Ankieta o hejcie i cyberprzemocy w szkole - wzór pytań i zasady badania uczniów

Szkoła zwykle dowiaduje się o hejcie wtedy, gdy sprawa jest już głośna. Dobrze przygotowana ankieta pozwala zobaczyć problem wcześniej: w której klasie się zaczyna, jakie ma formy i dlaczego uczniowie o nim nie mówią.

Poniżej znajdziecie dwa gotowe kwestionariusze, dla klas 4-6 oraz dla klas 7-8 i szkół ponadpodstawowych. Opisujemy też zasady anonimowości, wzór informacji dla rodziców i sposób liczenia wyników, tak aby dało się je porównywać rok do roku.

W skrócie

• Coroczna diagnoza potrzeb uczniów, także w zakresie ich aktywności w internecie, jest obowiązkiem szkoły. Wynika z art. 26 Prawa oświatowego, a przeprowadza ją dyrektor albo upoważniony przez niego pracownik.
• Pytajcie o konkretne zachowania, a nie o „cyberprzemoc”. W badaniu NASK „Nastolatki” z 2024 roku 17% uczniów na pytanie o doświadczenie przemocy internetowej odpowiedziało „trudno powiedzieć”.
• Szkoła widzi tylko część zjawiska. Według tego samego badania NASK z 2024 roku 47% nastolatków nie podjęło żadnej reakcji po doświadczeniu cyberprzemocy, a do nauczyciela zgłosiło się 4%.
• Ankieta ma być naprawdę anonimowa: bez nazwisk, bez logowania, bez adresów e-mail i bez wyników dla bardzo małych grup.
• Liczcie dwa główne wskaźniki: odsetek uczniów, którzy doświadczyli choć jednej formy hejtu, oraz odsetek tych, których spotyka to regularnie. Co roku zadawajcie te same pytania.
• Rodziców poinformujcie z wyprzedzeniem, a uczniom oddajcie wyniki i powiedzcie, co szkoła zrobi dalej.

Po co szkole ankieta o hejcie i cyberprzemocy?

Ankieta nie służy do szukania winnych. Służy do tego, żeby dorośli w szkole wiedzieli, ile jest spraw, o których nikt im nie mówi, i gdzie warto zacząć pracę z klasami.

Co mówią badania ogólnopolskie?

W badaniu NASK „Nastolatki”, przeprowadzonym jesienią 2024 roku wśród ponad 3,6 tys. uczniów klas 7 i 8 szkół podstawowych oraz klas 1 i 2 szkół ponadpodstawowych, tylko 44% badanych zadeklarowało, że nigdy nie doświadczyło żadnej formy przemocy internetowej. Wyzywania doświadczyło 29% uczniów, ośmieszania 19%, a poniżania 18%.

Rodzice widzą znacznie mniej. W tej samej edycji badania 63% opiekunów było przekonanych, że ich dziecko nie doświadczyło żadnej z wymienionych form przemocy. O wyzywaniu dziecka w sieci wiedziało 11% rodziców, podczas gdy mówiło o nim 29% uczniów.

Podobny obraz dają badania międzynarodowe. Według Biura Regionalnego WHO dla Europy, które opisało wyniki badania HBSC z lat 2021-2022, cyberprzemocy doświadczył w ostatnich miesiącach mniej więcej co szósty uczeń w wieku 11, 13 i 15 lat: 15% chłopców i 16% dziewcząt. W poprzedniej edycji, z 2018 roku, było to 12% chłopców i 13% dziewcząt. Badanie objęło ponad 279 tys. młodych ludzi z 44 krajów i regionów.

Dlaczego dane ogólnopolskie nie wystarczą?

Raporty krajowe mówią, jak jest w Polsce. Nie mówią, jak jest w klasie 6b. Jedna szkoła ma problem z grupą klasową, inna z anonimowym profilem, jeszcze inna z nagrywaniem na przerwach. Program działań ma sens tylko wtedy, gdy odpowiada na to, co dzieje się u Was.

Jest też drugi powód. W badaniu NASK z 2024 roku 47% nastolatków, którzy doświadczyli cyberprzemocy, nie zareagowało w żaden sposób, 19% zwróciło się do przyjaciół lub znajomych, a 15% do rodziny. Do nauczycieli poszło 4% badanych, do pedagoga 5%. Liczba zgłoszeń w szkole nie pokazuje więc skali zjawiska. Anonimowa ankieta to często jedyna droga, którą ta wiedza dociera do dorosłych.

Forma przemocy internetowej	Uczniowie, 2022	Uczniowie, 2024	Rodzice o dziecku, 2024
Wyzywanie	38,9%	29%	11%
Ośmieszanie	24,3%	19%	12%
Poniżanie	22,2%	18%	7%
Straszenie	16%	13%	3%
Rozpowszechnianie kompromitujących materiałów	12,3%	9%	3%
Szantażowanie	11,9%	10%	2%
Podszywanie się	10,3%	8%	2%
Brak takich doświadczeń	40,4%	44%	63%
Trudno powiedzieć	17,8%	17%	17%

Źródło: NASK, raport „Nastolatki 3.0” (badanie z 2022 roku, 4984 uczniów) oraz NASK, raport „Nastolatki” (badanie z 2024 roku). Pytanie brzmiało: czy kiedykolwiek doświadczyłeś lub doświadczyłaś któregoś z rodzajów przemocy internetowej. Można było zaznaczyć kilka odpowiedzi.

Ograniczenia tych danych

Liczby z tabeli opisują deklaracje uczniów, a nie stwierdzone zdarzenia. NASK pyta o to, co zdarzyło się kiedykolwiek, i bada klasy 7-8 oraz dwie pierwsze klasy szkół ponadpodstawowych. HBSC pyta o ostatnie miesiące i obejmuje młodszych uczniów. Tych wyników nie da się więc wprost zestawiać ze sobą ani z ankietą Waszej szkoły. Traktujcie je jako tło, a nie jako normę, do której szkoła ma się zbliżyć.

Czy szkoła może przeprowadzić taką ankietę?

Może, a w pewnym zakresie musi. Poniżej trzy podstawy, o które najczęściej pytają dyrektorzy. Ten tekst nie zastępuje porady prawnika ani opinii inspektora ochrony danych w Waszej szkole.

Coroczna diagnoza.
Art. 26 ust. 2 Prawa oświatowego stanowi, że program wychowawczo-profilaktyczny opracowuje się na podstawie wyników corocznej diagnozy potrzeb rozwojowych uczniów, w tym czynników chroniących i czynników ryzyka. Przepis wymienia wprost zagrożenia związane z korzystaniem z technologii informacyjno-komunikacyjnych, w szczególności z aktywnością uczniów w internecie. Według ust. 3 diagnozę przeprowadza dyrektor albo upoważniony przez niego pracownik.

Standardy ochrony małoletnich.
Ustawa o przeciwdziałaniu zagrożeniom przestępczością na tle seksualnym i ochronie małoletnich w art. 22c wymaga, aby standardy placówki określały między innymi zasady korzystania z urządzeń z dostępem do internetu oraz procedury ochrony dzieci przed zagrożeniami w sieci. Co najmniej raz na dwa lata szkoła ocenia standardy i dokumentuje wnioski na piśmie. Wyniki ankiety są do tej oceny bardzo przydatnym materiałem.

Ochrona danych.
Motyw 26 RODO wyjaśnia, że zasady ochrony danych nie dotyczą informacji anonimowych, czyli takich, których nie da się powiązać z konkretną osobą. Dotyczy to jednak tylko ankiety anonimowej naprawdę, a nie z nazwy. O tym, jak to osiągnąć, piszemy niżej.

Przepis o diagnozie nie uzależnia jej od zgody rodziców. Mimo to zawsze informujcie ich wcześniej o badaniu, a udział ucznia traktujcie jako dobrowolny. Jeżeli ankietę ma prowadzić firma, uczelnia lub organizacja z zewnątrz albo jeśli z jakiegoś powodu nie będzie ona anonimowa, zapytajcie o zdanie inspektora ochrony danych, zanim cokolwiek trafi do uczniów.

Jak przygotować badanie, żeby uczniowie odpowiadali szczerze?

Pytajcie o zachowania, a nie o etykiety

Pytanie „Czy jesteś ofiarą cyberprzemocy?” daje słabe wyniki. Część uczniów nie nazywa tak tego, co ich spotyka, a część nie chce się tak określić. W badaniach NASK odpowiedź „trudno powiedzieć” na pytanie o doświadczenie przemocy internetowej wybrało 17,8% uczniów w 2022 roku i 17% w 2024 roku.

Dlatego w obu kwestionariuszach pytamy o konkretne sytuacje: ktoś napisał o Tobie coś przykrego, ktoś wysłał dalej Twoje zdjęcie, ktoś wyrzucił Cię z grupy. Tak samo robi międzynarodowe badanie HBSC. Jak podaje raport WHO z tego badania, uczniów pyta się o złośliwe wiadomości, wpisy lub e-maile oraz o zdjęcia i filmy zamieszczane albo udostępniane w sieci bez ich zgody.

Ustalcie okres, o który pytacie

Pytanie „czy kiedykolwiek” miesza sprawy sprzed kilku lat z bieżącymi. Szkole bardziej przyda się okres, na który ma wpływ: od początku roku szkolnego albo ostatnie dwa miesiące. HBSC pyta o ostatnie parę miesięcy. Wybierzcie jeden okres i trzymajcie się go co roku.

Pytajcie o częstotliwość

Jednorazowy przykry komentarz i codzienne wyśmiewanie to różne sytuacje. Skala „nigdy, raz lub dwa razy, kilka razy w miesiącu, co tydzień lub częściej” pozwala je rozdzielić. Dzięki niej policzycie później osobno uczniów, których hejt spotyka regularnie.

Zapytajcie o trzy role

Uczeń może doświadczać hejtu, widzieć go albo sam w nim uczestniczyć. Często jest w dwóch rolach naraz. Pytanie o świadków mówi najwięcej o klimacie klasy, a pytanie o własny udział pokazuje, ilu uczniów zdaje sobie sprawę z tego, co robi. O tym, jak rozmawiać ze świadkami, piszemy w tekście o pomaganiu osobie hejtowanej w klasie.

Czego nie umieszczać w ankiecie?

• Imion, nazwisk, numerów z dziennika i dat urodzenia.
• Pytań o to, kto konkretnie jest sprawcą. Ankieta nie jest zgłoszeniem ani donosem.
• Pytań o zdrowie, wyznanie, pochodzenie czy sytuację rodzinną ucznia, który wypełnia ankietę.
• Zbyt wielu pytań o cechy, które razem pozwalają rozpoznać osobę, na przykład klasa, płeć, miejsce zamieszkania i klub sportowy jednocześnie.
• Pytań, na które szkoła nie zamierza odpowiedzieć działaniem.

Najmłodszych klas, od pierwszej do trzeciej, nie badajcie kwestionariuszem. W tym wieku lepiej sprawdza się rozmowa wychowawcy z klasą i obserwacja.

Zasady anonimowości: co musi być spełnione?

Uczeń odpowie szczerze tylko wtedy, gdy uwierzy, że nikt nie rozpozna jego odpowiedzi. Samo słowo „anonimowa” w nagłówku tu nie wystarczy.

Bez podpisu i bez logowania.
Wersja papierowa trafia do zaklejonej urny albo koperty zbiorczej. W wersji elektronicznej wyłączcie wymóg logowania i zbieranie adresów e-mail. Nie wysyłajcie ankiety przez konta uczniów w dzienniku elektronicznym, jeśli system zapisuje, kto ją wypełnił.

Jedna godzina, cała klasa.
Najlepiej wypełniać ankietę na lekcji, wszyscy naraz, w ciszy. Ławki rozsuńcie tak jak przy sprawdzianie. Nauczyciel nie chodzi między rzędami i nie zagląda w kartki.

Kto inny zbiera, kto inny liczy.
Dobrze, gdy ankiety zbiera pedagog albo psycholog, a nie wychowawca tej klasy. Pismo ręczne bywa rozpoznawalne, dlatego odpowiedzi na pytania otwarte przepisuje osoba, która nie uczy w danym oddziale.

Bez wyników dla małych grup.
Jeśli w klasie jest ośmiu chłopców, wynik „dwóch chłopców doświadcza gróźb” wskazuje na konkretne osoby. Przyjmijcie stały próg, na przykład 10 osób, poniżej którego nie podajecie wyników dla grupy. Mniejsze oddziały łączcie w poziomy klas.

Dobrowolność.
Uczeń może oddać pustą kartkę albo pominąć dowolne pytanie. Powiedzcie to głośno przed rozpoczęciem. Nikt nie pyta potem, dlaczego ktoś nie odpowiedział.

Żadnego ustalania autorów.
Nawet jeśli odpowiedź jest bardzo niepokojąca, nie porównujcie charakteru pisma i nie dopytujcie klasy, kto to napisał. Jedna taka próba sprawi, że w kolejnym roku nikt nie napisze prawdy.

Co zrobić, gdy w anonimowej ankiecie pojawi się sygnał poważnego zagrożenia?

Zdarza się, że uczeń pisze o groźbach, szantażu albo o tym, że nie chce żyć. Szkoła nie wie, kto to napisał, ale nie jest bezradna. Pedagog lub psycholog jeszcze w tym samym tygodniu idzie do klasy i mówi wprost: w ankietach pojawiły się trudne sprawy, chcemy pomóc, możecie przyjść do mnie albo napisać, o każdej porze.

Każda ankieta powinna też kończyć się krótką informacją, gdzie szukać pomocy: imię i gabinet pedagoga, telefon zaufania dla dzieci i młodzieży 116 111, a w razie zagrożenia życia numer 112. Dzięki temu uczeń dostaje wskazówkę od razu, a nie dopiero po opracowaniu wyników.

Wzór ankiety dla klas 4-6

Kwestionariusz dla młodszych uczniów ma być krótki. Dwanaście pytań zajmuje około 15 minut. Wstęp nauczyciel czyta na głos i sprawdza, czy wszyscy rozumieją skalę odpowiedzi.

Wstęp do odczytania.
Ta ankieta jest anonimowa. Nie podpisuj jej. Nie ma tu dobrych ani złych odpowiedzi i nie dostaniesz za nią oceny. Możesz pominąć pytanie, na które nie chcesz odpowiadać. Pytamy o to, co działo się od początku tego roku szkolnego. Chcemy wiedzieć, jak uczniom naszej szkoły jest w internecie, żeby lepiej pomagać.

1. Czy masz własny telefon z dostępem do internetu? Odpowiedzi: tak, nie.
2. Gdzie piszesz lub rozmawiasz z osobami z klasy? Możesz zaznaczyć kilka odpowiedzi: grupa klasowa w komunikatorze, gry online, serwisy z krótkimi filmami, inne miejsce, nie piszę z klasą przez internet.
3. Czy od początku roku szkolnego ktoś z uczniów napisał o Tobie w internecie coś przykrego albo Cię wyzywał? Odpowiedzi: nigdy, raz lub dwa razy, kilka razy w miesiącu, co tydzień lub częściej.
4. Czy ktoś wyśmiewał Cię na grupie albo w komentarzach? Odpowiedzi jak wyżej.
5. Czy ktoś wysłał dalej albo zamieścił Twoje zdjęcie lub film, chociaż tego nie chciałeś lub nie chciałaś? Odpowiedzi jak wyżej.
6. Czy ktoś usunął Cię z grupy albo namawiał innych, żeby z Tobą nie pisali? Odpowiedzi jak wyżej.
7. Czy ktoś straszył Cię w wiadomościach albo udawał Ciebie w internecie? Odpowiedzi jak wyżej.
8. Czy widziałeś lub widziałaś, że takie rzeczy spotykały inną osobę z naszej szkoły? Odpowiedzi: nie, tak, raz lub dwa razy, tak, wiele razy.
9. Czy Tobie zdarzyło się napisać komuś coś przykrego albo wyśmiewać kogoś w internecie? Odpowiedzi: nie, raz lub dwa razy, więcej razy, nie chcę odpowiadać.
10. Jeśli coś takiego Cię spotkało, komu o tym powiedziałeś lub powiedziałaś? Możesz zaznaczyć kilka odpowiedzi: mamie, tacie lub opiekunowi, wychowawcy, innemu nauczycielowi, pedagogowi lub psychologowi, koledze lub koleżance, nikomu, nic takiego mnie nie spotkało.
11. Jeśli nikomu nie powiedziałeś lub nie powiedziałaś, to dlaczego? Możesz zaznaczyć kilka odpowiedzi: było mi wstyd, bałem się lub bałam się, że będzie gorzej, bałem się lub bałam się, że rodzice zabiorą mi telefon, myślałem lub myślałam, że to nic nie da, nie wiedziałem lub nie wiedziałam, komu powiedzieć, poradziłem lub poradziłam sobie bez pomocy.
12. Co dorośli w szkole mogliby zrobić, żeby uczniowie byli dla siebie milsi w internecie? Napisz własnymi słowami. Nie wpisuj imion ani nazwisk.

Zakończenie na kartce.
Dziękujemy. Jeśli ktoś dokucza Ci w internecie, to nie jest Twoja wina. Możesz o tym porozmawiać z pedagogiem szkolnym, z wychowawcą albo zadzwonić pod numer 116 111.

Wzór ankiety dla klas 7-8 i szkół ponadpodstawowych

Starsi uczniowie poradzą sobie z dłuższym kwestionariuszem i z tabelą odpowiedzi. Wypełnienie zajmuje około 20 minut. Okres i skala częstotliwości są takie same jak w klasach młodszych, dzięki czemu wyniki obu grup da się zestawić.

Wstęp.
Ankieta jest anonimowa i dobrowolna. Nie zbieramy nazwisk, adresów e-mail ani innych danych, które pozwalają Cię rozpoznać. Wyniki poznasz w formie zbiorczej, dla całych poziomów klas. Pytamy o okres od początku tego roku szkolnego. Każde pytanie możesz pominąć.

Część A. Co Cię spotkało

Jak często od początku roku szkolnego spotkały Cię w internecie lub w telefonie poniższe sytuacje ze strony innych uczniów? Przy każdej zaznacz: nigdy, raz lub dwa razy, kilka razy w miesiącu, co tydzień lub częściej.

1. Ktoś Cię wyzywał albo pisał o Tobie obraźliwe rzeczy.
2. Ktoś ośmieszał Cię publicznie, na grupie, w komentarzach albo w relacji.
3. Ktoś opublikował albo przesłał dalej Twoje zdjęcie lub nagranie bez Twojej zgody.
4. Ktoś przerobił Twoje zdjęcie, zrobił z niego mem albo stworzył fałszywy obraz z Twoją twarzą.
5. Ktoś pokazał innym Twoje prywatne wiadomości albo zrzuty ekranu z rozmowy.
6. Ktoś założył konto, które udaje Ciebie, albo wszedł na Twoje konto.
7. Ktoś usunął Cię z grupy albo namawiał innych, żeby Cię ignorowali.
8. Ktoś Ci groził.
9. Ktoś próbował Cię do czegoś zmusić, strasząc, że coś o Tobie ujawni.

Część B. Okoliczności

1. Gdzie to się działo? Możesz zaznaczyć kilka odpowiedzi: grupa klasowa, prywatne wiadomości, komentarze pod zdjęciami lub filmami, anonimowy profil o szkole, gry online lub czat głosowy, inne miejsce, nie dotyczy.
2. Kto to robił? Możesz zaznaczyć kilka odpowiedzi: osoby z mojej klasy, osoby z innych klas naszej szkoły, osoby spoza szkoły, nie wiem, kto to był, nie dotyczy.
3. Czego dotyczyły te treści? Możesz zaznaczyć kilka odpowiedzi: wyglądu, wyników w nauce, zainteresowań, pochodzenia lub języka, sytuacji materialnej, zdrowia, czegoś innego, nie wiem, nie dotyczy.
4. Czy te same osoby dokuczały Ci też w szkole, twarzą w twarz? Odpowiedzi: tak, nie, nie dotyczy.
5. Jak to na Ciebie wpłynęło? Możesz zaznaczyć kilka odpowiedzi: nie chciałem lub nie chciałam iść do szkoły, miałem lub miałam kłopoty ze snem albo z nauką, unikałem lub unikałam części osób, przestałem lub przestałam korzystać z jakiejś aplikacji, nie miało to dla mnie większego znaczenia, nie dotyczy.

Część C. Reakcja

1. Co zrobiłeś lub zrobiłaś? Możesz zaznaczyć kilka odpowiedzi: powiedziałem lub powiedziałam rodzicom, przyjaciołom, wychowawcy lub innemu nauczycielowi, pedagogowi lub psychologowi, zgłosiłem lub zgłosiłam treść w serwisie, zablokowałem lub zablokowałam tę osobę, zachowałem lub zachowałam zrzuty ekranu, odpowiedziałem lub odpowiedziałam tym samym, nic nie zrobiłem lub nie zrobiłam, nie dotyczy.
2. Jeśli nie powiedziałeś lub nie powiedziałaś o tym nikomu w szkole, to dlaczego? Możesz zaznaczyć kilka odpowiedzi: wstyd, obawa, że będzie gorzej, obawa przed opinią osoby, która skarży, przekonanie, że szkoła nic nie zrobi, obawa, że dowiedzą się rodzice, nie wiedziałem lub nie wiedziałam, do kogo pójść, poradziłem lub poradziłam sobie bez pomocy.
3. Jeśli powiedziałeś lub powiedziałaś o tym komuś w szkole, czy to pomogło? Odpowiedzi: tak, częściowo, nie, było gorzej, nie dotyczy.

Część D. Świadkowie i własne zachowanie

1. Jak często od początku roku szkolnego widziałeś lub widziałaś, że ktoś z naszej szkoły był w internecie wyzywany, ośmieszany albo nagrywany bez zgody? Odpowiedzi: nigdy, raz lub dwa razy, kilka razy w miesiącu, co tydzień lub częściej.
2. Co wtedy zwykle robiłeś lub robiłaś? Możesz zaznaczyć kilka odpowiedzi: nic, napisałem lub napisałam do tej osoby prywatnie, stanąłem lub stanęłam w jej obronie, zgłosiłem lub zgłosiłam treść, powiedziałem lub powiedziałam dorosłemu, dołączyłem lub dołączyłam do żartów, nie dotyczy.
3. Czy widziałeś lub widziałaś w internecie treści ośmieszające nauczyciela lub innego pracownika naszej szkoły? Odpowiedzi: tak, nie.
4. Czy Tobie zdarzyło się od początku roku szkolnego napisać komuś coś obraźliwego, wyśmiewać kogoś publicznie albo przesłać dalej czyjeś zdjęcie bez zgody? Odpowiedzi: nie, raz lub dwa razy, więcej razy, nie chcę odpowiadać.

Część E. Szkoła

1. Czy wiesz, do kogo w szkole możesz pójść, gdy ktoś jest hejtowany w internecie? Odpowiedzi: tak, nie jestem pewien lub pewna, nie.
2. Czy uważasz, że dorośli w naszej szkole traktują takie sprawy poważnie? Odpowiedzi: zdecydowanie tak, raczej tak, raczej nie, zdecydowanie nie, nie wiem.
3. Czy wiesz, jak zgłosić obraźliwą treść w serwisie, z którego korzystasz najczęściej? Odpowiedzi: tak, nie.
4. Co szkoła powinna zrobić inaczej? Napisz własnymi słowami. Nie podawaj imion ani nazwisk.

Zakończenie.
Dziękujemy za szczere odpowiedzi. Jeśli opisane sytuacje dotyczą Ciebie, możesz porozmawiać z pedagogiem lub psychologiem szkolnym albo zadzwonić pod numer 116 111. W razie zagrożenia życia dzwoń pod 112.

Pytania o niechciane treści o charakterze seksualnym można dodać w szkołach ponadpodstawowych jako osobny moduł. Zdecydujcie o tym razem z psychologiem szkolnym i uprzedźcie o tym rodziców w informacji o badaniu.

Informacja dla rodziców: wzór

Rodzice powinni dostać informację co najmniej tydzień przed badaniem, tą samą drogą, którą szkoła przekazuje inne ważne komunikaty. Krótki, konkretny tekst uprzedza większość pytań.

Wzór wiadomości.
Szanowni Państwo, w dniach od [data] do [data] w klasach [zakres klas] przeprowadzimy anonimową ankietę o relacjach uczniów w internecie. To część corocznej diagnozy, na której podstawie szkoła przygotowuje program wychowawczo-profilaktyczny.
Ankieta nie zawiera pytań o nazwisko, adres ani dane pozwalające rozpoznać ucznia. Nie pytamy o sprawy rodzinne, zdrowie ani poglądy. Udział jest dobrowolny, a uczeń może pominąć każde pytanie.
Wyniki opracujemy wyłącznie zbiorczo, dla poziomów klas, i przedstawimy je na zebraniu w dniu [data]. Treść pytań jest dostępna do wglądu w sekretariacie oraz u pedagoga szkolnego.
Jeśli nie chcą Państwo, aby dziecko brało udział w badaniu, prosimy o wiadomość do wychowawcy do dnia [data]. Na pytania odpowiada [imię i nazwisko, funkcja, kontakt].

Rodzice mają prawo zobaczyć pytania przed badaniem. Pokazanie ich z wyprzedzeniem zwykle uspokaja obawy. Nie udostępniajcie natomiast rodzicom wypełnionych kwestionariuszy, także ich własnego dziecka. Ankieta jest anonimowa wobec wszystkich dorosłych.

Warto dołączyć jedno zdanie o tym, jak rozmawiać z dzieckiem po ankiecie: bez wypytywania, co zaznaczyło, za to z pytaniem, jak mu jest w klasie. Rodzicom, którzy chcą wiedzieć więcej, możecie polecić tekst o tym, jak rozpoznać, że dziecko doświadcza cyberprzemocy.

Jak policzyć i odczytać wyniki ankiety?

Do opracowania wystarczy arkusz kalkulacyjny. Ważniejsze od narzędzia jest to, żeby co roku liczyć tak samo.

Sześć wskaźników, które warto liczyć co roku

1. Frekwencja. Liczba oddanych ankiet podzielona przez liczbę uczniów w badanych klasach. Poniżej mniej więcej trzech czwartych wyniki czytajcie ostrożnie, bo nie wiadomo, kto nie odpowiedział.
2. Doświadczenie hejtu. Odsetek uczniów, którzy przy co najmniej jednej formie zaznaczyli odpowiedź inną niż „nigdy”.
3. Hejt regularny. Odsetek uczniów, którzy przy co najmniej jednej formie zaznaczyli „kilka razy w miesiącu” lub częściej. Podobny próg, dwa lub trzy razy w miesiącu albo częściej, stosuje badanie HBSC przy pomiarze dręczenia w szkole.
4. Świadkowie. Odsetek uczniów, którzy widzieli hejt wobec innych.
5. Milczenie. Wśród uczniów, którzy czegoś doświadczyli, odsetek tych, którzy nie powiedzieli o tym nikomu w szkole.
6. Zaufanie. Odsetek odpowiedzi „zdecydowanie tak” i „raczej tak” na pytanie, czy dorośli w szkole traktują takie sprawy poważnie.

Przykład obliczeń

Liczby w tym przykładzie są wymyślone i służą tylko pokazaniu rachunku. W klasach 7-8 uczy się 212 osób, ankietę oddało 187. Frekwencja wynosi 187 podzielone przez 212, czyli 88%.

Co najmniej jedną formę hejtu zaznaczyły 52 osoby. Wskaźnik doświadczenia to 52 podzielone przez 187, czyli 28%. Regularnie doświadcza hejtu 15 osób, czyli 8%. Spośród 52 osób 21 nie powiedziało o tym nikomu w szkole. Wskaźnik milczenia to 21 podzielone przez 52, czyli 40%.

Zwróćcie uwagę na mianownik. Wskaźnik doświadczenia liczy się od wszystkich, którzy odpowiedzieli na pytanie. Wskaźnik milczenia liczy się tylko od osób, które czegoś doświadczyły. Pomylenie tych podstaw to najczęstszy błąd w szkolnych raportach.

Zasady, które chronią przed błędnymi wnioskami

Braki odpowiedzi liczcie osobno.
Pominięte pytanie nie oznacza „nigdy”. Podajcie, ile osób odpowiedziało na każde pytanie, i od tej liczby liczcie procenty.

Przy małych grupach podawajcie liczby osób.
W klasie liczącej 20 uczniów jedna osoba to 5 punktów procentowych. Zmiana z 10% na 15% oznacza wtedy jedną osobę więcej i nie świadczy o trendzie.

Nie porównujcie wprost z raportami krajowymi.
NASK pyta, czy coś zdarzyło się kiedykolwiek. Wy pytacie o bieżący rok szkolny. Wasz wynik będzie z natury niższy i nie świadczy to o tym, że w szkole jest lepiej niż w kraju.

Wyższy wynik po roku nie musi oznaczać pogorszenia.
Gdy szkoła zaczyna o hejcie rozmawiać, uczniowie częściej go rozpoznają i częściej o nim piszą. Patrzcie jednocześnie na wskaźnik milczenia i zaufania. Jeśli te się poprawiają, szkoła idzie w dobrą stronę.

Odpowiedzi otwarte grupujcie w tematy.
Przepiszcie je bez imion i szczegółów pozwalających rozpoznać osoby, a potem policzcie, ile razy pojawia się dany temat: grupa klasowa, nagrywanie, anonimowy profil, reakcja nauczycieli.

Co zrobić z wynikami?

Ankieta, po której nic się nie dzieje, uczy uczniów, że nie warto odpowiadać. Zaplanujcie dalsze kroki jeszcze przed badaniem.

Rada pedagogiczna.
Przedstawcie sześć wskaźników, najczęstsze formy hejtu i miejsca, w których do niego dochodzi. Wybierzcie dwa lub trzy działania na ten rok i wpiszcie je do programu wychowawczo-profilaktycznego. Jeśli wyniki wskazują na grupy klasowe, przyda się tekst o tym, co szkoła może i musi zrobić przy hejcie na grupie klasowej. Jeśli uczniowie wskazują anonimowe konto o szkole, zajrzyjcie do tekstu o tym, jak usunąć profil spotted publikujący zdjęcia uczniów.

Uczniowie.
Na godzinie wychowawczej pokażcie wyniki dla poziomu klas, bez wskazywania oddziałów, i powiedzcie, co szkoła zmienia. Przypomnijcie, do kogo można przyjść. Zdanie „z ankiet wiemy, że wielu z Was nikomu o tym nie mówi, i chcemy to zmienić” działa lepiej niż wykład o zagrożeniach.

Rodzice.
Na zebraniu przedstawcie wyniki zbiorcze i plan. Jeśli w ankiecie często pojawia się nagrywanie i przesyłanie zdjęć, podajcie rodzicom konkretne wskazówki, na przykład z tekstu o tym, co zrobić, gdy nagranie dziecka bez zgody krąży po klasie.

Nauczyciele.
Jeśli część uczniów widziała treści ośmieszające pracowników szkoły, potraktujcie to jako osobny temat. Pomoże w tym tekst o tym, jak reagować, gdy nagranie nauczyciela trafia do internetu.

Dokumenty.
Raport zbiorczy dołączcie do dokumentacji diagnozy i do oceny standardów ochrony małoletnich. O tym, jak długo przechowywać wypełnione kwestionariusze i kiedy je zniszczyć, zdecydujcie z inspektorem ochrony danych. Do dalszej pracy potrzebne są wyniki zbiorcze, a nie pojedyncze kartki.

Ankieta pokaże też, czy uczniowie wiedzą, jak zachować materiał, gdy coś się wydarzy. Jeśli nie wiedzą, warto omówić z nimi podstawy z tekstu o tym, jak zabezpieczyć dowody hejtu w internecie.

Najczęstsze błędy w szkolnych ankietach o cyberprzemocy

• Ankieta z nazwiskiem „dla porządku”. Uczniowie odpowiadają wtedy tak, jak ich zdaniem oczekuje szkoła.
• Co roku inne pytania. Wyników nie da się porównać i nie widać, czy działania przynoszą skutek.
• Samo „tak lub nie”. Bez częstotliwości jednorazowy żart i wielomiesięczne nękanie trafiają do tej samej rubryki.
• Wyniki dla pojedynczej klasy na forum. Klasa zaczyna szukać, kto co zaznaczył, a osoby pokrzywdzone są jeszcze bardziej widoczne.
• Badanie tuż po głośnym incydencie. Odpowiedzi opisują wtedy jedną sprawę, a nie zwykły stan. Lepiej trzymać się stałego terminu, na przykład października lub listopada.
• Brak informacji zwrotnej. Uczniowie nie poznają wyników i nie widzą żadnej zmiany.
• Straszenie konsekwencjami. Wstęp w tonie „sprawcy zostaną ukarani” zniechęca do odpowiedzi także świadków.

Podsumowanie: ankieta to początek rozmowy, a nie jej zastępstwo

Dobra ankieta o hejcie jest krótka, pyta o konkretne zachowania w określonym czasie i jest anonimowa naprawdę. Dwa kwestionariusze z tego tekstu możecie wykorzystać w całości albo dopasować do swojej szkoły. Zachowajcie tylko skalę częstotliwości i okres, bo to one pozwalają porównywać wyniki.

Liczby nie są celem. Celem jest to, żeby uczeń, który dziś nikomu nie mówi o hejcie, za rok wiedział, do kogo pójść, i wierzył, że to ma sens. Jeśli wskaźnik milczenia spada, a zaufanie rośnie, szkoła wykonała dobrą pracę, nawet gdy pozostałe wyniki zmieniają się powoli.

Gdzie szukać pomocy?

Fundacja Usuwanie Hejtu pomaga przygotować zgłoszenia szkodliwych treści i prowadzi je do końca, pomaga zabezpieczyć materiał oraz kieruje do prawnika lub psychologa. Nie ustala tożsamości autorów poza drogą prawną i nie zastępuje prawnika. Kontakt: tel. 222 900 142, e-mail biuro@usuwaniehejtu.pl. Działania Fundacji można wesprzeć darowizną na stronie usuwaniehejtu.pl.

• 116 111 - telefon zaufania dla dzieci i młodzieży.
• 800 100 100 - telefon dla rodziców i nauczycieli w sprawach bezpieczeństwa dzieci.
• 116 123 - telefon wsparcia dla dorosłych w kryzysie emocjonalnym.
• 112 - numer alarmowy, gdy zagrożone jest życie lub zdrowie.

W sprawach ochrony danych w ankiecie pomoże inspektor ochrony danych Waszej szkoły, a w sprawach metody badania poradnia psychologiczno-pedagogiczna. Sprawy konkretnych uczniów, które wyjdą na jaw po badaniu, prowadźcie zawsze z udziałem rodziców lub opiekunów.

Najczęściej zadawane pytania

1. Czy szkoła potrzebuje zgody rodziców na anonimową ankietę o cyberprzemocy?
Przepis Prawa oświatowego o corocznej diagnozie nie uzależnia jej od zgody rodziców. Dobrą praktyką jest jednak wcześniejsza informacja, udostępnienie pytań do wglądu i możliwość zgłoszenia, że dziecko nie weźmie udziału. Przy badaniach prowadzonych przez podmiot zewnętrzny zapytajcie inspektora ochrony danych.

2. Od której klasy można pytać uczniów o hejt w internecie?
Kwestionariusz sprawdza się od klasy czwartej, pod warunkiem że jest krótki, a wstęp nauczyciel czyta na głos. W klasach 1-3 lepsza jest rozmowa wychowawcy z klasą i obserwacja niż pisemna ankieta.

3. Ile pytań powinna mieć ankieta o cyberprzemocy?
W klasach 4-6 wystarczy około 12 pytań, które da się wypełnić w kwadrans. Starsi uczniowie poradzą sobie z 20-25 pytaniami w ciągu jednej lekcji. Dłuższe ankiety są wypełniane mniej uważnie.

4. Lepsza jest ankieta papierowa czy internetowa?
Papierowa budzi większe zaufanie uczniów, ale wymaga ręcznego przepisania odpowiedzi. Internetowa liczy się szybciej, lecz musi mieć wyłączone logowanie i zbieranie adresów e-mail. W obu wersjach najlepiej, aby cała klasa wypełniała ankietę jednocześnie.

5. Kiedy w roku szkolnym przeprowadzić badanie?
Dobry termin to październik lub listopad, gdy klasy już się znają, a wyniki zdążą trafić do planu pracy na dany rok. Najważniejsze, aby co roku był to ten sam okres. Unikajcie badania tuż po głośnym incydencie.

6. Czy wychowawca może zobaczyć ankiety swojej klasy?
Lepiej, aby wypełnionych kartek nie oglądał, bo zna charakter pisma i sposób wypowiadania się uczniów. Powinien dostać wyniki zbiorcze oraz przepisane odpowiedzi otwarte bez szczegółów pozwalających kogoś rozpoznać.

7. Co zrobić, jeśli uczeń mimo zakazu wpisze w ankiecie czyjeś nazwisko?
Przy przepisywaniu odpowiedzi nazwisko pomijacie i nie trafia ono do raportu. Sama treść jest jednak sygnałem, że w tej grupie dzieje się coś, czemu warto się przyjrzeć zwykłymi sposobami: rozmową z klasą i obserwacją. Wpis w anonimowej ankiecie nie jest podstawą do wyciągania konsekwencji wobec wskazanej osoby.

8. Czy wyniki ankiety trzeba pokazać rodzicom?
Przepisy tego nie nakazują, ale warto przedstawić wyniki zbiorcze na zebraniu razem z planem działań. Rodzice, którzy widzą liczby z własnej szkoły, chętniej włączają się w rozmowy z dziećmi niż po ogólnej prelekcji.

9. Jak często powtarzać ankietę?
Raz w roku, tak jak diagnozę do programu wychowawczo-profilaktycznego. Częstsze pełne badania męczą uczniów. Po większych działaniach można zrobić krótki pomiar z trzech lub czterech pytań w wybranych klasach.

10. Czy można pytać uczniów, kto jest sprawcą hejtu?
Nie w ankiecie. Anonimowy kwestionariusz ma pokazać skalę i formy zjawiska, a nie wskazywać osoby. Do zgłaszania konkretnych spraw służy rozmowa z pedagogiem, wychowawcą albo szkolna procedura interwencji.

11. Wyniki wyszły bardzo złe. Czy to znaczy, że szkoła zawiodła?
Nie. Wysokie wskaźniki często oznaczają, że uczniowie zaufali ankiecie i napisali prawdę. Szkoła, która zna swoje liczby, jest w lepszej sytuacji niż ta, która ich nie zna, bo może zaplanować konkretną pracę z klasami.

12. Czy ankietę może przeprowadzić rada rodziców albo samorząd uczniowski?
Mogą współtworzyć pytania i pomagać w omówieniu wyników, co zwiększa zaufanie do badania. Za diagnozę odpowiada jednak dyrektor albo upoważniony przez niego pracownik szkoły i to szkoła powinna zbierać oraz opracowywać odpowiedzi.

13. Jak długo przechowywać wypełnione ankiety?
Przepisy o diagnozie nie podają terminu. Ustalcie go z inspektorem ochrony danych i zapiszcie w zasadach badania. Po opracowaniu wyników do dalszej pracy wystarcza raport zbiorczy.

14. Czy ankieta wystarczy jako diagnoza do programu wychowawczo-profilaktycznego?
Jest ważną częścią diagnozy, ale nie całością. Uzupełnijcie ją obserwacjami nauczycieli, analizą zgłoszonych spraw i rozmowami z uczniami oraz rodzicami. Ankieta mówi, jak często coś się dzieje, a rozmowa pomaga zrozumieć dlaczego.

Źródła

• NASK - Państwowy Instytut Badawczy, 2025: Nastolatki. Raport z ogólnopolskiego badania uczniów i rodziców. Suplement (badanie z 2024 r.)
• NASK - Państwowy Instytut Badawczy, 2023: Nastolatki 3.0. Raport z ogólnopolskiego badania uczniów i rodziców (badanie z 2022 r.)
• Biuro Regionalne WHO dla Europy, 2024: One in six school-aged children experiences cyberbullying, finds new WHO/Europe study
• Biuro Regionalne WHO dla Europy, 2024: A focus on adolescent peer violence and bullying in Europe, central Asia and Canada. HBSC international report from the 2021/2022 survey, volume 2
• Sejm RP, Dziennik Ustaw, 2016: Ustawa z dnia 14 grudnia 2016 r. - Prawo oświatowe, art. 26
• Sejm RP, Dziennik Ustaw, 2016: Ustawa z dnia 13 maja 2016 r. o przeciwdziałaniu zagrożeniom przestępczością na tle seksualnym i ochronie małoletnich, art. 22c
• EUR-Lex, 2016: Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/679 (RODO), motyw 26

A jak to wygląda w Waszej szkole? Napiszcie w komentarzu

Jesteśmy ciekawi dwóch rzeczy. Które pytanie w Waszej ankiecie dało odpowiedzi, jakich się nie spodziewaliście? I co zrobiliście z wynikami, żeby uczniowie zobaczyli, że ich głos coś zmienił? Napiszcie też, jakiego pytania zabrakło w naszych wzorach. Prosimy, aby w komentarzach nie podawać nazwisk ani danych uczniów, nauczycieli i szkół.