekranu z adresem i datą, bo po usunięciu treści nie da się jej już udokumentować.

Zobacz też: Zgłoszenie i reakcja, Zabezpieczenie dowodów, Standardy społeczności, Uzasadnienie decyzji, Zawiadomienie o przestępstwie

Zgoda rozmówcy inaczej: świadoma zgoda, zgoda na publikację, zgoda osoby przedstawionej

Zgoda osoby, której dotyczy materiał, na publikację jej wypowiedzi, wizerunku lub informacji o niej. W przypadku osób po hejcie zgoda powinna być świadoma: rozmówca powinien wiedzieć, w jakim materiale się pojawi, w jakim kontekście, czy będzie rozpoznawalny i jakie mogą być skutki publikacji, w tym ponowna fala ataków.

Prawo prasowe przewiduje autoryzację dosłownie cytowanych wypowiedzi i zakazuje publikowania bez zgody informacji z prywatnej sfery życia, chyba że wiążą się bezpośrednio z działalnością publiczną osoby. Rozmówca może też zastrzec termin i zakres publikacji udzielonych informacji.

Przy osobach małoletnich potrzebna jest zgoda przedstawicieli ustawowych, ale także zgoda samego dziecka, dostosowana do jego wieku i zrozumienia. Nastolatek, którego historia hejtu zostanie opisana wbrew jego woli, może przeżyć publikację jako kolejny atak.

Osoba w kryzysie może udzielić zgody, której później żałuje. Dobrą praktyką jest ponowne potwierdzenie zgody przed publikacją i możliwość wycofania się z rozpoznawalnego udziału.

Dla redakcji: Rozmowa z osobą po hejcie powinna zakończyć się jasnym ustaleniem, co zostanie opublikowane i w jakiej formie. Zaskoczenie po publikacji niszczy zaufanie do redakcji i zniechęca innych do mówienia.

Zobacz też: Autoryzacja, Anonimizacja, Wtórna wiktymizacja, Ofiara i osoba pokrzywdzona, Rozmowa z dzieckiem

Zmuszanie inaczej: art. 191 KK

Stosowanie przemocy wobec osoby lub groźby bezprawnej w celu zmuszenia jej do określonego działania, zaniechania lub znoszenia. Przepis obejmuje sytuacje, w których sprawca nie żąda pieniędzy, lecz zachowania: usunięcia wpisu, wycofania skargi, przeprosin, zerwania kontaktu, milczenia. W sieci najczęstszą formą jest groźba ujawnienia informacji, jeżeli ofiara nie postąpi zgodnie z żądaniem.

Przestępstwo jest ścigane z urzędu, a wystarczy samo działanie w celu zmuszenia, nawet jeśli ofiara nie uległa. To ważne w sprawach o hejt: osoba, która dostała wiadomość „usuń komentarz albo pożałujesz”, może zawiadomić policję niezależnie od tego, czy komentarz usunęła.

Odmianą jest zmuszanie do zwrotu wierzytelności przemocą lub groźbą, spotykane w sporach między firmami i byłymi wspólnikami, gdzie hejt w sieci bywa narzędziem nacisku przy rozliczeniach.

Dla redakcji: Gdy w sprawie pojawia się żądanie i groźba, warto zapytać rozmówcę, czy złożył zawiadomienie. To sprawa dla policji, a nie tylko dla moderatora serwisu.

Zobacz też: Groźba bezprawna, Szantaż, Wymuszenie, Groźba karalna

Znaczek weryfikacji inaczej: niebieski znaczek, konto zweryfikowane, weryfikacja płatna

Oznaczenie przy nazwie konta, które pierwotnie informowało, że serwis potwierdził tożsamość znanej osoby lub instytucji. Od końca 2022 roku X, a od 2023 roku także usługi Meta, udostępniają znaczki w ramach płatnych subskrypcji, a znaczenie oznaczenia różni się między serwisami.

Zmiana ułatwiła podszywanie się: konta z opłaconym znaczkiem, łudząco podobne do kont polityków, firm i dziennikarzy, publikowały fałszywe oświadczenia, a użytkownicy przyzwyczajeni do dawnego znaczenia oznaczenia traktowali je jako wiarygodne. Komisja Europejska uznała sposób działania niebieskiego znaczka na X za wprowadzający w błąd, co było jednym z elementów kary nałożonej na ten serwis w grudniu 2025 roku.

Dla ofiar podszywania się znaczek przy fałszywym koncie utrudnia przekonanie odbiorców, że konto nie jest prawdziwe. Zgłoszenie podszywania się jest skuteczniejsze, gdy osoba pokrzywdzona ma własne konto zweryfikowane albo może przedstawić dokument tożsamości.

Znaczek nie mówi nic o rzetelności treści publikowanych przez konto.

Dla redakcji: W materiałach warto pisać, co oznacza znaczek w danym serwisie w danym czasie. Zdanie „zweryfikowane konto potwierdziło” może dziś znaczyć tyle, że ktoś zapłacił subskrypcję.

Zobacz też: Podszywanie się, Konto fałszywe, Fałszywy cytat, Dezinformacja, Bardzo duże platformy

Znak towarowy inaczej: naruszenie znaku towarowego

Oznaczenie, na przykład nazwa lub logo, zarejestrowane dla określonych towarów lub usług, na które uprawniony ma wyłączność. W sprawach o hejt wobec firm znak towarowy jest praktycznym narzędziem: platformy mają odrębne, zwykle szybsze procedury zgłaszania naruszeń praw własności intelektualnej, dlatego fałszywa strona podszywająca się pod firmę, fałszywa wizytówka albo konto z jej logo bywają usuwane skuteczniej na podstawie znaku niż na podstawie zarzutu oszustwa.

Rejestracja znaku daje też podstawę do działań przeciwko domenom podszywającym się pod firmę oraz do sprzeciwu wobec reklam wykorzystujących jej nazwę. Nie chroni przed krytyką: użycie nazwy firmy w opinii, artykule czy porównaniu jest dozwolone.

Firmy, które nie zarejestrowały znaku, mogą powoływać się na prawo do nazwy i na przepisy o nieuczciwej konkurencji, ale procedury platform dla takich przypadków są mniej sprawne.

Dla redakcji: W materiale o podszywaniu się pod firmy warto wspomnieć, że rejestracja znaku towarowego jest jedną z najskuteczniejszych form profilaktyki, bo daje dostęp do odrębnych procedur platform.

Zobacz też: Podszywanie się, Fałszywa wizytówka, Renoma firmy, Nieuczciwa konkurencja

Zniesławienie inaczej: pomówienie, art. 212 KK

Pomawianie osoby, grupy osób, instytucji lub firmy o takie postępowanie lub właściwości, które mogą poniżyć ją w opinii publicznej albo narazić na utratę zaufania potrzebnego do wykonywania zawodu lub działalności. Chodzi o zarzuty dotyczące faktów: że ktoś kradnie, oszukuje, bije dzieci, przychodzi pijany do pracy. Zniesławienie w internecie albo w innym środku masowego komunikowania podlega surowszej karze niż zniesławienie ustne.

Zniesławienie jest przestępstwem ściganym z oskarżenia prywatnego: pokrzywdzony sam wnosi akt oskarżenia do sądu i sam go popiera, a prokurator może przyłączyć się tylko wtedy, gdy wymaga tego interes społeczny. Niezależnie od drogi karnej pomówienie narusza dobra osobiste, dlatego większość spraw prowadzi się w postępowaniu cywilnym, gdzie łatwiej uzyskać usunięcie treści i przeprosiny.

Obroną przed zarzutem zniesławienia jest wykazanie prawdziwości zarzutu, a przy zarzutach podnoszonych publicznie dodatkowo tego, że służyły obronie społecznie uzasadnionego interesu. Zarzut dotyczący życia prywatnego można podnieść tylko wtedy, gdy ma zapobiec niebezpieczeństwu dla życia lub zdrowia albo demoralizacji małoletniego.

Dla redakcji: Zniesławienie dotyczy zarzutów co do faktów, które da się sprawdzić. Wyzwiska i epitety bez zarzutu faktycznego to zniewaga. Pomylenie tych pojęć jest najczęstszym błędem w materiałach o hejcie.

Zobacz też: Zniewaga, Dowód prawdy, Dobra osobiste, Prywatny akt oskarżenia, Krytyka a hejt

Zniewaga inaczej: znieważenie, art. 216 KK

Znieważenie osoby słowami, gestami lub w inny sposób, w jej obecności albo publicznie, albo pod jej nieobecność z zamiarem, żeby zniewaga do niej dotarła. W przeciwieństwie do zniesławienia zniewaga nie zawiera zarzutu dotyczącego faktów; jest obelgą wymierzoną w godność: wyzwiskiem, wulgarnym epitetem, porównaniem do zwierzęcia, ośmieszającym przezwiskiem. Zniewaga w internecie podlega surowszej odpowiedzialności.

Zniewaga jest ścigana z oskarżenia prywatnego, co oznacza, że pokrzywdzony sam kieruje sprawę do sądu. Sąd może odstąpić od wymierzenia kary, jeżeli zniewagę wywołało wyzywające zachowanie pokrzywdzonego albo jeżeli pokrzywdzony odpowiedział zniewagą wzajemną. Z tego powodu odpowiadanie na obelgi tym samym językiem osłabia pozycję ofiary.

Obrona przed zarzutem zniewagi jest trudniejsza niż przed zarzutem zniesławienia, bo nie ma czego udowadniać: obelga nie staje się dopuszczalna dlatego, że autor był rozgniewany. Sąd bada jedynie, czy dane sformułowanie w danym kontekście jest obiektywnie obraźliwe.

Dla redakcji: Zniewaga i zniesławienie różnią się przedmiotem, nie stopniem dotkliwości. „Złodziej” w odniesieniu do konkretnego czynu jest zarzutem faktycznym, „pasożyt” jest zniewagą, choć oba mogą paść w jednym zdaniu.

Zobacz też: Zniesławienie, Wzajemność zniewag, Dobra osobiste, Dehumanizacja, Krytyka a hejt

Znieważenie funkcjonariusza publicznego inaczej: art. 226 KK, znieważenie organu konstytucyjnego

Przestępstwo polegające na znieważeniu funkcjonariusza publicznego lub osoby do pomocy mu przybranej podczas i w związku z pełnieniem obowiązków służbowych. Odrębny paragraf tego samego artykułu dotyczy publicznego znieważania lub poniżania konstytucyjnego organu Rzeczypospolitej, a osobne przepisy chronią między innymi Prezydenta.

W sprawach o hejt przepis ma znaczenie przy atakach na policjantów i urzędników, a także na nauczycieli czy lekarzy, gdy przepisy szczególne przyznają im ochronę przewidzianą dla funkcjonariuszy publicznych, a zniewaga ma związek z wykonywaniem obowiązków. Jest ścigany z urzędu, co odróżnia go od zwykłej zniewagi, ściganej z oskarżenia prywatnego.

Orzecznictwo polskie i europejskie przypomina jednocześnie, że osoby pełniące funkcje publiczne muszą znosić krytykę szerszą niż osoby prywatne, także ostrą i przesadną. Przepis nie służy do ochrony urzędników przed oceną ich działań, tylko przed znieważeniem.

Dla redakcji: W materiałach o postępowaniach z tego przepisu warto podać, kto został znieważony i w jakim związku z funkcją. Bez tego czytelnik nie odróżni ochrony urzędu od ochrony urzędnika przed krytyką.

Zobacz też: Zniewaga, Osoba publiczna, Dozwolona krytyka, Wolność słowa, Ściganie z urzędu

Znieważenie grupy inaczej: art. 257 KK

Publiczne znieważenie grupy ludności albo poszczególnej osoby z powodu jej przynależności narodowej, etnicznej, rasowej, wyznaniowej albo z powodu bezwyznaniowości, a także naruszenie nietykalności cielesnej z takich powodów. W odróżnieniu od zwykłej zniewagi jest ścigane z urzędu, a motyw sprawcy jest elementem czynu.

Przepis obejmuje wypowiedzi wymierzone w konkretną osobę, ale z powodu jej przynależności do grupy: obelga wobec sąsiada z użyciem jego narodowości podpada pod ten przepis, a ta sama obelga bez odniesienia do narodowości jest zwykłą zniewagą ściganą prywatnie. Ma to znaczenie praktyczne dla ofiar: w pierwszym przypadku wystarczy zawiadomienie.

Platformy usuwają takie treści na podstawie zasad dotyczących mowy nienawiści, które są szersze niż przepis i obejmują także inne cechy.

Dla redakcji: Jeśli obelga odwołuje się do pochodzenia, wyznania lub rasy ofiary, jest to informacja istotna prawnie i warto ją w materiale zaznaczyć, bez powtarzania samej obelgi.

Zobacz też: Nawoływanie do nienawiści, Mowa nienawiści, Zniewaga, Ściganie z urzędu

Zrzut ekranu inaczej: screenshot, print screen

Obraz tego, co w danej chwili wyświetla ekran, wykonany funkcją urządzenia. Najpowszechniejszy sposób dokumentowania hejtu i zarazem najsłabszy dowód: zrzut nie zawiera danych o źródle, łatwo go zmontować, a bez adresu i daty nie wiadomo, skąd i kiedy pochodzi. Sądy przyjmują zrzuty jako dowód, ale oceniają je w powiązaniu z innymi dowodami i pytają, czy strona przeciwna kwestionuje ich autentyczność.

Dobry zrzut zawiera pasek adresu, datę systemową, nazwę konta autora i kontekst wpisu, na przykład wątek, w którym się pojawił. Warto wykonać także zapis całej strony do pliku i, przy sprawach poważniejszych, poświadczenie notarialne albo zapis w usłudze archiwizującej.

Sfabrykowane zrzuty ekranu są też narzędziem hejtu: wpis, którego nikt nie napisał, wklejony w prawdziwą rozmowę. Dlatego przy publikacji zrzutu jako dowodu na czyjąś wypowiedź konieczna jest weryfikacja u źródła.

Dla redakcji: Przed publikacją zrzutu z cudzą wypowiedzią warto poprosić o odnośnik do oryginału albo o inne potwierdzenie; zrzut sam w sobie niczego nie dowodzi, a jego publikacja bez weryfikacji naraża redakcję.

Zobacz też: Zabezpieczenie dowodów, Cheapfake, Poświadczenie notarialne, Dowód elektroniczny