KiVa, Olweus i inne programy przeciw przemocy w szkole: porównanie wyników ewaluacji

Szkoła, która chce ograniczyć przemoc rówieśniczą, szybko trafia na dwie nazwy: KiVa i Olweus. Oba programy mają za sobą duże badania, ale ich wyniki bywają streszczane jednym zdaniem, które niewiele mówi. Tymczasem ten sam program w jednym kraju działa wyraźnie, a w innym słabiej albo wcale.

Zebraliśmy opublikowane ewaluacje i zestawiliśmy je obok siebie: założenia programów, czas trwania, skalę badań oraz wyniki w kraju pochodzenia i po przeniesieniu za granicę. Przy każdej liczbie podajemy źródło, żebyście mogli sprawdzić ją sami.

W skrócie

• Programy szkolne działają, ale umiarkowanie. Przegląd 100 ewaluacji opublikowany w 2021 roku w Campbell Systematic Reviews pokazał spadek stosowania przemocy o około 18-19% i spadek doświadczania przemocy o około 15-16%.
• KiVa ma najwięcej badań z losowym przydziałem szkół. W fińskim wdrożeniu ogólnokrajowym, opisanym w 2011 roku w Journal of Consulting and Clinical Psychology, objęto około 150 tys. uczniów z 888 szkół, a iloraz szans dla doświadczania przemocy wyniósł 1,22.
• Po przeniesieniu KiVa za granicę wyniki są różne: wyraźne we Włoszech i w Holandii, brak istotnego efektu w mniejszym badaniu w Walii, niewielki, ale potwierdzony efekt w dużym badaniu brytyjskim z lat 2021-2022 (Psychological Medicine, 2024).
• Program Olweusa wypada lepiej w Norwegii niż w Stanach Zjednoczonych. Według metaanalizy z 2019 roku spadek doświadczania przemocy wyniósł tam odpowiednio około 29% i 11%.
• Na oficjalnej liście krajów, w których działa KiVa, nie ma Polski (stan na październik 2026 roku). Wyniki z innych państw są dla polskiej szkoły wskazówką, a nie obietnicą.
• Najwięcej zależy od wdrożenia: podejścia obejmującego całą szkołę, jasnych zasad w klasie, informacji dla rodziców i pracy z osobami, które doświadczyły przemocy.

Jak czytać wyniki ewaluacji programów przeciw przemocy?

W badaniach używa się angielskiego słowa bullying. Oznacza ono dręczenie rówieśnicze, czyli zachowanie, które ma trzy cechy: zamiar skrzywdzenia, powtarzalność i wyraźną przewagę jednej strony nad drugą. Taką definicję przyjmują autorzy przeglądu Campbell z 2021 roku. Jednorazowa kłótnia dwóch równych sobie uczniów w tych statystykach się nie mieści.

Ewaluacje mierzą zwykle dwie rzeczy osobno. Pierwsza to odsetek uczniów, którzy stosują przemoc. Druga to odsetek uczniów, którzy jej doświadczają. Program może poprawić jeden wskaźnik, a drugiego nie ruszyć, dlatego warto zawsze sprawdzać oba.

Co oznacza iloraz szans?

Większość badań podaje wynik jako iloraz szans. To porównanie szansy, że uczeń doświadcza przemocy w szkole bez programu, z taką samą szansą w szkole z programem. Wartość 1,00 oznacza brak różnicy.

Przykład.
Iloraz szans 1,22 oznacza, że w szkołach bez programu szansa bycia osobą dręczoną była o 22% wyższa niż w szkołach z programem. To wyraźna różnica, ale daleka od haseł o zmniejszeniu przemocy o połowę.

Uwaga na kierunek zapisu. Część badań dzieli wynik szkół kontrolnych przez wynik szkół z programem i wtedy korzystny efekt to liczba powyżej 1. Badania brytyjskie liczą odwrotnie i tam korzystny efekt to liczba poniżej 1, na przykład 0,87.

Dlaczego rodzaj badania ma znaczenie?

Badanie z losowym przydziałem.
Szkoły są losowo dzielone na te, które wdrażają program, i te, które pracują jak dotąd. To najmocniejszy rodzaj dowodu, bo obie grupy różnią się tylko programem.

Badanie bez losowania.
Porównuje się roczniki przed wdrożeniem i po nim albo szkoły, które same zgłosiły się do programu, z pozostałymi. Takie badania mogą obejmować ogromne grupy, ale trudniej w nich oddzielić wpływ programu od innych zmian w szkole.

Na czym polega program KiVa?

KiVa powstała na Uniwersytecie w Turku w Finlandii, przy finansowaniu fińskiego ministerstwa edukacji i kultury. Tak opisuje to oficjalna strona programu. Szkoły dostają gotowe materiały i narzędzia, a wdrożeniem w poszczególnych krajach zajmują się partnerzy programu.

Założenie jest proste. Przemoc w klasie trwa, dopóki opłaca się sprawcy w oczach grupy. KiVa kładzie więc nacisk na zmianę zachowania świadków, czyli uczniów, którzy patrzą, śmieją się albo milczą. Tak streszczają program autorzy badania walijskiego z 2020 roku.

Działania dla wszystkich.
Przeszkoleni nauczyciele prowadzą przez cały rok szkolny lekcje w klasach. Do tego dochodzą elementy obejmujące całą szkołę.

Działania w konkretnych sprawach.
Zgłoszonymi przypadkami zajmuje się szkolny zespół KiVa. Twórcy programu podają na stronie o skuteczności, powołując się na badanie opublikowane w 2014 roku, że 98% dręczonych uczniów, z którymi rozmawiał taki zespół, oceniło, że ich sytuacja się poprawiła. To dane autorów programu i dotyczą odczuć uczniów, a nie porównania z grupą kontrolną.

Według strony programu KiVa działa obecnie w ponad 2300 szkołach na świecie i ma partnerów w 17 krajach, między innymi w Czechach, Estonii, Holandii, Włoszech, Hiszpanii i Wielkiej Brytanii. Polski na tej liście nie ma (sprawdziliśmy w październiku 2026 roku).

Wyniki KiVa w Finlandii

Pierwsze duże badanie z losowym przydziałem objęło klasy 4-6. Wzięło w nim udział 8237 uczniów z 78 szkół: 39 szkół wdrażało program, 39 stanowiło grupę kontrolną. Po 9 miesiącach program dał korzystne wyniki w 7 z 11 badanych wskaźników, w tym w doświadczaniu przemocy zgłaszanym przez samych uczniów i przez ich rówieśników. Wyniki opublikowano w 2011 roku w czasopiśmie Child Development.

Drugie badanie sprawdzało, co się dzieje, gdy program trafia do szkół w całym kraju. Wdrożenie ogólnokrajowe ruszyło jesienią 2009 roku. Badacze porównali kolejne roczniki w 888 szkołach, łącznie około 150 tys. uczniów klas 1-9. Po pierwszych 9 miesiącach iloraz szans wyniósł 1,22 dla doświadczania przemocy i 1,18 dla jej stosowania.

Autorzy przeliczyli ten wynik na całą Finlandię. Przy 500 tys. uczniów oznaczałby on około 12 500 mniej osób dręczonych i około 7500 mniej osób dręczących. Podają to w artykule z 2011 roku w Journal of Consulting and Clinical Psychology. Trzeba pamiętać, że to badanie bez losowania i że efekt w skali kraju był mniejszy niż w starannie prowadzonym badaniu próbnym.

Wyniki KiVa po przeniesieniu do innych krajów

Włochy.
W badaniu z losowym przydziałem wzięło udział 2042 uczniów z 13 szkół, z klas 4 i 6. W klasie 4 szansa bycia osobą dręczoną była w szkołach kontrolnych 1,93 razy wyższa niż w szkołach z programem. W klasie 6 efekty były mniejsze, ale istotne. Wyniki ukazały się w 2016 roku w Prevention Science.

Holandia.
Tu zbadano 4383 uczniów z 98 szkół, a pomiary prowadzono od maja 2012 do maja 2014 roku. W szkołach kontrolnych szansa bycia osobą dręczoną była od 1,29 do 1,63 razy wyższa, a szansa bycia osobą dręczącą od 1,19 do 1,66 razy wyższa. Efekty były silniejsze po dwóch latach niż po roku. Opisuje to artykuł z 2020 roku w Prevention Science.

Walia.
Badanie objęło 22 szkoły podstawowe i 3214 uczniów w wieku 7-11 lat. Nie wykazało statystycznie istotnego wpływu programu na doświadczanie przemocy. Autorzy zwrócili uwagę, że lekcje trwały krócej, niż zaleca program, a elementy ogólnoszkolne wdrażano bardzo nierówno. To wyniki z 2020 roku, także z Prevention Science.

Wielka Brytania, duże badanie.
Po badaniu walijskim przeprowadzono większe: 118 szkół podstawowych i 11 111 uczniów. Pomiar początkowy odbył się wiosną 2021 roku, końcowy rok później. W szkołach z programem odsetek dręczonych uczniów spadł z 20,3% do 17,7%. W szkołach kontrolnych spadł z 21,6% do 20,7%. Iloraz szans wyniósł 0,87. Nie stwierdzono natomiast różnicy w stosowaniu przemocy. Wyniki opublikowano w 2024 roku w Psychological Medicine.

To samo badanie policzyło koszty. KiVa kosztowała o 20,78 funta na ucznia więcej niż dotychczasowa praktyka w pierwszym roku i o 1,65 funta więcej w kolejnych latach. To dane brytyjskie z lat 2021-2022 i nie da się ich wprost przenieść na inne kraje.

Na czym polega program Olweusa?

Program Olweusa, w skrócie OBPP, pochodzi z Norwegii. To tam w latach 80. zaczęły się systematyczne badania nad dręczeniem w szkole, o czym przypomina przegląd Campbell. Program jest rozpowszechniany przede wszystkim w Norwegii i w Stanach Zjednoczonych, o czym piszą jego autorzy.

Autorzy programu opisują go w artykule z 2010 roku w American Journal of Orthopsychiatry jako kompleksowy program dla całej szkoły. Ma on ograniczać dręczenie i poprawiać relacje między uczniami szkół podstawowych i młodszych klas szkół średnich. W tym samym artykule czytamy, że duże badania norweskie mocno potwierdzają skuteczność programu, a wyniki amerykańskie nie są w pełni spójne.

Oba programy mają wspólną cechę: obejmują całą szkołę, a nie pojedynczą lekcję czy apel. W opisach KiVa mocniej wybrzmiewa praca z grupą rówieśniczą i rolą świadków.

Wyniki programu Olweusa w Norwegii i w Stanach Zjednoczonych

Najwygodniej porównać je w metaanalizie z 2019 roku, opublikowanej w International Journal of Bullying Prevention. Zebrała ona 12 ewaluacji OBPP. Łącznie program zmniejszał stosowanie przemocy o około 26%.

Norwegia.
W pięciu ewaluacjach stosowanie przemocy spadło o około 35%, a jej doświadczanie o około 29%.

Stany Zjednoczone.
W sześciu ewaluacjach stosowanie przemocy spadło o około 25%, a jej doświadczanie o około 11%. Program po przeniesieniu nadal działa, ale słabiej chroni osoby dręczone.

Największe badanie amerykańskie objęło 210 szkół w Pensylwanii i 70 998 uczniów klas 3-11. Po dwóch latach odsetek uczniów dręczonych i dręczących spadł średnio o około 3 punkty procentowe. Autorzy przeliczyli to na prawie 2000 uczniów, którzy przestali doświadczać przemocy. Efekty były tym silniejsze, im dłużej program działał. Badanie opublikowano w 2018 roku w Journal of School Psychology. Nie było w nim losowego przydziału szkół.

Są też wyniki mniej korzystne. W badaniu 10 publicznych szkół dla nastolatków, opublikowanym w 2007 roku w Journal of Adolescent Health, program nie dał ogólnego efektu. Spadek doświadczania przemocy relacyjnej (plotki, wykluczanie) o 28% i fizycznej o 37% odnotowano tylko wśród białych uczniów. Autorzy radzą, by szkoły o zróżnicowanym składzie uczniów same sprawdzały wyniki wdrożenia.

KiVa i Olweus: porównanie badań w jednej tabeli

Poniżej zestawiamy najważniejsze ewaluacje. W kolumnie z wynikiem iloraz szans powyżej 1 oznacza korzyść dla szkół z programem, chyba że zaznaczono inaczej.

Program i kraj	Rodzaj badania	Skala	Główny wynik
KiVa, Finlandia (publikacja 2011)	z losowym przydziałem	78 szkół, 8237 uczniów klas 4-6	korzystny efekt w 7 z 11 wskaźników po 9 miesiącach
KiVa, Finlandia, wdrożenie krajowe (od jesieni 2009)	bez losowania, porównanie roczników	888 szkół, około 150 tys. uczniów klas 1-9	iloraz szans 1,22 (doświadczanie) i 1,18 (stosowanie)
KiVa, Holandia (2012-2014)	z losowym przydziałem	98 szkół, 4383 uczniów	iloraz szans 1,29-1,63 (doświadczanie) i 1,19-1,66 (stosowanie)
KiVa, Włochy (publikacja 2016)	z losowym przydziałem	13 szkół, 2042 uczniów klas 4 i 6	klasa 4: iloraz szans 1,93; klasa 6: efekt mniejszy
KiVa, Walia (publikacja 2020)	z losowym przydziałem	22 szkoły, 3214 uczniów	brak istotnego efektu
KiVa, Wielka Brytania (2021-2022)	z losowym przydziałem	118 szkół, 11 111 uczniów	17,7% dręczonych wobec 20,7%; iloraz szans 0,87 (tu korzyść to wartość poniżej 1)
Olweus, USA, Pensylwania (publikacja 2018)	bez losowania	210 szkół, 70 998 uczniów klas 3-11	spadek o około 3 punkty procentowe po dwóch latach
Olweus, USA, 10 szkół (publikacja 2007)	bez losowania	10 szkół	brak ogólnego efektu

Źródło: publikacje w Child Development, Journal of Consulting and Clinical Psychology, Prevention Science (Holandia), Prevention Science (Włochy), Prevention Science (Walia), Psychological Medicine, Journal of School Psychology i Journal of Adolescent Health.

Jakie inne programy przebadano i z jakim skutkiem?

KiVa i Olweus to nie jedyne programy z powtarzanymi ewaluacjami. Metaanaliza z 2019 roku porównała osiem takich programów. Wyniki są bardzo zróżnicowane i pokazują, że sama etykieta „program oparty na badaniach” niczego nie gwarantuje.

Program	Liczba ewaluacji	Stosowanie przemocy (iloraz szans)	Doświadczanie przemocy (iloraz szans)
Olweus (OBPP), łącznie	12	1,49	1,26
Olweus, Norwegia	5	1,75	1,57
Olweus, USA	6	1,47	1,17
KiVa	6	1,14	1,16
NoTrap!	4	1,38 (wynik nieistotny)	1,84
Steps to Respect	2	1,16	1,19
Second Step	3	1,10	0,81 (wynik niekorzystny)
Bully Proofing Your School	2 i 3	1,07 (wynik nieistotny)	1,35
ViSC	5	0,95 (wynik nieistotny)	0,95 (wynik nieistotny)

Źródło: Gaffney, Ttofi i Farrington, metaanaliza z 2019 roku w International Journal of Bullying Prevention, tabela 4. Iloraz szans powyżej 1 oznacza spadek przemocy w szkołach z programem.

W przeliczeniu na procenty autorzy podają, że KiVa zmniejszała stosowanie przemocy o około 9%, a jej doświadczanie o około 11%. Program NoTrap! najmocniej ograniczał doświadczanie przemocy, o około 37%. Program Olweusa dawał największe efekty po stronie stosowania przemocy.

Dlaczego KiVa wypada tu skromniej niż w pojedynczych badaniach? Prawdopodobnie dlatego, że metaanaliza uwzględnia bardzo duże badania fińskie, w których efekt był mniejszy niż w mniejszych badaniach próbnych. Duże badania ważą w takim zestawieniu więcej. To uczciwy obraz tego, czego można się spodziewać w zwykłej szkole, a nie w szkole pod opieką zespołu naukowego.

Dlaczego ten sam program daje różne wyniki w różnych krajach?

Z zebranych badań wynika kilka powtarzających się przyczyn.

Jakość wdrożenia.
W Walii lekcje były krótsze od zalecanych, a działania ogólnoszkolne wdrażano nierówno. Efektu nie udało się potwierdzić. Program realizowany w połowie nie daje połowy wyniku, często nie daje żadnego.

Czas.
W Holandii efekty KiVa były silniejsze po dwóch latach niż po roku. W Pensylwanii program Olweusa działał tym lepiej, im dłużej był w szkole. Jeden rok to początek, a nie pełny obraz.

Wiek uczniów.
We Włoszech wyniki w klasie 4 były wyraźnie lepsze niż w klasie 6. Sprawdzajcie więc, w jakim wieku byli uczniowie w badaniu, na które powołuje się oferta.

Skala.
W Finlandii efekt wdrożenia krajowego był mniejszy niż w badaniu próbnym. Prawdopodobne wyjaśnienie jest takie, że przy setkach szkół trudniej utrzymać tę samą staranność co w kilkudziesięciu.

Skład i kultura szkoły.
Amerykańskie badanie z 2007 roku pokazało, że program może działać w jednej grupie uczniów, a w innej nie. Materiały tłumaczone z innego języka trzeba dopasować do realiów własnej szkoły.

Które elementy programów działają najlepiej?

Autorzy przeglądu sprawdzili też, z jakimi składnikami programów wiążą się lepsze wyniki. Analizę opublikowali w 2021 roku w Journal of School Psychology. Większy spadek stosowania przemocy wiązał się z sześcioma elementami:

• podejściem obejmującym całą szkołę,
• spisaną polityką szkoły wobec przemocy,
• zasadami ustalonymi w klasie,
• informacjami dla rodziców,
• nieformalnym zaangażowaniem rówieśników,
• pracą z osobami, które doświadczyły przemocy.

Z mniejszym odsetkiem osób dręczonych wiązały się dwa elementy: nieformalne zaangażowanie rówieśników i informacje dla rodziców. Sama liczba składników nie miała znaczenia. Program z dwudziestoma modułami nie jest więc lepszy od programu z pięcioma, jeśli te pięć jest dobrze dobranych i naprawdę realizowanych.

To dobra wiadomość dla szkół, które nie mają dostępu do licencjonowanego programu. Większość tych elementów da się wprowadzić własnymi siłami. O roli rówieśników piszemy w tekście o świadkach hejtu w klasie, a o pracy ze sprawcą w tekście o kontrakcie i zadośćuczynieniu.

Co z tych badań wynika dla polskiej szkoły?

Skala problemu jest znana. W międzynarodowym badaniu HBSC, które objęło ponad 279 tys. młodych ludzi z 44 krajów i regionów, około 11% uczniów doświadczyło dręczenia w szkole, 6% przyznało się do dręczenia innych, a 15% doświadczyło przemocy w internecie. Dane pochodzą z 2022 roku i zostały ogłoszone w 2024 roku przez biuro WHO dla Europy.

Nie znaleźliśmy opublikowanej ewaluacji KiVa ani programu Olweusa przeprowadzonej w polskich szkołach. Polski nie ma też na liście krajów partnerskich KiVa. Nie oznacza to, że te programy by u nas nie zadziałały. Oznacza, że nikt tego dotąd rzetelnie nie zmierzył.

Warto też pamiętać, że opisane programy powstawały z myślą o przemocy w szkole. Przemoc w komunikatorach i mediach społecznościowych ma własne mechanizmy. Piszemy o nich w tekstach o hejcie na grupie klasowej i o wykluczeniu ucznia z grupy w komunikatorze.

Pytania, które warto zadać przed wyborem programu

Jeśli ktoś oferuje Waszej szkole program przeciw przemocy, poproście o odpowiedzi na piśmie.

1. Czy program ma opublikowaną ewaluację z grupą porównawczą? Poproście o tytuł publikacji, a nie o ulotkę.
2. Kto prowadził badanie: autorzy programu czy niezależny zespół?
3. Co dokładnie zmierzono: stosowanie przemocy, jej doświadczanie czy tylko wiedzę i postawy uczniów?
4. W jakim wieku byli badani uczniowie i czy odpowiada to Waszym klasom?
5. Ile godzin zajęć i jakie szkolenie nauczycieli są potrzebne, aby uzyskać opisany efekt?
6. Co program przewiduje, gdy przemoc już trwa: kto rozmawia z uczniami i jak chroni się osobę dręczoną?
7. Jak długo trzeba prowadzić program i ile kosztuje drugi oraz trzeci rok?

Jak sprawdzić, czy program działa w Waszej szkole?

Nie potrzebujecie do tego zespołu naukowego. Wystarczy ten sam anonimowy kwestionariusz powtarzany w tych samych miesiącach.

1. Przed startem programu przeprowadźcie anonimową ankietę we wszystkich klasach, które obejmie program. Gotowe pytania znajdziecie w tekście o ankiecie o hejcie i cyberprzemocy w szkole.
2. Zapiszcie dwa wskaźniki: odsetek uczniów, którzy doświadczają dręczenia co najmniej 2-3 razy w miesiącu, i odsetek tych, którzy przyznają się do dręczenia innych.
3. Powtórzcie ankietę po roku, w tym samym miesiącu i z tymi samymi pytaniami.
4. Porównujcie poziomy klas, a nie pojedyncze oddziały. Przy małych grupach wynik zmienia jedna osoba.
5. Dodajcie pytanie o poczucie przynależności do klasy. Dlaczego jest ważne, wyjaśniamy w tekście o samotności w klasie.
6. Oceniajcie program po dwóch latach, nie po jednym semestrze.

Spodziewajcie się zmian rzędu kilku punktów procentowych. Tyle właśnie pokazują najlepsze badania. W szkole liczącej 500 uczniów spadek o 3 punkty procentowe to około 15 dzieci, które przestają być dręczone.

Ograniczenia danych, o których trzeba wiedzieć

Zebrane liczby pochodzą z rzetelnych publikacji, ale mają swoje granice. Po pierwsze, prawie wszystkie wyniki opierają się na ankietach wypełnianych przez uczniów. Program uczy rozpoznawać przemoc, więc uczniowie mogą po nim zgłaszać ją chętniej albo ostrożniej niż wcześniej.

Po drugie, część największych badań nie miała losowego przydziału szkół. Dotyczy to fińskiego wdrożenia krajowego i badania z Pensylwanii. Po trzecie, wiele ewaluacji prowadzili sami twórcy programów albo zespoły z nimi związane. Nie przekreśla to wyników, ale niezależne powtórzenia, takie jak brytyjskie, są cenniejsze.

Po czwarte, badania różnią się między sobą bardziej, niż wynikałoby z przypadku. W przeglądzie Campbell miara tej zmienności wyniosła około 74% dla stosowania przemocy i około 78% dla jej doświadczania. Średni wynik „15-16%” nie opisuje więc żadnej konkretnej szkoły. Po piąte, większość pomiarów kończy się po roku lub dwóch latach i nie mówi, czy efekt utrzymuje się dłużej. Publikacje pochodzą też z różnych lat, od 2007 do 2024 roku, a szkoła i internet bardzo się w tym czasie zmieniły.

Podsumowanie: który program wybrać?

KiVa ma najmocniejsze dowody z badań z losowym przydziałem i wyniki z kilku krajów, w tym jedno badanie bez efektu. Program Olweusa ma najdłuższą historię i największe efekty po stronie stosowania przemocy, zwłaszcza w Norwegii. Oba dają zmianę umiarkowaną, liczoną w kilku punktach procentowych, a nie w dziesiątkach.

O wyniku w większym stopniu niż nazwa decyduje wdrożenie: cała szkoła, jasne zasady, rodzice, rówieśnicy, opieka nad osobami dręczonymi i co najmniej dwa lata konsekwentnej pracy. Te elementy możecie wprowadzić niezależnie od tego, czy kupicie gotowy program. Każde dziecko, które przestaje być dręczone, to wynik wart wysiłku.

Gdzie szukać pomocy?

Fundacja Usuwanie Hejtu pomaga przygotować zgłoszenia szkodliwych treści i prowadzi je do końca, pomaga zabezpieczyć materiał oraz kieruje do prawnika lub psychologa. Nie ustala tożsamości autorów poza drogą prawną i nie zastępuje prawnika. Kontakt: tel. 222 900 142, e-mail biuro@usuwaniehejtu.pl. Działania Fundacji można wesprzeć darowizną na stronie usuwaniehejtu.pl.

Pedagodzy, nauczyciele i rodzice mogą zadzwonić pod numer 800 100 100. Dzieci i młodzież mają do dyspozycji telefon zaufania 116 111. W sprawach uczniów zawsze działajcie razem z rodzicem lub opiekunem. Gdy zagrożone jest życie lub zdrowie, dzwońcie pod 112.

O tym, jak dużo znaczy obecność życzliwych dorosłych po doświadczeniu przemocy, piszemy w tekście o wsparciu bliskich.

Najczęściej zadawane pytania

1. Czy program KiVa jest dostępny w Polsce?
Na oficjalnej liście krajów partnerskich programu, sprawdzonej w październiku 2026 roku, Polski nie ma. Lista obejmuje 17 państw, w tym Czechy, Estonię i Holandię. Aktualny stan najlepiej sprawdzić bezpośrednio na stronie programu.

2. Jaka jest skuteczność programu KiVa?
W zbiorczej analizie z 2019 roku KiVa zmniejszała stosowanie przemocy o około 9%, a jej doświadczanie o około 11%. W pojedynczych badaniach wyniki wahały się od wyraźnych, jak we Włoszech w klasie 4, po brak istotnego efektu w Walii.

3. Który program jest lepszy: KiVa czy Olweus?
Badania nie dają jednej odpowiedzi. KiVa ma więcej badań z losowym przydziałem szkół, a program Olweusa większe średnie efekty po stronie stosowania przemocy, szczególnie w Norwegii. Oba programy sprawdzano w innych krajach i w innych latach, więc bezpośrednie porównanie jest przybliżone.

4. Po jakim czasie widać efekty programu przeciw przemocy?
Pierwsze pomiary robi się zwykle po 9-12 miesiącach. W Holandii i w Pensylwanii efekty były jednak silniejsze po dwóch latach i dłużej. Ocenę programu warto więc odłożyć co najmniej do końca drugiego roku.

5. Co oznacza iloraz szans w badaniach nad przemocą w szkole?
To porównanie szansy doświadczania lub stosowania przemocy w szkołach bez programu i z programem. Wartość 1 oznacza brak różnicy. Przed interpretacją trzeba sprawdzić, w którą stronę autorzy liczą wynik, bo zapisy bywają odwrotne.

6. Czy programy przeciw przemocy mogą zaszkodzić?
W metaanalizie z 2019 roku jeden z programów wiązał się z niekorzystnym wynikiem dla doświadczania przemocy, a dwa inne nie dały istotnych efektów. Dlatego warto prosić o opublikowane wyniki konkretnego programu i mierzyć zmiany we własnej szkole.

7. Ile kosztuje wdrożenie KiVa?
Jedyne potwierdzone dane pochodzą z brytyjskiego badania z lat 2021-2022: o 20,78 funta na ucznia więcej niż dotychczasowa praktyka w pierwszym roku i o 1,65 funta w kolejnych. Kwoty zależą od kraju i partnera wdrażającego program.

8. Czy te programy działają także na cyberprzemoc?
Opisane ewaluacje mierzyły głównie dręczenie w szkole. Przemoc w internecie wymaga dodatkowych działań, na przykład zasad dla grup klasowych i sprawnego zgłaszania treści. Warto pytać dostawcę programu, czy i jak mierzono ten obszar.

9. Czy szkoła może ograniczyć przemoc bez kupowania gotowego programu?
Tak, bo badania wiążą lepsze wyniki z konkretnymi elementami, a nie z nazwą programu. Są to między innymi podejście obejmujące całą szkołę, zasady w klasie, informacje dla rodziców i praca z osobami dręczonymi. Warunkiem jest konsekwencja i pomiar wyników.

10. Dlaczego program działa w jednym kraju, a w innym nie?
Najczęściej decyduje jakość wdrożenia: liczba i długość zajęć, szkolenie nauczycieli i realizacja działań ogólnoszkolnych. Znaczenie mają też wiek uczniów, czas trwania programu oraz to, czy materiały dopasowano do lokalnych warunków.

11. W jakim wieku uczniów programy działają najlepiej?
We włoskim badaniu KiVa efekty w klasie 4 były wyraźnie większe niż w klasie 6. Program Olweusa w Pensylwanii przyniósł spadki w prawie wszystkich badanych klasach, od 3 do 11. Zawsze sprawdzajcie, czy badanie dotyczyło uczniów w wieku zbliżonym do Waszych.

12. Jak duża zmiana jest realna w jednej szkole?
Najlepsze badania pokazują spadek o kilka punktów procentowych w ciągu roku lub dwóch lat. W dużym badaniu brytyjskim odsetek dręczonych uczniów w szkołach z programem spadł z 20,3% do 17,7%. Obietnice zmniejszenia przemocy o połowę nie mają pokrycia w aktualnych danych.

Źródła

• Campbell Systematic Reviews (Gaffney, Ttofi, Farrington), 2021: Effectiveness of school-based programs to reduce bullying perpetration and victimization: An updated systematic review and meta-analysis
• International Journal of Bullying Prevention (Gaffney, Ttofi, Farrington), 2019: Examining the Effectiveness of School-Bullying Intervention Programs Globally: a Meta-analysis
• Journal of School Psychology, 2021: What works in anti-bullying programs? Analysis of effective intervention components
• Child Development, 2011: A large-scale evaluation of the KiVa antibullying program: grades 4-6
• Journal of Consulting and Clinical Psychology, 2011: Going to scale: a nonrandomized nationwide trial of the KiVa antibullying program for grades 1-9
• Prevention Science, 2016: KiVa Anti-Bullying Program in Italy: Evidence of Effectiveness in a Randomized Control Trial
• Prevention Science, 2020: A Large-Scale Replication of the Effectiveness of the KiVa Antibullying Program: a Randomized Controlled Trial in the Netherlands
• Prevention Science, 2020: The Effectiveness of the KiVa Bullying Prevention Program in Wales, UK: Results from a Pragmatic Cluster Randomized Controlled Trial
• Psychological Medicine, 2024: The effects and costs of an anti-bullying program (KiVa) in UK primary schools: a multicenter cluster randomized controlled trial
• Journal of School Psychology, 2018: Evaluation of the Olweus Bullying Prevention Program: A large scale study of U.S. students in grades 3-11
• Journal of Adolescent Health, 2007: The effectiveness of the Olweus Bullying Prevention Program in public middle schools: a controlled trial
• University of Turku / KiVa Program, 2026: KiVa Antibullying Program
• University of Turku / KiVa Program, 2026: KiVa is effective
• University of Turku / KiVa Program, 2026: KiVa around the world
• American Journal of Orthopsychiatry, 2010: Bullying in school: evaluation and dissemination of the Olweus Bullying Prevention Program
• WHO Regional Office for Europe, 2024: One in six school-aged children experiences cyberbullying, finds new WHO/Europe study (HBSC)

A jak to wygląda w Waszej szkole? Napiszcie w komentarzu

Czy Wasza szkoła mierzyła skalę przemocy przed wprowadzeniem programu i po nim, a jeśli tak, to co pokazały wyniki? Który element pracy z klasą okazał się u Was najtrudniejszy do utrzymania przez cały rok? Prosimy, aby w komentarzach nie podawać nazwisk, nazw szkół ani danych innych osób.