O szkoleniu
Po co jest to szkolenie
Dyrektor szkoły rzadko słyszy pytanie o odpowiedzialność prawną w dniu, w którym coś się dzieje. Słyszy je zwykle po kilku tygodniach: w piśmie z kuratorium po skardze rodzica, w wezwaniu od pełnomocnika rodziny albo w pytaniu policjanta, który chce wiedzieć, od kiedy szkoła wiedziała o filmie krążącym między uczniami. Wtedy liczy się już tylko to, co zostało zrobione i zapisane. To szkolenie przygotowuje na taką rozmowę, zanim będzie potrzebna.
Porządkujemy obowiązki, które wynikają z przepisów, a nie z przyzwyczajeń. Prawo oświatowe w art. 68 nakłada na dyrektora opiekę nad uczniami i zadania związane z ich bezpieczeństwem w czasie zajęć organizowanych przez szkołę. Ustawa o wspieraniu i resocjalizacji nieletnich w art. 4 § 3 zobowiązuje szkoły publiczne i niepubliczne do niezwłocznego zawiadomienia sądu rodzinnego lub Policji, gdy dowiedzą się o czynie nieletniego ucznia wyczerpującym znamiona przestępstwa ściganego z urzędu, oraz do zabezpieczenia śladów i dowodów. Ustawa o przeciwdziałaniu zagrożeniom przestępczością na tle seksualnym i ochronie małoletnich wymaga standardów ochrony małoletnich, w tym zasad korzystania z internetu i sposobu dokumentowania incydentów. Do tego dochodzą Kodeks cywilny, Kodeks pracy, RODO i Karta Nauczyciela.
Najwięcej miejsca poświęcamy zaniechaniu, bo to ono najczęściej obciąża szkołę. Zarzut rzadko brzmi „szkoła zrobiła coś złego”. Zwykle brzmi „szkoła wiedziała i nic nie zrobiła” albo „zrobiła za późno”. Na zanonimizowanych sprawach pokazujemy, jak to wygląda w praktyce: wychowawca, który od trzech tygodni wiedział o nagonce w klasowej grupie, mail rodzica, który utknął w skrzynce sekretariatu, rozmowa wychowawcza zastosowana tam, gdzie szkoła miała obowiązek zawiadomić sąd rodzinny.
Uczymy też odróżniać obowiązek od decyzji. Nie każda sprawa hejtu jest sprawą dla Policji, a zawiadomienie bez podstawy bywa dla ucznia i rodziny równie trudne jak brak reakcji. Zniesławienie i znieważenie są ścigane z oskarżenia prywatnego, a gdy czyn nieletniego nie jest przestępstwem ściganym z urzędu i popełniono go w szkole lub w związku z obowiązkiem szkolnym, dyrektor może za zgodą rodziców i ucznia zastosować środek oddziaływania wychowawczego, taki jak pouczenie albo przeproszenie pokrzywdzonego. Uczestnicy wychodzą z mapą, która pokazuje, kiedy szkoła musi działać, kiedy może, i jak w każdym z tych przypadków zapisać swoje działania.
Dla kogo
Szkolenie jest przeznaczone dla dyrektorów i wicedyrektorów szkół podstawowych i ponadpodstawowych, dyrektorów przedszkoli i placówek oświatowych, a także dla pedagogów i psychologów, którzy przyjmują w szkole zgłoszenia i prowadzą dokumentację spraw. Przydaje się osobom, które dopiero objęły stanowisko kierownicze, i tym, które mają za sobą sprawę zakończoną skargą do kuratorium albo pytaniami Policji. Dobrze, gdy na sali jest też osoba odpowiedzialna za standardy ochrony małoletnich, bo wiele ustaleń z tego szkolenia trafia właśnie do tego dokumentu.
Plan szkolenia
Plan szkolenia 6 h
- 9:00-9:1515 min
Otwarcie, zastrzeżenie i numery pomocowe
Wyjaśniamy, czym szkolenie jest, a czym nie jest: omawiamy przepisy i praktykę, ale nie udzielamy porad w konkretnych sprawach. Podajemy numery pomocowe: 116 111, 800 12 12 12, 800 100 100 dla rodziców i nauczycieli, 112 oraz infolinię Fundacji 222 900 142.
- 9:15-10:0045 min
Cztery porządki odpowiedzialności
Rozdzielamy odpowiedzialność cywilną placówki, dyscyplinarną nauczyciela i dyrektora z Karty Nauczyciela, karną, która zawsze jest osobista, oraz odpowiedzialność wobec organu prowadzącego i nadzoru pedagogicznego. Na jednej zanonimizowanej sprawie pokazujemy, jak te porządki nakładają się na siebie i dlaczego w rozmowie z rodzicem nie wolno ich mieszać.
- 10:00-10:5050 min
Obowiązki wobec uczniów
Omawiamy opiekę i bezpieczeństwo z art. 68 Prawa oświatowego oraz obowiązkowe standardy ochrony małoletnich: procedurę interwencji, osoby przyjmujące zgłoszenia, zasady korzystania z urządzeń z dostępem do internetu, plan wsparcia dziecka i ocenę standardów co najmniej raz na dwa lata. Przy każdym punkcie pytamy, gdzie w Państwa szkole jest zapisany i kto go wykonuje.
- 10:50-11:3040 min
Kiedy szkoła musi zawiadomić
Przechodzimy przez art. 4 ustawy o wspieraniu i resocjalizacji nieletnich: społeczny obowiązek przy demoralizacji i czynie karalnym, obowiązek szkoły przy przestępstwie ściganym z urzędu oraz środki oddziaływania wychowawczego, które dyrektor może zastosować za zgodą rodziców i ucznia. Dokładamy art. 304 § 2 Kodeksu postępowania karnego, który w szkole publicznej dotyczy przestępstw popełnionych przez dorosłych, i art. 240 Kodeksu karnego, który dotyczy każdego, także dyrektora.
- 11:30-12:0030 min
Ćwiczenie: obowiązek czy decyzja
Zespoły dostają osiem krótkich kart spraw i przypisują każdą do jednej z czterech dróg: obowiązkowe zawiadomienie, środek oddziaływania wychowawczego, działania wychowawcze i statutowe albo sprawa pracownicza. Każdy wybór trzeba uzasadnić przepisem, a nie przeczuciem.
- 12:00-12:3030 min
Przerwa
Przerwa na posiłek i rozmowy w kuluarach.
- 12:30-13:1040 min
Zaniechanie w praktyce
Na podstawie zanonimizowanej teczki sprawy zespoły odtwarzają, kto w szkole i kiedy dowiedział się o problemie, co z tą wiedzą zrobił i w którym miejscu informacja się zatrzymała. Omawiamy, dlaczego dla rodzica i kuratorium liczy się data, w której wiedzę miał pierwszy pracownik, a nie dyrektor.
- 13:10-13:5040 min
Odpowiedzialność cywilna i wizerunek
Wyjaśniamy art. 427 Kodeksu cywilnego i domniemanie, że placówka nie dopełniła nadzoru nad uczniem poniżej 13 lat, dopóki nie wykaże, że nadzór był należyty. Omawiamy dobra osobiste z art. 23 i 24, zadośćuczynienie z art. 448, zgodę na rozpowszechnianie wizerunku z art. 81 ustawy o prawie autorskim oraz obowiązki szkoły jako administratora danych, w tym zgłoszenie naruszenia ochrony danych do Prezesa UODO w ciągu 72 godzin.
- 13:50-14:2030 min
Obowiązki wobec kadry
Omawiamy obowiązki dyrektora jako pracodawcy: przeciwdziałanie mobbingowi z art. 94³ Kodeksu pracy, szacunek dla dóbr osobistych pracownika z art. 11¹ i sprawdzanie kandydatów w Rejestrze Sprawców Przestępstw na Tle Seksualnym przed zatrudnieniem. Omawiamy art. 63 Karty Nauczyciela: ochronę przewidzianą dla funkcjonariuszy publicznych i obowiązek dyrektora oraz organu prowadzącego, by z urzędu występować w obronie nauczyciela, którego uprawnienia naruszono.
- 14:20-14:5030 min
Dokumentacja, która chroni
Uczestnicy poprawiają notatkę napisaną w emocjach, tak żeby zawierała fakty, daty, osoby i decyzje, w tym decyzję o niepodejmowaniu działań wraz z uzasadnieniem. Ustalamy minimum dokumentacji, które powinno powstać w każdej sprawie, i zasady jej przechowywania.
- 14:50-15:0010 min
Podsumowanie i numery pomocowe
Każdy uczestnik wskazuje jedną lukę w obiegu informacji w swojej szkole i osobę, która ją zamknie. Powtarzamy numery pomocowe i infolinię Fundacji.
Plan szkolenia skróconego 3 h (po lekcjach)
- 14:00-14:1010 min
Otwarcie i numery pomocowe
Ustalamy zakres wersji skróconej: przepisy i ich zastosowanie, bez pracy w zespołach. Podajemy numery 116 111, 800 100 100, 112 i infolinię Fundacji 222 900 142.
- 14:10-14:5040 min
Przed kim odpowiada dyrektor
Na jednej planszy zestawiamy organ prowadzący, kuratorium, sąd, rodziców i pracowników, a przy każdym z nich wpisujemy, z jakiego przepisu wynika odpowiedzialność i czym się kończy. Zebrani dopisują sytuacje ze swojej praktyki, a my wskazujemy, do którego porządku należą.
- 14:50-15:3040 min
Zawiadomienie na sześciu przykładach
Omawiamy wspólnie sześć krótkich sytuacji, od obraźliwego wpisu o nauczycielce po rozsyłanie przez ucznia intymnego zdjęcia innej uczennicy, i dla każdej ustalamy, czy obowiązek z art. 4 § 3 ustawy o wspieraniu i resocjalizacji nieletnich powstaje, komu i w jakim terminie się zgłasza. Przy sprawach bez obowiązku pokazujemy, kiedy wystarczy środek oddziaływania wychowawczego.
- 15:30-15:4010 min
Przerwa
Krótka przerwa.
- 15:40-16:2040 min
Jedna skarga, jedna teczka
Czytamy zanonimizowane pismo kuratorium z żądaniem wyjaśnień po skardze rodzica i sprawdzamy, czy teczka sprawy pozwala na nie odpowiedzieć. Zebrani wskazują brakujące daty, notatki i decyzje, a my pokazujemy, jak taka luka wygląda w oczach organu.
- 16:20-16:5030 min
Minimum dokumentacji w każdej sprawie
Ustalamy, jakie zapisy muszą powstać zawsze: przyjęcie zgłoszenia, zabezpieczenie materiału, powiadomienie rodziców, decyzja o zawiadomieniu lub jego braku, plan wsparcia ucznia. Omawiamy, kto prowadzi teczkę i kto ma do niej dostęp.
- 16:50-17:0010 min
Podsumowanie i numery pomocowe
Zapisujemy dwie zmiany w obiegu dokumentów do wprowadzenia od jutra. Powtarzamy numery pomocowe.
Godziny są przykładowe. Kolejność bloków i proporcje dopasowujemy do wieku uczestników, planu lekcji i sytuacji w placówce, zachowując pełny czas szkolenia.
Ćwiczenia
Co uczestnicy robią na zajęciach
Oś wiedzy szkoły
Zespoły dostają zanonimizowaną teczkę sprawy: maile, wpisy w dzienniku elektronicznym, notatki pedagoga i wiadomość od rodzica. Na tej podstawie odtwarzają, który pracownik i kiedy dowiedział się o problemie, co zrobił i gdzie informacja się zatrzymała. Na osi zaznaczają moment, w którym powstał obowiązek działania, i porównują go z chwilą, w której szkoła naprawdę zareagowała. Z ćwiczenia zostaje lista kanałów, którymi zgłoszenie może wpłynąć do szkoły, z osobą odpowiedzialną za każdy z nich.
Obowiązek czy decyzja
Osiem kart z krótkimi opisami spraw trzeba przypisać do jednej z czterech dróg: obowiązkowe zawiadomienie sądu rodzinnego lub Policji, środek oddziaływania wychowawczego za zgodą rodziców i ucznia, działania wychowawcze i statutowe albo sprawa pracownicza. Każdą decyzję zespół uzasadnia przepisem, a prowadzący pokazuje, jak podobna sprawa zakończyła się w rzeczywistości. Najwięcej sporów budzą zwykle sprawy na granicy, i właśnie o nie chodzi.
Notatka, która obroni szkołę
Uczestnicy dostają notatkę służbową napisaną w emocjach, z ocenami uczniów, bez dat i bez informacji, kto co zrobił. Przepisują ją tak, żeby zawierała wyłącznie fakty, źródło każdej informacji, podjęte decyzje i uzasadnienie decyzji o niepodejmowaniu działań. Następnie czytamy obie wersje oczami rodzica, który dostał je w odpowiedzi na wniosek o udostępnienie dokumentów.
Odpowiedź na żądanie wyjaśnień
Na podstawie zanonimizowanego pisma z kuratorium zespoły przygotowują odpowiedź dyrektora, opartą wyłącznie na dokumentach z teczki sprawy. Szybko okazuje się, których dokumentów brakuje i co dyrektor musiałby wtedy odtwarzać z pamięci. Po ćwiczeniu każdy uczestnik ma listę dokumentów, które powinny powstawać w sprawie od pierwszego dnia.
Efekty
Co uczestnicy potrafią po szkoleniu
Rozdzielać porządki odpowiedzialności
Uczestnik odróżnia odpowiedzialność placówki od osobistej odpowiedzialności dyrektora i wie, przed kim odpowiada w każdym z tych porządków.
Wskazać moment powstania obowiązku
Dyrektor wie, kiedy szkoła musi niezwłocznie zawiadomić sąd rodzinny lub Policję, a kiedy decyzja należy do niej.
Stosować środki oddziaływania wychowawczego
Uczestnik zna warunki z art. 4 § 4 ustawy o wspieraniu i resocjalizacji nieletnich i wie, w jakich sprawach środek nie może zastąpić zawiadomienia.
Zamknąć obieg informacji
Szkoła ma ustalone, jak zgłoszenie z każdego kanału trafia do osoby odpowiedzialnej, żeby wiedza jednego pracownika nie zatrzymała się w jednym miejscu.
Pisać dokumentację, która chroni
Uczestnik zapisuje fakty, daty i decyzje, także decyzję o niepodejmowaniu działań wraz z jej uzasadnieniem.
Znać obowiązki pracodawcy
Dyrektor wie, co wynika dla niego z Kodeksu pracy i z obowiązku sprawdzania osób dopuszczanych do pracy z dziećmi.
Odpowiedzieć na pismo z kuratorium
Uczestnik przygotowuje rzeczową odpowiedź na żądanie wyjaśnień, opartą na dokumentacji, a nie na wspomnieniach.
Co zostaje po szkoleniu
W placówce zostaje mapa obowiązków dyrektora w sprawach hejtu i przemocy z podstawą prawną przy każdym punkcie, schemat decyzji o zawiadomieniu sądu rodzinnego lub Policji z rozróżnieniem obowiązku i decyzji szkoły, opis środków oddziaływania wychowawczego z warunkami ich zastosowania, wzór notatki służbowej i karty sprawy z miejscem na daty, osoby i decyzje oraz lista minimum dokumentacji dla każdej sprawy. Dołączamy zestaw pytań, które warto zadać obsłudze prawnej szkoły przy przeglądzie procedur. Uczestnicy dostają materiały w formie elektronicznej, a szkoła zaświadczenie o przeprowadzeniu szkolenia.
Ceny
Ile kosztuje i kto może zamówić
Szkolenie mogą zamówić szkoły i przedszkola, instytucje, rodzice oraz firmy. Każdy zamawiający ma swój cennik, dlatego ceny pokazujemy osobno.
Szkoła lub przedszkole
Szkoły, przedszkola, zespoły szkół, organy prowadzące.
| Szkolenie 6 h z 30-minutową przerwą, do 30 osób | 8 000 zł |
| Wersja skrócona 3 h po lekcjach, bez części warsztatowej | 4 800 zł |
| Szkolenie online na żywo, 6 h, nagranie dla szkoły na 30 dni | 6 500 zł |
| Druga grupa tego samego dnia w tej samej szkole, 6 h | 6 000 zł |
| Certyfikat imienny „Nauczyciel zwalczający Hejt” przy szkoleniu 6 h w szkole, za osobę | 150 zł |
Ceny netto, do każdej dolicza się podatek VAT. Pełny cennik: Cennik dla szkół i organizacji.
Instytucja
Poradnie, placówki opiekuńcze i wychowawcze, domy kultury, kluby, urzędy.
| Szkolenie całodniowe 6 h, do 25 osób | 9 000 zł |
| Warsztat 4 h, do 25 osób | 6 000 zł |
| Zniżka dla organizacji pozarządowych | -20% |
Ceny netto z rozdziału o instytucjach w cenniku dla szkół i organizacji.
Firma
Firmy, które fundują szkolenie dla kadry wybranej szkoły lub przedszkola.
| Szkolenie ufundowane szkole lub przedszkolu | jak dla szkoły |
Ceny netto, do każdej dolicza się podatek VAT. Pełny cennik: Cennik dla firm.
Organizacja
Przygotowanie i warunki
Przed szkoleniem prosimy o przesłanie obowiązującej procedury reagowania i standardów ochrony małoletnich, a jeśli szkoła ma wzór notatki służbowej lub karty sprawy, także tych dokumentów. Dobrze, jeżeli dyrekcja wskaże jedną sprawę z ostatnich miesięcy zakończoną pytaniami rodzica, kuratorium lub Policji; anonimizujemy ją wspólnie i pracujemy na niej wyłącznie w gronie kierowniczym. Potrzebna jest sala z rzutnikiem i miejsce do pracy w zespołach po trzy-cztery osoby. Uczestnicy nie muszą mieć przygotowania prawniczego.
Dopłaty i koszty dodatkowe
Grupa 31-60 osób: dopłata 2 500 zł netto do szkolenia stacjonarnego. Termin w sobotę, niedzielę lub święto: dopłata 25%. Dojazd od Krakowa: 2,50 zł za kilometr w obie strony i 150 zł za godzinę czasu dojazdu, nocleg według kosztów oraz dieta 150 zł za dobę. Na życzenie: zeszyt ćwiczeń 35 zł za osobę, imienne zaświadczenia 15 zł za osobę, nagranie szkolenia dla kadry na 12 miesięcy 1 500 zł, spotkanie kontrolne online po 3 miesiącach 900 zł.
Płatność
Szkoły i instytucje: przelew 14 dni po fakturze, przy pierwszym zamówieniu zaliczka 50%. Rodzice: płatność z góry przy zapisie, przelewem lub kartą. Firmy: zaliczka 50% przy zleceniu, reszta po szkoleniu. Kwotę końcową podajemy na piśmie w ofercie.
Odwołanie i zmiana terminu
Odwołanie do 7 dni przed terminem jest bez kosztów, od 7 do 3 dni przed terminem kosztuje 50% ceny, później 100% ceny. Jedną zmianę terminu robimy bez kosztów.
Zniżki
Szkoły z sieci szkół partnerskich: 10% na szkolenia i warsztaty. Organizacje pozarządowe: 20%. Zniżki nie łączą się, stosujemy najkorzystniejszą dla zamawiającego. Umowy roczne i cykle szkoleń mają własne ceny w cenniku.
Uczciwie
Czego to szkolenie nie daje
Szkolenie nie jest poradą prawną w konkretnej sprawie i nie zastępuje obsługi prawnej szkoły. Pokazujemy, co wynika z przepisów i jak stosuje się je w typowych sytuacjach szkolnych, ale sprawa, która już trwa, wymaga indywidualnej analizy dokumentów i okoliczności. Nie oceniamy też zgodności Państwa dokumentacji z przepisami i nie występujemy w imieniu szkoły przed organami. Szkolenie podnosi kwalifikacje kadry kierowniczej i ułatwia rozpoznanie momentu, w którym powstaje obowiązek, jednak każdy przypadek jest inny, a przepisy oświatowe zmieniają się często. Dlatego wiedzę z tego zakresu trzeba odświeżać regularnie, najlepiej przy każdej zmianie procedur szkoły i po każdej poważniejszej sprawie.
Pytania
Pytania przed zamówieniem
Czy dyrektor odpowiada osobiście, czy odpowiada szkoła?
To zależy od rodzaju odpowiedzialności. Odpowiedzialność cywilną ponosi co do zasady placówka, a w szkole publicznej w praktyce jednostka samorządu, która ją prowadzi, na przykład za szkodę wyrządzoną przez ucznia poniżej 13 lat pozostającego pod nadzorem szkoły albo za szkodę wynikającą z zaniedbań szkoły. Odpowiedzialność dyscyplinarna i karna jest natomiast zawsze osobista: dyrektor jako nauczyciel podlega odpowiedzialności dyscyplinarnej z Karty Nauczyciela, a jak każdy, kto ma wiarygodną wiadomość o przestępstwie z katalogu art. 240 Kodeksu karnego, odpowiada za niezawiadomienie o nim. Na szkoleniu rozdzielamy te porządki, bo w rozmowach z rodzicami często się mieszają.
Czy każdą sprawę hejtu trzeba zgłaszać na policję?
Nie każdą. Prawny obowiązek szkoły z art. 4 § 3 ustawy o wspieraniu i resocjalizacji nieletnich dotyczy czynów wyczerpujących znamiona przestępstwa ściganego z urzędu lub przestępstwa skarbowego i wtedy szkoła zawiadamia sąd rodzinny lub Policję niezwłocznie, na przykład gdy uczeń rozsyła treści pornograficzne z udziałem małoletniego. Zniesławienie i znieważenie (art. 212 i 216 Kodeksu karnego) są ścigane z oskarżenia prywatnego, więc ten obowiązek nie powstaje: szkoła reaguje wychowawczo i informuje rodziców, a gdy czyn popełniono w szkole lub w związku z obowiązkiem szkolnym, dyrektor może za zgodą rodziców i ucznia zastosować środek oddziaływania wychowawczego, jeśli to wystarczy. Ustawa mówi przy tym o społecznym obowiązku zawiadomienia przy każdym czynie karalnym nieletniego (art. 4 § 2), dlatego decyzję o niezawiadamianiu warto zapisać razem z uzasadnieniem. Wyjątkiem jest znieważenie nauczyciela podczas i w związku z pełnieniem obowiązków, bo nauczyciel korzysta wtedy z ochrony przewidzianej dla funkcjonariuszy publicznych (art. 63 Karty Nauczyciela), a taki czyn jest ścigany z urzędu.
Co znaczy, że szkoła odpowiada za zaniechanie?
Że zarzut nie dotyczy tego, co szkoła zrobiła, tylko tego, czego nie zrobiła, choć wiedziała albo powinna była wiedzieć. W praktyce sprawdza się wtedy trzy rzeczy: kiedy pierwszy pracownik dowiedział się o sprawie, co zrobił z tą wiedzą i czy szkoła miała zasady, które przekazywały ją dalej. Przy uczniach poniżej 13 lat dochodzi art. 427 Kodeksu cywilnego: placówka sprawująca nadzór odpowiada za szkodę, chyba że wykaże, że nadzór był należyty. Dlatego szkoła musi umieć to wykazać z dokumentów.
Czy mail od rodzica do sekretariatu oznacza, że szkoła już wie?
W praktyce tak. Rodzic, kuratorium i sąd patrzą na datę, w której informacja wpłynęła do szkoły, a nie na to, kiedy dotarła do właściwej osoby. Jeżeli wiadomość leżała tydzień w skrzynce sekretariatu, jest to tydzień zwłoki szkoły. Na szkoleniu ustalamy, jak zgłoszenie z każdego kanału ma być przekazywane dalej i potwierdzane zgłaszającemu.
Czy szkolenie zastąpi konsultację z prawnikiem szkoły?
Nie. Pokazujemy przepisy i ich zastosowanie w praktyce szkolnej, ale nie wydajemy opinii prawnych w konkretnych sprawach ani o dokumentach Państwa szkoły. Dyrektor po szkoleniu wie, kiedy obowiązek powstaje bez wątpliwości, a kiedy sprawa wymaga indywidualnej analizy z obsługą prawną placówki. To rozróżnienie oszczędza czas obu stronom.
Czy omawiacie odpowiedzialność wobec nauczycieli, nie tylko wobec uczniów?
Tak, w zakresie, który dotyczy dyrektora jako pracodawcy: obowiązek przeciwdziałania mobbingowi z art. 94³ Kodeksu pracy, szacunek dla dóbr osobistych pracownika z art. 11¹, sprawdzanie kandydatów w Rejestrze Sprawców Przestępstw na Tle Seksualnym przed dopuszczeniem do pracy z dziećmi oraz obowiązek występowania z urzędu w obronie nauczyciela, którego uprawnienia naruszono, wynikający z art. 63 ust. 2 Karty Nauczyciela. Szczegółowo temat hejtu wobec kadry omawiamy na osobnym szkoleniu, które łatwo połączyć z tym w jeden cykl.
Zobacz też