Samotność w klasie w danych: ilu uczniów czuje się wykluczonych i jak wpływa na to sieć

Nikt Was nie wyzywa i nikt nie popycha. Po prostu nikt nie siada obok, nikt nie odpisuje, a klasa ma drugą grupę, w której Was nie ma. Tak wygląda wykluczenie rówieśnicze i dlatego tak trudno o nim opowiedzieć.

Zebraliśmy to, co o samotności w szkole mówią duże badania: PISA, HBSC i raporty NASK. Pokazujemy liczby dla Polski, tłumaczymy, co one mierzą, i wyjaśniamy, dlaczego badacze traktują wykluczenie jako formę przemocy, a nie jako zwykłą niechęć.

W skrócie

• W Polsce 24% piętnastolatków czuje się w szkole jak ktoś obcy albo pomijany, a 21% czuje się w niej samotnie. Średnie dla krajów OECD to 17% i 16% (OECD, PISA 2022).
• Tylko 64% polskich piętnastolatków czuje, że należy do szkolnej społeczności. Średnia OECD to 75%, a wynik Polski jest niższy niż w 2018 roku (OECD, PISA 2022).
• Wysokie wsparcie ze strony klasy deklaruje 55% nastolatków z 44 krajów i regionów. Wśród piętnastoletnich dziewcząt już tylko 47% (WHO i HBSC, badanie 2021/2022).
• Cyberprzemocy doświadczyło 15% nastolatków, czyli mniej więcej 1 na 6 (WHO i HBSC, badanie 2021/2022).
• Ponad połowa polskich nastolatków (53,9%) ma podwyższone poczucie osamotnienia w mediach społecznościowych (NASK, Nastolatki 3.0, badanie z 2022 roku).
• Wykluczanie z grupy badacze zaliczają do agresji relacyjnej. To forma przemocy, nawet jeśli nie pada ani jedno obraźliwe słowo.

Ilu uczniów w Polsce czuje się w szkole samotnie?

Najlepsze porównywalne dane pochodzą z badania PISA, które prowadzi OECD, czyli Organizacja Współpracy Gospodarczej i Rozwoju. PISA kojarzy się z testami z matematyki i czytania, ale uczniowie wypełniają też ankietę o życiu w szkole. W 2022 roku w Polsce wzięło w niej udział 6011 piętnastolatków z 240 szkół.

Wyniki są jednoznaczne. Polscy uczniowie osiągają dobre wyniki w testach, a jednocześnie czują się w szkole mniej u siebie niż ich rówieśnicy z innych krajów.

Wskaźnik (piętnastolatki, 2022)	Polska	Średnia OECD
Czuję, że należę do szkolnej społeczności	64%	75%
Łatwo nawiązuję przyjaźnie w szkole	71%	76%
Czuję się w szkole jak ktoś obcy lub pomijany	24%	17%
Czuję się w szkole samotnie	21%	16%
Nie jestem zadowolony lub zadowolona z życia (ocena 0-4 w skali 0-10)	24%	18%
Ktoś rozpuszczał o mnie przykre plotki	10%	7%

Źródło: OECD, PISA 2022, nota krajowa dla Polski.

Co te liczby znaczą w zwykłej klasie?

Jeśli klasa liczy 25 osób, to statystycznie 6 z nich czuje się w szkole obco, a 5 czuje się samotnie. To nie jest jedna osoba siedząca z boku. To spora grupa, której członkowie zwykle o sobie nie wiedzą.

Jeśli to Wy tak się czujecie.
Nie jesteście wyjątkiem i nic nie jest z Wami nie tak. W Polsce podobne odczucia zgłasza mniej więcej co czwarty piętnastolatek.

Czy jest gorzej niż kilka lat temu?

Według OECD poczucie przynależności do szkoły w Polsce spadło między 2018 a 2022 rokiem. Wzrósł też odsetek uczniów niezadowolonych z życia: z 19% w 2018 roku do 24% w 2022 roku.

Jednocześnie ubyło części otwartych form dręczenia. W 2018 roku na przykre plotki na swój temat skarżyło się w Polsce 16% uczniów, a w 2022 roku 10%. Mniej jawnej agresji nie oznacza więc automatycznie, że uczniowie czują się bardziej u siebie. Wykluczenie jest cichsze i trudniej je policzyć.

Co pokazuje HBSC o wsparciu ze strony klasy?

HBSC to międzynarodowe badanie zdrowia i zachowań młodzieży szkolnej, prowadzone co cztery lata we współpracy ze Światową Organizacją Zdrowia. W edycji 2021/2022 wzięło udział blisko 280 tysięcy uczniów w wieku 11, 13 i 15 lat z 44 krajów i regionów, w tym z Polski.

Uczniowie oceniają w nim trzy zdania o swojej klasie: czy uczniowie lubią być razem, czy większość jest życzliwa i pomocna oraz czy inni akceptują mnie takim, jaki jestem. Z odpowiedzi powstaje wskaźnik wsparcia ze strony klasy.

Tylko nieco ponad połowa czuje wsparcie klasy.
Wysokie wsparcie deklaruje 55% nastolatków. Wynik słabnie z wiekiem i wyraźnie różni się między chłopcami a dziewczętami.

Najtrudniej mają starsze dziewczęta.
Wśród jedenastolatków wysokie wsparcie klasy zgłasza 64% chłopców i 58% dziewcząt. Wśród piętnastolatków jest to 59% chłopców i 47% dziewcząt. Autorzy raportu piszą też, że wsparcie klasy spadało we wszystkich grupach między 2014 a 2022 rokiem, mocniej u dziewcząt.

Źródło tych danych to raport WHO i HBSC o relacjach społecznych nastolatków, badanie 2021/2022.

Jak na tym tle wypada Polska?

W tym samym raporcie Polska pojawia się wśród krajów o najniższym wsparciu rówieśniczym, czyli wsparciu ze strony przyjaciół. Najniższy wynik w całym badaniu, 24%, dotyczy trzynastoletnich chłopców z Polski. Średnia dla wszystkich krajów to 58%.

Podobnie jest ze wsparciem nauczycieli. Wśród jedenastoletnich dziewcząt odsetek zgłaszających wysokie wsparcie nauczycieli waha się od 39% w Polsce do 94% w Albanii. Samotność w klasie ma więc dwie strony: relacje z rówieśnikami i to, czy w szkole jest dorosły, do którego można przyjść.

Jeden wniosek z HBSC jest szczególnie ważny. Mniej więcej 1 na 5 nastolatków (21%) nie ma wysokiego wsparcia ani od rodziny, ani od rówieśników. Uczniowie, którzy mają oba źródła wsparcia, oceniają swoje zdrowie psychiczne lepiej niż pozostali.

Czy wykluczenie z grupy to przemoc?

Tak. Badacze przemocy szkolnej od lat wyróżniają agresję relacyjną. Polega ona na niszczeniu czyichś relacji i pozycji w grupie. Instytut Badań Edukacyjnych w analizie z 2014 roku zalicza do niej rozpowszechnianie kłamstw, wykluczenie i odtrącenie przez innych.

Z tej samej analizy wynika, że w polskich szkołach agresja relacyjna była drugą najczęstszą formą po agresji słownej. Przynajmniej raz doświadczyło jej 44% dziewcząt i 38% chłopców. To starsze dane, z badania opublikowanego w 2011 roku, ale pokazują, że zjawisko nie jest nowe ani rzadkie.

IBE opisuje też wykluczenie jako jedną z form przemocy elektronicznej: celowe usunięcie kogoś z listy kontaktów albo niedopuszczenie go do niej. Wyrzucenie z grupy klasowej po to, żeby komuś dokuczyć, mieści się w tej definicji.

Dlaczego odrzucenie tak boli?

Psychologowie badają odrzucenie w prostym doświadczeniu. Uczestnik gra z innymi w wirtualne podawanie piłki, a po chwili pozostali gracze przestają do niego podawać. W badaniu opublikowanym w 2003 roku w czasopiśmie Science sprawdzono, co dzieje się wtedy w mózgu.

U osób pomijanych w grze rosła aktywność przedniej części kory obręczy, a im silniej badani odczuwali przykrość, tym aktywność była większa. Autorzy zwrócili uwagę, że podobny wzór znany jest z badań nad bólem fizycznym. Streszczenie pracy znajdziecie w bazie PubMed.

To jedno badanie laboratoryjne, a nie dowód na wszystko. Dobrze jednak tłumaczy, dlaczego zdanie „przecież nikt ci nic nie zrobił” tak mija się z odczuciami osoby pomijanej.

Jak odróżnić wykluczenie od zwykłego braku sympatii?

Nikt nie ma obowiązku przyjaźnić się z każdym. Można kogoś nie lubić i mieć własne grono znajomych. Granica przebiega gdzie indziej.

Celowość.
Grupa umawia się, że z kimś nie rozmawia, nie siada obok albo nie zaprasza go nigdzie, żeby to odczuł.

Powtarzalność.
Nie chodzi o jedną przerwę ani jedno wyjście, tylko o tygodnie i miesiące.

Nierówność sił.
Po jednej stronie jest grupa albo osoba lubiana przez klasę, po drugiej ktoś, kto zostaje sam.

Widownia.
Pomijanie odbywa się na oczach innych: w klasie, na wycieczce, na czacie. Jeśli te cechy się łączą, to nie jest już kwestia sympatii. O tym, jak odpowiada na to szkoła, piszemy w tekście o hejcie na grupie klasowej po lekcjach.

Jak sieć wpływa na wykluczenie w klasie?

Dawniej pomijanie kończyło się po ostatnim dzwonku. Dziś klasa spotyka się także na komunikatorach, w grach i w mediach społecznościowych. Wykluczenie przenosi się tam razem z nią.

Jakie formy ma wykluczenie w internecie?

• druga grupa klasowa, do której zaproszono wszystkich poza jedną osobą,
• usunięcie z grupy bez słowa albo dodawanie i usuwanie na zmianę,
• celowe zostawianie wiadomości bez odpowiedzi, gdy innym odpisuje się od razu,
• zdjęcia i relacje ze spotkania, na które kogoś specjalnie nie zaproszono,
• wyrzucanie z drużyny lub serwera w grze za namową innych,
• umawianie się, że nikt nie reaguje na wpisy konkretnej osoby.

Sieć dodaje do wykluczenia dwie rzeczy. Po pierwsze widać je czarno na białym: w liczbie członków grupy, w oznaczeniach na zdjęciach, w przeczytanych wiadomościach. Po drugie nie ma od niego przerwy, bo telefon wraca z Wami do domu.

Co mówią liczby o sieci i samotności?

NASK, czyli Naukowa i Akademicka Sieć Komputerowa, zbadał jesienią 2022 roku 4984 uczniów klas siódmych i ósmych oraz pierwszych i drugich klas szkół ponadpodstawowych. Ponad połowa z nich (53,9%) miała wysoki albo ponadprzeciętny poziom poczucia osamotnienia w mediach społecznościowych, a 10,6% poziom wysoki.

W tym samym badaniu 38,9% nastolatków przyznało, że było w internecie wyzywanych, 24,3% ośmieszanych, a 22,2% poniżanych. Najczęstszą reakcją na przemoc w sieci był brak reakcji i niemówienie o niej nikomu. Wskazało ją 38,5% badanych, więcej niż w 2020 roku, gdy było to 32,4%. Dane pochodzą z raportu NASK Nastolatki 3.0.

W skali międzynarodowej raport WHO i HBSC o przemocy rówieśniczej z badania 2021/2022 podaje, że cyberprzemocy doświadczyło 15% nastolatków: 15% chłopców i 16% dziewcząt. W 2018 roku było to 12% i 13%. Dręczenia w szkole, co najmniej dwa lub trzy razy w miesiącu, doświadczało 11% uczniów.

Uczciwie trzeba dodać, że żadna z tych liczb nie mówi wprost, ilu uczniów usunięto z grupy klasowej. Wiemy, że samotność w szkole i przemoc w sieci są częste i że często dotyczą tych samych osób. Nie wiemy dokładnie, jak duża część samotności bierze się z samego internetu.

Czy sieć może też pomagać?

Może. Dla osoby, która w swojej klasie nie ma nikogo bliskiego, grupa zainteresowań, drużyna w grze czy forum o ulubionej serii bywa pierwszym miejscem, w którym ktoś na nią czeka. To prawdziwe relacje.

Dobrze jednak, żeby nie były jedyne. Dane HBSC pokazują, że najlepiej radzą sobie nastolatki, które mają wsparcie z kilku stron naraz.

Czego te badania nie mówią?

Liczby z tego tekstu są wiarygodne, ale mają granice. Zanim ktoś się na nie powoła, powinien znać cztery zastrzeżenia.

To deklaracje, nie pomiar.
PISA, HBSC i NASK pytają uczniów o ich odczucia. Odpowiedź zależy od dnia, od rozumienia pytania i od tego, jak w danym kraju wypada mówić o samotności. Porównania między krajami trzeba więc czytać ostrożnie.

Różne grupy wiekowe i lata.
PISA bada piętnastolatków, HBSC uczniów w wieku 11, 13 i 15 lat, a NASK klasy od siódmej szkoły podstawowej do drugiej ponadpodstawowej. Najnowsze dostępne edycje pochodzą z lat 2021-2022, czyli z okresu tuż po nauce zdalnej. Wyników z różnych badań nie należy sumować ani odejmować od siebie.

Samotność to nie to samo co wykluczenie.
Uczeń może czuć się samotnie, choć nikt go celowo nie pomija, na przykład po zmianie szkoły. Wskaźniki przynależności mierzą odczucie, a nie zachowanie klasy. Aktualnych, reprezentatywnych danych o tym, ilu polskich uczniów jest celowo wykluczanych, w tym w internecie, nie znaleźliśmy.

Badania nie wskazują przyczyny.
Z danych widać, że niskie poczucie przynależności, gorsze samopoczucie i przemoc często idą w parze. Nie wynika z nich, co jest skutkiem, a co przyczyną.

Co zrobić, gdy klasa Was pomija?

Dane pokazują skalę. Nie zmieniają tego, że dla Was liczy się jedna konkretna klasa. Oto kroki, które realnie pomagają.

1. Nazwijcie to. Pomijanie z premedytacją to forma przemocy, a nie dowód, że coś z Wami nie tak. Od tego łatwiej zacząć rozmowę.
2. Zapiszcie fakty. Kiedy usunięto Was z grupy, kto założył drugą, co napisano. Zrzuty ekranu z datą wystarczą. Więcej o tym w tekście o tym, jak zabezpieczyć dowody hejtu w internecie.
3. Powiedzcie jednej dorosłej osobie. Rodzicowi, wychowawcy, pedagogowi albo psychologowi szkolnemu. Jeśli nie macie 18 lat, nie załatwiajcie tego sami. Dorosły ma narzędzia, których Wy nie macie.
4. Nie odpowiadajcie tym samym. Zakładanie własnej grupy przeciwko komuś zwykle przedłuża sprawę i utrudnia jej wyjaśnienie.
5. Szukajcie jednej osoby, nie całej klasy. Jedna życzliwa relacja zmienia więcej niż próba przekonania do siebie wszystkich.
6. Zadbajcie o miejsce poza klasą. Koło zainteresowań, drużyna, wolontariat, zajęcia w domu kultury. Tam nikt nie zna szkolnych układów.

Jeśli grupa na komunikatorze stała się miejscem dokuczania, czasem lepiej z niej wyjść. Jak zrobić to rozsądnie, opisujemy w tekście o tym, jak bezpiecznie opuścić grupę lub rozmowę.

Jak powiedzieć o tym dorosłemu?

Najtrudniejsze jest pierwsze zdanie. Możecie je napisać, jeśli łatwiej Wam pisać niż mówić. Na przykład tak:

Do wychowawcy.
„Dzień dobry, chciałbym porozmawiać o sytuacji w klasie. Od kilku tygodni jestem pomijany w grupie klasowej i na przerwach. Mam zrzuty ekranu. Czy możemy porozmawiać bez innych uczniów?”

Do rodzica.
„Chcę Ci coś powiedzieć i proszę, żebyś na razie tylko posłuchał. W klasie mnie pomijają, także w internecie. Nie chcę, żebyś od razu dzwonił do innych rodziców. Chcę ustalić, co robimy.”

Co może zrobić świadek?

Wykluczenie działa tylko wtedy, gdy większość się na nie zgadza albo milczy. Wystarczy, że jedna osoba usiądzie obok, odpisze na wiadomość albo zapyta na grupie, dlaczego kogoś w niej brakuje.

Nie trzeba do tego odwagi bohatera. Więcej prostych sposobów znajdziecie w tekście o pomaganiu osobie hejtowanej, gdy jesteście świadkami.

Co może zrobić szkoła i rodzice?

Szkoła odpowiada za bezpieczeństwo uczniów, także to emocjonalne, i powinna reagować na agresję relacyjną tak samo jak na inne formy przemocy. Wychowawca może zmienić skład grup na lekcjach, porozmawiać z klasą o zasadach i ustalić, kto prowadzi oficjalną grupę klasową. Ten tekst nie zastępuje porady prawnika.

Dobrym początkiem jest sprawdzenie, jak klasa naprawdę się czuje. Pytania o przynależność i wykluczenie można dodać do szkolnego badania. Gotowy zestaw jest w tekście o ankiecie o hejcie i cyberprzemocy w szkole.

Rodzice często dowiadują się ostatni. Sygnały, na które warto zwrócić uwagę, opisujemy w tekstach o rozpoznawaniu cyberprzemocy wśród nastolatków i o wpływie hejtu na psychikę dziecka.

Podsumowanie: samotność w klasie jest częsta i da się na nią reagować

Badania PISA z 2022 roku pokazują, że w Polsce mniej więcej co czwarty piętnastolatek czuje się w szkole obco, a co piąty samotnie. To wyniki gorsze od średniej OECD i gorsze niż w 2018 roku. HBSC potwierdza, że wsparcie ze strony klasy słabnie z wiekiem, najmocniej u dziewcząt.

Wykluczenie z grupy to forma agresji relacyjnej. W sieci staje się bardziej widoczne i trwa także po lekcjach. Nie jest jednak wyrokiem. Pomaga nazwanie sprawy, zapisanie faktów, rozmowa z jednym dorosłym i jedna życzliwa osoba w klasie.

Gdzie szukać pomocy?

Jeśli wykluczeniu towarzyszą obraźliwe wpisy, przeróbki zdjęć albo fałszywe konta, Fundacja Usuwanie Hejtu pomoże zabezpieczyć materiał, przygotować zgłoszenia do serwisów i doprowadzić je do końca. W razie potrzeby wskaże prawnika lub psychologa. Kontakt: tel. 222 900 142, biuro@usuwaniehejtu.pl. Sprawy osób niepełnoletnich prowadzimy zawsze z udziałem rodzica lub opiekuna.

• 116 111 - telefon zaufania dla dzieci i młodzieży,
• 800 100 100 - telefon dla rodziców i nauczycieli w sprawie bezpieczeństwa dzieci,
• 116 123 - telefon dla dorosłych w kryzysie emocjonalnym,
• 112 - gdy zagrożone jest życie lub zdrowie.

W szkole pierwszym adresem jest wychowawca, pedagog lub psycholog szkolny, a jeśli to nie pomaga, dyrekcja. Działania Fundacji można wesprzeć darowizną na stronie usuwaniehejtu.pl.

Najczęściej zadawane pytania

1. Ilu uczniów w Polsce czuje się w szkole samotnie?
Według badania PISA z 2022 roku samotność w szkole zgłasza 21% polskich piętnastolatków, a 24% czuje się w niej obco lub jest pomijanych. Średnie dla krajów OECD są niższe i wynoszą 16% oraz 17%.

2. Czym jest poczucie przynależności do szkoły?
To odczucie, że jest się akceptowaną częścią szkolnej społeczności. PISA mierzy je pytaniami o przyjaźnie, samotność i poczucie bycia kimś obcym. W Polsce w 2022 roku przynależność do szkoły deklarowało 64% piętnastolatków.

3. Czy wykluczenie z grupy klasowej jest przemocą?
Jeśli jest celowe i powtarzalne, tak. Badacze zaliczają wykluczanie i odtrącanie do agresji relacyjnej, a celowe usunięcie kogoś z kontaktów internetowych opisują jako formę przemocy elektronicznej.

4. Czym jest agresja relacyjna?
To krzywdzenie kogoś przez niszczenie jego relacji z innymi. Obejmuje między innymi rozpuszczanie plotek, namawianie innych do zerwania kontaktu i izolowanie w grupie. Nie zostawia śladów na ciele, dlatego dorośli często ją przeoczają.

5. Czy samotność w klasie to to samo co wykluczenie?
Nie. Samotność jest odczuciem i może pojawić się także wtedy, gdy nikt nikogo celowo nie pomija, na przykład w nowej szkole. Wykluczenie to zachowanie grupy wobec konkretnej osoby.

6. Kto częściej czuje brak wsparcia klasy: dziewczęta czy chłopcy?
Według badania HBSC z lat 2021/2022 częściej dziewczęta, zwłaszcza starsze. Wysokie wsparcie klasy zgłasza 47% piętnastoletnich dziewcząt i 59% piętnastoletnich chłopców.

7. Czy media społecznościowe zwiększają samotność nastolatków?
Badania pokazują związek, ale nie rozstrzygają o przyczynie. W badaniu NASK z 2022 roku 53,9% nastolatków miało podwyższone poczucie osamotnienia w mediach społecznościowych. Nie wiadomo, w jakim stopniu to skutek sieci, a w jakim sytuacji w klasie.

8. Co zrobić, gdy klasa założyła drugą grupę beze mnie?
Zróbcie zrzut ekranu, jeśli macie do niego dostęp, i powiedzcie o sprawie zaufanemu dorosłemu. Nie zakładajcie własnej grupy przeciwko komuś. Wychowawca może ustalić zasady oficjalnej grupy klasowej i porozmawiać z klasą.

9. Czy warto mówić o wykluczeniu wychowawcy?
Tak, bo szkoła ma możliwości, których uczeń nie ma: zmianę składu grup, rozmowę z klasą, wsparcie pedagoga. Można poprosić o rozmowę bez innych uczniów i o to, by nie wskazywać publicznie, kto zgłosił sprawę.

10. Jak pomóc koledze lub koleżance, których klasa pomija?
Wystarczą drobne gesty: usiąść obok, odpisać na wiadomość, zaprosić do pary na lekcji. Jeśli sytuacja trwa długo, warto powiedzieć o niej dorosłemu. To nie jest donoszenie, tylko reakcja na przemoc.

11. Skąd pochodzą dane o samotności uczniów?
Głównie z trzech źródeł: badania PISA prowadzonego przez OECD, badania HBSC prowadzonego ze Światową Organizacją Zdrowia oraz raportów NASK o nastolatkach w internecie. Każde z nich bada inną grupę wiekową i zadaje inne pytania.

12. Czy sytuacja uczniów w Polsce się pogarsza?
Według OECD poczucie przynależności do szkoły w Polsce spadło między 2018 a 2022 rokiem. W tym samym czasie zmniejszył się odsetek uczniów, o których rozpuszczano plotki, z 16% do 10%. Obraz jest więc niejednoznaczny.

13. Kiedy samotność w szkole wymaga pomocy specjalisty?
Gdy trwa tygodniami i wpływa na sen, jedzenie, naukę albo chęć chodzenia do szkoły. Wtedy warto porozmawiać z psychologiem. Jeśli pojawiają się myśli o zrobieniu sobie krzywdy, trzeba od razu zadzwonić pod 116 111 lub 112.

Źródła

• OECD, 2023: PISA 2022 Results (Volume I and II) - Country Notes: Poland
• WHO Regional Office for Europe, HBSC, 2024: A focus on adolescent social contexts in Europe, central Asia and Canada. HBSC international report from the 2021/2022 survey. Volume 7
• WHO Regional Office for Europe, HBSC, 2024: A focus on adolescent peer violence and bullying in Europe, central Asia and Canada. HBSC international report from the 2021/2022 survey. Volume 2
• WHO Regional Office for Europe, 2024: One in six school-aged children experiences cyberbullying, finds new WHO/Europe study
• NASK - Państwowy Instytut Badawczy, 2023: Nastolatki 3.0. Raport z ogólnopolskiego badania uczniów i rodziców
• Instytut Badań Edukacyjnych, 2014: Przemoc w polskiej szkole - jak naprawdę wygląda. Informacja prasowa
• Science (rekord w bazie PubMed), 2003: Does rejection hurt? An FMRI study of social exclusion

A jak to wygląda w Waszej klasie? Napiszcie w komentarzu

Czy w Waszej szkole ktoś kiedyś zapytał uczniów wprost, czy czują się częścią klasy, i co z tego wynikło? A jeśli sami byliście pomijani: co albo kto pomógł Wam wrócić do grupy lub znaleźć własne miejsce poza nią? Prosimy, żeby w komentarzach nie podawać nazwisk, nazw klas ani innych danych, po których można rozpoznać konkretne osoby.