Polska na tle Europy: cyberprzemoc wśród uczniów w badaniu HBSC prowadzonym przez WHO

Raz na cztery lata uczniowie z kilkudziesięciu krajów odpowiadają w szkolnych ławkach na te same pytania o zdrowie, szkołę i relacje z rówieśnikami. Tak powstaje HBSC, czyli jedno z niewielu badań, które pozwala uczciwie porównać Polskę z innymi państwami.

W ostatniej opublikowanej edycji polscy 11-, 13- i 15-latkowie znaleźli się w czołówce krajów, w których uczniowie najczęściej mówią o cyberprzemocy. Poniżej znajdziecie dokładne liczby, treść pytań i wyjaśnienie, co z tych wyników wynika, a czego nie wolno z nich wyczytać.

W skrócie

• HBSC to międzynarodowe badanie uczniów w wieku 11, 13 i 15 lat prowadzone we współpracy z Biurem Regionalnym WHO dla Europy. W edycji 2021/22 wzięło udział 279 117 uczniów z 44 krajów i regionów (raport WHO i HBSC, tom 2).
• Średnio 15% nastolatków w badanych krajach doświadczyło cyberprzemocy co najmniej raz lub dwa razy w ostatnich kilku miesiącach. W 2018 roku było to 12% chłopców i 13% dziewcząt, w 2022 roku 15% i 16% (komunikat WHO Europa z 2024 r.).
• W Polsce w edycji 2021/22 było to około 21% 11-latków, 26% 13-latków i 22% 15-latków (przeglądarka danych HBSC). Średnie dla wszystkich krajów wynosiły odpowiednio 16%, 16% i 14%.
• Wśród 44 krajów i regionów polscy 13-latkowie mieli trzeci najwyższy wynik, 15-latkowie czwarty, a 11-latkowie szósty.
• Do stosowania cyberprzemocy przyznało się w Polsce około 16% 11-latków, 20% 13-latków i 19% 15-latków, przy średnich 11%, 13% i 12%.
• Te liczby opisują to, co uczniowie sami zaznaczyli w ankiecie na przełomie 2021 i 2022 roku. Nie są policyjną statystyką i nie mówią o stanie z bieżącego roku szkolnego.

Czym jest badanie HBSC i kto je prowadzi?

Skrót HBSC pochodzi od angielskiej nazwy Health Behaviour in School-aged Children, czyli zachowania zdrowotne dzieci w wieku szkolnym. Badanie zapoczątkowali w 1982 roku naukowcy z Anglii, Finlandii i Norwegii. Pierwszy pomiar odbył się w roku szkolnym 1983/84, a od edycji 1985/86 ankieta jest powtarzana co cztery lata. Tak opisuje to sieć badawcza HBSC.

Od 1983 roku głównym partnerem badania jest Biuro Regionalne WHO dla Europy. To dlatego w mediach mówi się o nim skrótowo jako o badaniu WHO. W praktyce w każdym kraju pracuje krajowy zespół naukowców, a WHO współwydaje raporty międzynarodowe.

Polska w sieci HBSC.
Polska dołączyła do sieci w 1988 roku i od edycji 1989/90 brała udział we wszystkich kolejnych pomiarach, łącznie w dziewięciu do 2021/22. Według strony polskiego zespołu w serwisie HBSC badanie prowadzą między innymi Instytut Matki i Dziecka oraz Uniwersytet Warszawski.

Skala całego przedsięwzięcia.
Sieć podaje, że przez prawie 40 lat zebrała odpowiedzi ponad 1 300 000 młodych ludzi, a dane obejmują już 51 krajów. Tematem jest całe zdrowie nastolatków: sen, ruch, odżywianie, samopoczucie, używki, rodzina i szkoła. Przemoc rówieśnicza to tylko jeden z rozdziałów.

Jak powstaje HBSC? Metoda krok po kroku

Siłą tego badania jest wspólna instrukcja dla wszystkich krajów. Opis metody publikuje serwis z danymi HBSC. Najważniejsze zasady są następujące.

1. Losuje się całe klasy. Podstawową jednostką losowania jest klasa szkolna. Do ankiety zapraszani są wszyscy uczniowie wylosowanej klasy. Próba ma odzwierciedlać ogół uczniów w kraju w wieku 11, 13 i 15 lat.
2. Trzy grupy wieku, podobne we wszystkich krajach. Termin badania dobiera się tak, aby średni wiek uczniów wynosił około 11,5, 13,5 i 15,5 roku.
3. Około 1500 uczniów w każdej grupie wieku. Daje to około 4500 osób na kraj lub region. Część państw bada więcej osób.
4. Uczniowie wypełniają ankietę samodzielnie w szkole. Robi to cała klasa naraz, na papierze albo elektronicznie. Dane są pozbawiane cech pozwalających rozpoznać osobę.
5. Pytania obowiązkowe i dodatkowe. Część pytań jest taka sama we wszystkich krajach. Pytania o przemoc rówieśniczą i cyberprzemoc należą do części obowiązkowej, dlatego da się je porównywać.

Edycję 2021/22 prowadzono głównie od października 2021 do czerwca 2022 roku. Część krajów potrzebowała dłuższego czasu, ponieważ pandemia utrudniała pracę w szkołach. Z tego samego powodu złagodzono jeden z wymogów dotyczących wieku uczniów w próbie.

Badanie obejmuje szkoły ogólnodostępne. Uczniowie szkół specjalnych oraz osoby, które w dniu badania były nieobecne, nie trafiają do wyników. To ważne, bo dzieci, które z powodu przemocy unikają szkoły, mogą być w takiej ankiecie słabiej widoczne.

Jakie pytania o cyberprzemoc zadaje HBSC?

W raportach często gubi się to, o co dokładnie zapytano uczniów. Tymczasem od treści pytania zależy cały wynik. W tomie 2 raportu międzynarodowego opisano pięć wskaźników przemocy rówieśniczej.

Doświadczanie cyberprzemocy

Uczniów zapytano, czy w ostatnich kilku miesiącach ktoś wysyłał im złośliwe wiadomości w komunikatorach, wpisy lub e-maile albo publikował lub udostępniał w sieci ich zdjęcia lub nagrania bez zgody. Odpowiedzi sięgały od „nigdy” do „kilka razy w tygodniu”. To tłumaczenie opisu z raportu międzynarodowego, a nie dosłowne brzmienie polskiego kwestionariusza.

Do wskaźnika wlicza się każdego, kto zaznaczył co najmniej „raz lub dwa razy”. Autorzy raportu tłumaczą ten wybór tym, że wpis w sieci może być oglądany wiele razy, więc nawet jedno zdarzenie działa jak powtarzająca się krzywda.

Stosowanie cyberprzemocy

Drugie pytanie jest lustrzane: czy uczeń sam brał udział w wysyłaniu złośliwych wiadomości albo w publikowaniu cudzych zdjęć i nagrań bez zgody. Próg jest ten sam, czyli co najmniej raz lub dwa razy w ostatnich kilku miesiącach.

Przemoc w szkole i bójki

Przy pytaniach o dręczenie w szkole (w roli osoby dręczonej i dręczącej) próg jest wyższy: co najmniej dwa lub trzy razy w miesiącu. Przy bójkach liczy się udział co najmniej trzy razy w ciągu 12 miesięcy.

Dlaczego to ma znaczenie.
Wskaźnik cyberprzemocy łapie także zdarzenia jednorazowe, a wskaźnik dręczenia w szkole tylko regularne. Nie wolno więc pisać, że cyberprzemoc jest częstsza od przemocy w szkole, tylko dlatego, że jej odsetek jest wyższy. To dwa różne progi.

O tym, jak sposób zadania pytania zmienia wynik, piszemy szerzej w tekście o tym, jak czytać badania o hejcie.

Co HBSC pokazało w całej Europie?

Zanim przejdziemy do Polski, warto znać tło. Raport z edycji 2021/22 objął 44 kraje i regiony Europy, Azji Środkowej oraz Kanadę. Według komunikatu WHO Europa z marca 2024 roku wyniki średnie wyglądały tak:

• 15% nastolatków doświadczyło cyberprzemocy (15% chłopców i 16% dziewcząt). W 2018 roku było to 12% chłopców i 13% dziewcząt.
• 12% przyznało się do stosowania cyberprzemocy (14% chłopców i 9% dziewcząt). W 2018 roku było to 11% chłopców i 7% dziewcząt.
• 11% było regularnie dręczonych w szkole, bez istotnej różnicy między chłopcami a dziewczętami.
• 6% regularnie dręczyło innych w szkole (8% chłopców i 5% dziewcząt).

Wniosek autorów jest prosty. Dręczenie w szkole od 2018 roku utrzymuje się na podobnym poziomie, a przemoc w sieci wzrosła. W większości krajów, w których widać było różnice wieku, chłopcy najczęściej doświadczali cyberprzemocy w wieku 11 lat, a dziewczęta w wieku 13 lat.

Różnice między dziewczętami a chłopcami omawiamy osobno w tekście o tym, jakie różnice widać w badaniach uczniów.

Gdzie plasują się polscy 11-, 13- i 15-latkowie?

Raport międzynarodowy pokazuje dane krajów na wykresach. Dokładne wartości dla każdego kraju udostępnia przeglądarka danych HBSC. Z niej pochodzą wszystkie liczby w tej części. Miejsca w zestawieniu ustaliliśmy sami, porządkując opublikowane wartości od najwyższej do najniższej.

Doświadczanie cyberprzemocy

W edycji 2021/22 doświadczenie cyberprzemocy zgłosiło w Polsce 20,6% 11-latków, 26,2% 13-latków i 21,6% 15-latków. Średnie HBSC dla tych grup to 16,0%, 15,9% i 13,7%. Polscy uczniowie są więc powyżej średniej w każdej grupie wieku, a najbardziej odstają 13-latkowie.

Wiek	Dziewczęta w Polsce	Chłopcy w Polsce	Polska ogółem	Średnia HBSC
11 lat	18%	23%	20,6%	16,0%
13 lat	28%	25%	26,2%	15,9%
15 lat	20%	23%	21,6%	13,7%

Źródło: przeglądarka danych HBSC, wskaźnik doświadczania cyberprzemocy, edycja 2021/22. Odsetek uczniów, którzy doświadczyli cyberprzemocy co najmniej raz lub dwa razy w ostatnich kilku miesiącach.

Miejsce wśród 44 krajów i regionów.
Wśród 13-latków wyższe wyniki miały tylko Litwa (29,1%) i Łotwa (26,9%). Wśród 15-latków Polska była czwarta, za Litwą (22,6%), Łotwą (21,9%) i Bułgarią (21,8%). Wśród 11-latków była szósta. Najniższe wartości we wszystkich trzech grupach wieku miała Hiszpania: od 5,3% do 9,7%.

Na tle sąsiadów.
Wśród 13-latków wynik Czech to 16,3%, Słowacji 15,8%, a Niemiec 14,9%. Polski wynik (26,2%) jest od nich wyraźnie wyższy i zbliżony do krajów bałtyckich. Sam raport WHO wymienia Polskę obok Bułgarii, Litwy i Mołdawii wśród krajów, w których najwyższe poziomy cyberprzemocy zgłaszali chłopcy.

Dziewczęta i chłopcy.
W Polsce 13-letnie dziewczęta (28%) miały drugi najwyższy wynik wśród rówieśniczek ze wszystkich krajów, po Łotwie (29%). Chłopcy w wieku 13 lat (25%) również byli na drugim miejscu, po Litwie (32%).

Stosowanie cyberprzemocy

Do stosowania cyberprzemocy przyznało się w Polsce 15,7% 11-latków, 19,9% 13-latków i 18,9% 15-latków. Średnie HBSC to 10,5%, 12,5% i 11,6%. W zestawieniu 44 krajów i regionów daje to miejsca siódme, czwarte i piąte. Dane pochodzą ze wskaźnika stosowania cyberprzemocy w przeglądarce HBSC.

Największą różnicę płci widać u 15-latków: 26% chłopców i 12% dziewcząt. Wśród 11-latków było to 20% chłopców i 12% dziewcząt, a wśród 13-latków 22% i 18%. Więcej o tej grupie piszemy w tekście o uczniach, którzy hejtują.

Dręczenie w szkole

Przy przemocy „twarzą w twarz” Polska wypada bliżej średniej. Regularnego dręczenia w szkole doświadczyło 11,9% 11-latków (średnia 12,6%), 16,8% 13-latków (średnia 12,0%) i 9,2% 15-latków (średnia 8,5%). Daje to miejsca osiemnaste, szóste i szesnaste. Źródłem jest wskaźnik dręczenia w szkole w przeglądarce HBSC.

Wyróżniają się 13-letni chłopcy. Regularne dręczenie zgłosiło 20% z nich. To drugi najwyższy wynik wśród rówieśników ze wszystkich krajów, równy z Łotwą i niższy tylko od Litwy (30%).

Czy w Polsce jest gorzej niż cztery lata wcześniej?

HBSC pyta o cyberprzemoc w ten sam sposób od edycji 2017/18, więc można porównać dwa pomiary. W Polsce wzrost widać w każdej grupie wieku, ale nie wszędzie jest tak samo duży.

Wskaźnik w Polsce	Wiek	Edycja 2017/18	Edycja 2021/22
Doświadczanie cyberprzemocy	11 lat	17,3%	20,6%
Doświadczanie cyberprzemocy	13 lat	19,1%	26,2%
Doświadczanie cyberprzemocy	15 lat	19,7%	21,6%
Stosowanie cyberprzemocy	11 lat	11,8%	15,7%
Stosowanie cyberprzemocy	13 lat	16,9%	19,9%
Stosowanie cyberprzemocy	15 lat	20,1%	18,9%
Dręczenie w szkole (osoba dręczona)	13 lat	7,9%	16,8%

Źródło: przeglądarka danych HBSC, edycje 2017/18 i 2021/22, wartości dla dziewcząt i chłopców łącznie.

Najmocniej zmienił się wynik 13-latków: o około 7 punktów procentowych w przypadku cyberprzemocy i o około 9 punktów w przypadku dręczenia w szkole. U 15-latków odsetek osób stosujących cyberprzemoc nieznacznie spadł.

Polska była wysoko już wcześniej. W edycji 2017/18 polskie 15-latki miały wynik około 20% przy średniej HBSC 12,6%. Wysoka pozycja Polski nie jest więc jednorazowym odchyleniem z okresu pandemii.

Ostrożnie z wnioskami o przyczynach.
Między tymi pomiarami była pandemia i wiele miesięcy nauki zdalnej. Autorzy raportu piszą, że mogło to zwiększyć przemoc w sieci, ale zaznaczają, że pełny wpływ zamknięcia szkół nie został jeszcze ustalony. HBSC pokazuje zmianę, a nie jej przyczynę.

Co jeszcze HBSC mówi o polskiej szkole?

W tej samej ankiecie uczniowie oceniają wsparcie ze strony nauczycieli i klasy. Te wyniki pomagają zrozumieć, dlaczego dane o przemocy trzeba traktować poważnie.

Wsparcie nauczycieli.
Wysokie wsparcie ze strony nauczycieli deklarowało w Polsce 41% 11-latków, 25% 13-latków i 24% 15-latków. Średnie HBSC to 68%, 47% i 42%. We wszystkich trzech grupach wieku był to najniższy wynik wśród 45 krajów i regionów ujętych w przeglądarce HBSC dla edycji 2021/22.

Wsparcie klasy.
Wysokie wsparcie kolegów i koleżanek z klasy zgłosiło 41% 11-latków, 31% 13-latków i 42% 15-latków, przy średnich 61%, 51% i 53% (wskaźnik wsparcia klasy).

To nie jest zarzut wobec nauczycieli. Wskaźnik opisuje odczucia uczniów, a nie pracę konkretnych osób. Pokazuje jednak, że wielu nastolatków nie widzi w szkole dorosłego, do którego poszłoby z problemem. Tam, gdzie uczeń nie ma komu powiedzieć o przemocy, trwa ona dłużej. O tym, jak sami nauczyciele oceniają swoje przygotowanie, piszemy w tekście o reagowaniu nauczycieli na cyberprzemoc.

Dlaczego inne badania podają inne liczby?

Nauczyciel albo dziennikarz szybko zauważy, że 26% z HBSC nie zgadza się z liczbami z innych raportów. To nie błąd. Każde badanie pyta o coś innego, inne osoby i w innym czasie.

Badanie	Kogo i kiedy pytano	O co pytano	Wynik dla Polski
HBSC	Uczniowie 11, 13 i 15 lat, rok szkolny 2021/22	Cyberprzemoc co najmniej raz lub dwa razy w ostatnich kilku miesiącach	Od 21% do 26% zależnie od wieku
NASK „Nastolatki”	3655 uczniów klas 7-8 i klas 1-2 szkół ponadpodstawowych, jesień 2024	Poszczególne formy przemocy w internecie, na przykład wyzywanie i ośmieszanie	29% wyzywanie, 44% brak takich doświadczeń
EU Kids Online	Dzieci 9-16 lat korzystające z internetu, lata 2017-2019	Krzywdzące traktowanie w ostatnim roku, w sieci lub poza nią	40%, najwyżej wśród 19 krajów

Źródła: przeglądarka danych HBSC, raport NASK „Nastolatki” z badania w 2024 r., raport EU Kids Online 2020.

W badaniu NASK z 2024 roku 17% nastolatków odpowiedziało, że trudno im powiedzieć, czy doświadczyli przemocy w internecie. W EU Kids Online, które objęło 25 101 dzieci, średnia dla 19 krajów wyniosła 23%, a wyniki mieściły się między 7% a 40%.

Trzy różne badania, trzy różne metody i jeden wspólny kierunek: polscy uczniowie zgłaszają przemoc rówieśniczą częściej niż ich rówieśnicy w większości porównywanych krajów. To mocniejsza podstawa niż jedna liczba z jednego raportu. Polskie dane omawiamy szerzej w tekście o raportach NASK „Nastolatki”.

Ograniczenia danych HBSC, o których trzeba pamiętać

Żadne badanie ankietowe nie mierzy przemocy wprost. HBSC ma kilka ograniczeń, które warto podać zawsze, gdy cytujecie jego wyniki.

To deklaracje uczniów.
Wynik zależy od tego, co uczeń uzna za złośliwą wiadomość i czy zechce to zaznaczyć. Różnice między krajami mogą częściowo wynikać z tłumaczenia pytań, kultury mówienia o przemocy i wrażliwości na nią. Wysoki wynik może oznaczać więcej przemocy, ale także większą gotowość do jej nazwania.

Dane mają już kilka lat.
Ankiety zbierano od jesieni 2021 do połowy 2022 roku, tuż po okresie nauki zdalnej. Wyniki nie opisują bieżącego roku szkolnego. Nowsze dane pojawią się dopiero po opracowaniu kolejnej edycji.

Miejsca w zestawieniu są przybliżone.
Różnice między sąsiednimi krajami często wynoszą ułamki punktu procentowego. Przy próbie około 1500 uczniów w grupie wieku takie różnice mieszczą się w granicach błędu. Bezpieczniej pisać, że Polska jest w ścisłej czołówce, niż że zajmuje dokładnie trzecie miejsce w Europie. Przeglądarka danych nie podaje istotności statystycznej dla tych wskaźników.

To nie cała Europa.
W zestawieniu są 44 kraje i regiony, w tym osobno Anglia, Szkocja, Walia oraz dwie części Belgii, a także Kanada i kraje Azji Środkowej. Z Grenlandii nie otrzymano danych o cyberprzemocy.

Tylko trzy roczniki i tylko szkoły ogólnodostępne.
Badanie nie obejmuje młodszych dzieci ani uczniów starszych klas szkół ponadpodstawowych. Pomija też uczniów nieobecnych w dniu badania.

Czego HBSC nie mierzy.
Ankieta nie pyta, w jakim serwisie doszło do przemocy, kim był sprawca, jak długo to trwało i jak ciężkie były skutki. Nie rozróżnia hejtu ze strony obcych osób od konfliktu w klasie. Nie mówi też, czy uczeń komuś o tym powiedział.

Czego nie udało się nam potwierdzić.
W publicznych materiałach HBSC nie znaleźliśmy dokładnej liczebności polskiej próby ani odsetka zrealizowanych ankiet w edycji 2021/22. Serwis z danymi zapowiada publikację takiego zestawienia. Surowe dane z tej edycji były według sieci HBSC objęte embargiem do października 2026 roku.

Jak nauczyciel, student i dziennikarz mogą korzystać z HBSC?

Samodzielne sprawdzenie liczb

1. Otwórzcie przeglądarkę danych HBSC. Jest dostępna po angielsku i nie wymaga konta.
2. Wybierzcie dział o przemocy rówieśniczej (Bullying and violence), a w nim jeden z pięciu wskaźników.
3. Ustawcie rok badania i grupę wieku. Wykres pokaże wszystkie kraje, osobno dziewczęta i chłopców.
4. Zapiszcie dokładną nazwę wskaźnika, rok i wiek. Bez tych trzech informacji liczba jest bezużyteczna dla odbiorcy.

Jak poprawnie zacytować wynik

Dobre zdanie zawiera cztery elementy: kto badał, kogo, kiedy i o co pytał. Możecie użyć takiego wzoru:

Wzór zdania.
„W badaniu HBSC z roku szkolnego 2021/22, prowadzonym we współpracy z WHO, 26% polskich 13-latków zadeklarowało, że w ostatnich kilku miesiącach co najmniej raz lub dwa razy doświadczyło cyberprzemocy. Średnia dla 44 krajów i regionów wyniosła 16%.”

Unikajcie skrótów w rodzaju „co czwarty polski uczeń jest ofiarą hejtu”. Badanie dotyczy trzech roczników, określonych zachowań i krótkiego okresu.

Wykorzystanie w szkole

Wyniki HBSC nie powiedzą Wam, jak jest w Waszej szkole. Dają za to punkt odniesienia. Jeżeli w szkolnej ankiecie zadacie pytanie z podobnym progiem (co najmniej raz lub dwa razy w ostatnich kilku miesiącach), porównacie swój wynik z wynikiem krajowym. Gotowe pytania i zasady anonimowości znajdziecie w tekście o ankiecie o hejcie i cyberprzemocy w szkole.

Dane o 13-latkach są mocnym argumentem na radzie pedagogicznej i w rozmowie z rodzicami. Pokazują, że klasy 6-7 to okres, w którym profilaktyka jest najbardziej potrzebna. Warto ją zaczynać wcześniej, bo już co piąty 11-latek zgłasza przemoc w sieci.

Jeżeli szukacie szerszego tła, zajrzyjcie też do tekstu o danych UNESCO na temat przemocy w szkole i w sieci.

Podsumowanie: co naprawdę wynika z HBSC dla Polski

HBSC to rzetelne, powtarzalne badanie z jasno opisaną metodą. W edycji 2021/22 polscy uczniowie zgłaszali cyberprzemoc wyraźnie częściej, niż wynosi średnia 44 krajów i regionów: około 21% 11-latków, 26% 13-latków i 22% 15-latków. Najtrudniejszy okazuje się wiek 13 lat.

Jednocześnie polscy uczniowie najrzadziej w całym zestawieniu mówią o wysokim wsparciu ze strony nauczycieli. Te dwa wyniki warto czytać razem. Przemoc w sieci nie jest wyrokiem dla szkoły. Jest informacją, gdzie potrzeba więcej rozmowy, jasnych zasad i dorosłych, do których uczeń może przyjść.

Za każdą z tych liczb stoją konkretne dzieci. Większości z nich da się pomóc: zabezpieczyć materiał, zgłosić treść, porozmawiać z klasą i zadbać o osobę, która została skrzywdzona.

Gdzie szukać pomocy?

Fundacja Usuwanie Hejtu pomaga przygotować zgłoszenia do serwisów i prowadzi je do końca, pomaga zabezpieczyć materiał oraz kieruje do prawnika lub psychologa. Kontakt: tel. 222 900 142, e-mail biuro@usuwaniehejtu.pl. W sprawach dzieci zawsze działamy razem z rodzicem lub opiekunem.

• 116 111 - telefon zaufania dla dzieci i młodzieży.
• 800 100 100 - telefon dla rodziców i nauczycieli w sprawach bezpieczeństwa dzieci.
• 116 123 - telefon dla dorosłych w kryzysie emocjonalnym.
• 112 - gdy zagrożone jest życie lub zdrowie.

W szkole pierwszym adresem jest wychowawca, pedagog lub psycholog szkolny, a następnie dyrekcja. Działania Fundacji można wesprzeć darowizną na stronie usuwaniehejtu.pl.

Najczęściej zadawane pytania

1. Co oznacza skrót HBSC?
To Health Behaviour in School-aged Children, czyli badanie zachowań zdrowotnych dzieci w wieku szkolnym. Prowadzi je międzynarodowa sieć naukowców we współpracy z Biurem Regionalnym WHO dla Europy. Pierwszy pomiar odbył się w roku szkolnym 1983/84.

2. Czy HBSC to badanie WHO?
Nie do końca. Badanie prowadzą krajowe zespoły naukowe zrzeszone w sieci HBSC, a WHO Europa jest ich głównym partnerem od 1983 roku i współwydaje raporty międzynarodowe. W Polsce pracują nad nim między innymi Instytut Matki i Dziecka oraz Uniwersytet Warszawski.

3. Ilu polskich uczniów doświadczyło cyberprzemocy według HBSC?
W edycji 2021/22 było to 20,6% 11-latków, 26,2% 13-latków i 21,6% 15-latków. Chodzi o uczniów, którzy zaznaczyli, że doświadczyli jej co najmniej raz lub dwa razy w ostatnich kilku miesiącach. Średnie dla wszystkich krajów były niższe o około 5-10 punktów procentowych.

4. Które miejsce zajmuje Polska w Europie pod względem cyberprzemocy?
Po uporządkowaniu wartości z przeglądarki danych HBSC polscy 13-latkowie mają trzeci wynik wśród 44 krajów i regionów, 15-latkowie czwarty, a 11-latkowie szósty. Różnice między krajami z czołówki są jednak niewielkie, więc bezpieczniej mówić o ścisłej czołówce niż o konkretnym miejscu.

5. W których krajach uczniowie zgłaszają cyberprzemoc najczęściej, a w których najrzadziej?
W edycji 2021/22 najwyższe wyniki miała Litwa, a wysoko były też Łotwa, Bułgaria, Mołdawia i Polska. Najniższe wartości we wszystkich trzech grupach wieku odnotowano w Hiszpanii.

6. Jak często powtarzane jest badanie HBSC?
Co cztery lata. Pytania o cyberprzemoc w obecnym kształcie zadawano w edycjach 2017/18 i 2021/22, dlatego można porównać dwa pomiary. Pytania o dręczenie w szkole mają dłuższą historię i są dostępne także dla edycji 2013/14.

7. Dlaczego HBSC bada akurat 11-, 13- i 15-latków?
To trzy punkty na drodze od dzieciństwa do dorosłości, w których zmieniają się zachowania i relacje z rówieśnikami. Stałe grupy wieku pozwalają porównywać kraje i kolejne edycje. Wadą jest to, że badanie nic nie mówi o młodszych dzieciach i starszych nastolatkach.

8. Czy wysoki wynik Polski oznacza, że w polskich szkołach jest najwięcej przemocy?
Nie można tego stwierdzić z pewnością. HBSC mierzy deklaracje, a te zależą także od tego, jak uczniowie rozumieją pytanie i czy chcą mówić o przemocy. Podobny kierunek pokazują jednak także inne badania, więc wyniku nie należy lekceważyć.

9. Czy można porównać wyniki HBSC z raportem NASK „Nastolatki”?
Tylko ostrożnie. NASK bada starsze roczniki, pyta o konkretne formy przemocy i robi to w innych latach. Liczby z obu badań nie powinny być zestawiane jako ta sama miara, ale oba źródła dobrze się uzupełniają.

10. Gdzie znaleźć dane HBSC dla Polski?
Najprościej w przeglądarce danych pod adresem data-browser.hbsc.org, gdzie dla każdego wskaźnika można wybrać rok i grupę wieku. Raporty międzynarodowe publikuje WHO Europa. Krajowe opracowania przygotowuje polski zespół HBSC.

11. Czy szkoła może sprawdzić, jak wypada na tle wyników HBSC?
Tak, jeżeli w anonimowej ankiecie szkolnej zada pytanie o podobnej treści i z tym samym progiem. Wynik trzeba traktować orientacyjnie, bo jedna szkoła to mała grupa. Ankietę warto przygotować razem z pedagogiem lub psychologiem szkolnym.

12. Czy HBSC pokazuje, na jakich platformach dochodzi do cyberprzemocy?
Nie. Pytanie obejmuje złośliwe wiadomości, wpisy i e-maile oraz publikowanie zdjęć i nagrań bez zgody, ale bez wskazania serwisu. Informacji o platformach trzeba szukać w innych badaniach, na przykład w raportach NASK.

Źródła

• WHO Regional Office for Europe, 2024: A focus on adolescent peer violence and bullying in Europe, central Asia and Canada. HBSC international report from the 2021/2022 survey, volume 2
• WHO Regional Office for Europe, 2024: One in six school-aged children experiences cyberbullying, finds new WHO/Europe study
• HBSC International Coordinating Centre, 2024: HBSC Data Browser - Cyberbullying: being bullied (edycje 2017/18 i 2021/22)
• HBSC International Coordinating Centre, 2024: HBSC Data Browser - Cyberbullying: bullying others
• HBSC International Coordinating Centre, 2024: HBSC Data Browser - Bullying: being bullied
• HBSC International Coordinating Centre, 2024: HBSC Data Browser - Teacher support
• HBSC International Coordinating Centre, 2024: HBSC Data Browser - Classmate support
• HBSC International Coordinating Centre, 2024: HBSC Data Browser - About the HBSC study (metodologia)
• HBSC study, 2024: About the HBSC study
• HBSC study, 2024: HBSC network: Poland
• HBSC study, 2024: HBSC data
• NASK - Państwowy Instytut Badawczy, 2025: Nastolatki. Raport z ogólnopolskiego badania uczniów i rodziców - raport badawczy (badanie z 2024 r.)
• EU Kids Online, London School of Economics and Political Science, 2020: EU Kids Online 2020: Survey results from 19 countries

A jak to wygląda w Waszej szkole? Napiszcie w komentarzu

Czy wyniki dla 13-latków zgadzają się z tym, co widzicie w klasach 6 i 7? Z których danych HBSC korzystacie na lekcjach, w pracach zaliczeniowych albo w artykułach i jakich liczb zabrakło Wam w tym tekście? Prosimy, aby w komentarzach nie podawać nazwisk ani danych innych osób, w tym uczniów i nazw szkół pozwalających ich rozpoznać.