Scenariusz lekcji o hejcie dla liceum i technikum: wolność słowa a jej granice

Uczniowie liceum i technikum znają słowo „hejt” od lat i często mają dość pogadanek na ten temat. Chętnie rozmawiają za to o wolności słowa, o tym, co wolno napisać o nauczycielu, polityku czy restauracji, i o tym, kto zobaczy ich profil za kilka lat.

Ten scenariusz jest ułożony właśnie wokół takich pytań. Mieści się w 45 minutach, ma gotowe karty z wpisami do oceny i odpowiedzi na trudne pytania. Klasa wychodzi z trzema pytaniami, którymi sama odróżni krytykę od zniewagi.

W skrócie

• Lekcja opiera się na sporze, a nie na zakazach. Uczniowie oceniają osiem przykładowych wpisów i sami ustalają, gdzie kończy się krytyka.
• Wolność słowa gwarantuje art. 54 Konstytucji RP. Ta sama Konstytucja w art. 47 chroni cześć i dobre imię każdego człowieka.
• Kto popełnia czyn zabroniony po ukończeniu 17 lat, odpowiada już na zasadach Kodeksu karnego. Za zniewagę lub zniesławienie w internecie grozi grzywna, ograniczenie wolności albo pozbawienie wolności do roku.
• W badaniu NASK z jesieni 2024 roku 29% nastolatków wskazało, że było wyzywanych w sieci, a 47% osób, które spotkała przemoc w internecie, nic z tym nie zrobiło (raport „Nastolatki”, NASK).
• Ślad cyfrowy, czyli wszystko, co zostaje po Was w sieci, może obejrzeć każdy, kto wpisze nazwisko w wyszukiwarkę. Dotyczy to także osób, które decydują o stażu, praktyce albo pracy.

Dlaczego w liceum i technikum o hejcie rozmawia się inaczej?

W szkole podstawowej wystarcza pytanie, czy komuś zrobiło się przykro. Siedemnastolatek odpowie na to, że ma prawo do własnego zdania. I ma rację. Dlatego lekcja zaczyna się od tego prawa, a dopiero potem pokazuje jego granice.

Jest też drugi powód. Większość uczniów klas trzecich i czwartych ma ukończone 17 lat albo skończy je w ciągu roku. Od tej chwili za wpis odpowiadają tak jak dorośli. Wielu z nich o tym nie wie.

Trzeci powód to przyszłość. Uczniowie szukają praktyk, pracy wakacyjnej i staży. To pierwszy moment, w którym obca osoba może ocenić ich po tym, co publicznie napisali.

Jeśli uczycie młodsze klasy, lepiej sprawdzi się scenariusz lekcji wychowawczej o hejcie dla klas 4-6. Tam punktem wyjścia jest różnica między żartem a krzywdą.

Co mówią dane?

NASK przebadał jesienią 2024 roku 3655 uczniów klas 7 i 8 szkół podstawowych oraz klas 1 i 2 szkół ponadpodstawowych ze 160 szkół. Wyniki opisuje raport „Nastolatki”. 29% badanych wskazało, że było wyzywanych w internecie, 19% ośmieszanych, 18% poniżanych, a 13% straszonych.

Tylko 44% uczniów zadeklarowało, że nie ma takich doświadczeń. Kolejne 17% wybrało odpowiedź „trudno powiedzieć”. Autorzy raportu piszą, że uczniowie szkół ponadpodstawowych częściej deklarowali doświadczenie przemocy w sieci niż uczniowie szkół podstawowych.

W tym samym badaniu uczniowie drugich klas szkół ponadpodstawowych podali, że w dni powszednie korzystają z internetu średnio 5 godzin i 26 minut na dobę. Sieć to dla nich zwykłe miejsce rozmowy, a nie dodatek do życia.

Co zadeklarowali uczniowie	Odsetek
Wyzywanie w internecie	29%
Ośmieszanie	19%
Poniżanie	18%
Straszenie	13%
Brak doświadczeń przemocy w sieci	44%
Odpowiedź „trudno powiedzieć”	17%
Brak jakiejkolwiek reakcji po przemocy w sieci	47%

Źródło: NASK, raport „Nastolatki”, badanie z września i października 2024 roku.

Drugie źródło to statystyki Policji. W 2023 roku Policja wszczęła 983 postępowania o zniesławienie z art. 212 i stwierdziła 738 takich przestępstw. W sprawach o zniewagę z art. 216 wszczęła 213 postępowań i stwierdziła 955 przestępstw.

Te liczby mają ograniczenia i warto powiedzieć o nich klasie. Badanie NASK to ankieta: pokazuje, co uczniowie sami zadeklarowali, i nie obejmuje klas trzecich i czwartych. Statystyki Policji dotyczą wszystkich sprawców, nie tylko młodych, i nie rozdzielają spraw z internetu od pozostałych. Zniewagę i zniesławienie ściga się z oskarżenia prywatnego, więc wiele spraw trafia prosto do sądu i w danych Policji ich nie ma. Więcej o takich pułapkach piszemy w tekście jak czytać badania o hejcie.

Co warto wiedzieć przed lekcją? Podstawa prawna w pigułce

Nie musicie być prawnikami, żeby poprowadzić te zajęcia. Wystarczy znać kilka przepisów i umieć pokazać, gdzie można je przeczytać. Najlepiej wyświetlić je na tablicy w oryginalnym brzmieniu.

Wolność słowa i jej granice

Wolność słowa.
Art. 54 ust. 1 Konstytucji RP stanowi: „Każdemu zapewnia się wolność wyrażania swoich poglądów oraz pozyskiwania i rozpowszechniania informacji”. Każdemu, czyli także uczniom.

Ochrona czci.
Art. 47 tej samej Konstytucji daje każdemu prawo do ochrony czci i dobrego imienia. Art. 30 mówi o przyrodzonej i niezbywalnej godności człowieka.

Jak pogodzić jedno z drugim.
Art. 31 ust. 3 pozwala ograniczać wolności tylko w ustawie i tylko wtedy, gdy jest to konieczne między innymi dla ochrony wolności i praw innych osób. Granicą Waszej wolności słowa jest więc godność drugiego człowieka, a nie czyjeś niezadowolenie z Waszej opinii.

To zdanie jest osią całej lekcji. Krytyka może być ostra, niewygodna i nieprzyjemna dla osoby krytykowanej. Dalej pozostaje krytyką.

Krytyka, zniesławienie i zniewaga: czym się różnią?

Uczniowie najczęściej mylą dwie rzeczy: prawo do oceny i prawo do obrażania. Poniższa tabela porządkuje pojęcia. Przepisy pochodzą z Kodeksu karnego.

Pojęcie	Na czym polega	Przykład	Co grozi przy wpisie w internecie
Krytyka	Ocena czyjegoś działania, pracy lub poglądów, oparta na faktach	„Sprawdziany wracają po pięciu tygodniach, to utrudnia poprawę ocen”	Nic, to korzystanie z wolności słowa
Zniesławienie (art. 212)	Pomówienie o postępowanie lub właściwości, które mogą poniżyć w opinii publicznej albo narazić na utratę zaufania	„On bierze pieniądze za oceny”, gdy autor nie umie tego wykazać	Grzywna, ograniczenie wolności albo pozbawienie wolności do roku
Zniewaga (art. 216)	Obelga, wyzwisko, forma, która ma poniżyć, a nie przekazać informację	Wyzwiska pod zdjęciem koleżanki	Grzywna, ograniczenie wolności albo pozbawienie wolności do roku
Groźba karalna (art. 190)	Zapowiedź przestępstwa, która wzbudza uzasadnioną obawę	„Wiem, gdzie mieszkasz, pożałujesz”	Pozbawienie wolności do lat 3
Uporczywe nękanie (art. 190a)	Powtarzające się działania, które wzbudzają poczucie zagrożenia, poniżenia lub udręczenia	Tygodnie wiadomości i wpisów o jednej osobie	Pozbawienie wolności od 6 miesięcy do 8 lat

Źródło: Kodeks karny, tekst ujednolicony Kancelarii Sejmu, art. 190, 190a, 212 i 216.

Trzy uwagi, o które uczniowie zwykle pytają.

Prawda nie zawsze wystarcza.
Według art. 213 nie popełnia zniesławienia ten, kto publicznie podnosi prawdziwy zarzut, jeśli dotyczy on postępowania osoby pełniącej funkcję publiczną albo służy obronie społecznie uzasadnionego interesu. Zarzuty z życia prywatnego i rodzinnego są chronione mocniej.

Forma też podlega ocenie.
Art. 214 mówi wprost: nawet gdy zarzut jest prawdziwy, autor może odpowiadać za zniewagę ze względu na formę. Można mieć rację i mimo to kogoś znieważyć.

Jest też droga cywilna.
Art. 23 i 24 Kodeksu cywilnego chronią dobra osobiste, w tym cześć i wizerunek. Osoba pokrzywdzona może żądać zaprzestania naruszeń, przeprosin i zadośćuczynienia pieniężnego.

Szersze omówienie znajdziecie w tekście zniesławienie a zniewaga w internecie. Ten wpis nie zastępuje porady prawnika, a ocena konkretnej sprawy zawsze należy do sądu.

Od kiedy odpowiada się jak dorosły?

To fragment, który w klasie robi największe wrażenie. Wielu uczniów sądzi, że do osiemnastych urodzin nic im nie grozi. Przepisy mówią co innego.

Wiek	Co się zmienia	Podstawa
Ukończone 13 lat, przed 17. urodzinami	Sprawę o czyn karalny prowadzi sąd rodzinny. Może zastosować środki wychowawcze.	Ustawa o wspieraniu i resocjalizacji nieletnich, art. 1
Ukończone 13 lat	Możliwa własna odpowiedzialność cywilna za wyrządzoną szkodę. Młodsze dzieci jej nie ponoszą.	Kodeks cywilny, art. 426
Ukończone 17 lat	Odpowiedzialność na zasadach Kodeksu karnego, przed sądem karnym.	Kodeks karny, art. 10 § 1
Między 17. a 18. urodzinami	Przy występku sąd może zamiast kary zastosować środki przewidziane dla nieletnich, jeśli przemawiają za tym okoliczności i rozwój sprawcy.	Kodeks karny, art. 10 § 4
Ukończone 18 lat	Pełnoletność i pełna zdolność do czynności prawnych. Pozew trafia bezpośrednio do Was, nie do rodziców.	Kodeks cywilny, art. 10 i 11

Źródło: Kodeks karny, Kodeks cywilny i ustawa o wspieraniu i resocjalizacji nieletnich, teksty ujednolicone Kancelarii Sejmu.

Warto dodać, że sąd, który wymierza karę osobie młodocianej, kieruje się przede wszystkim tym, aby ją wychować. Tak stanowi art. 54 § 1 Kodeksu karnego. Młodocianym jest sprawca, który w chwili czynu nie ukończył 21 lat, a w czasie orzekania w pierwszej instancji 24 lat. To nie jest taryfa ulgowa, ale informacja, że prawo widzi różnicę między osiemnastolatkiem a czterdziestolatkiem.

Nie przedstawiajcie tych przepisów jako straszaka. Lepiej działa spokojne zdanie: od 17. urodzin prawo traktuje Wasze słowa poważnie, tak jak słowa dorosłych. Młodszym uczniom przyda się tekst o micie „nic mu nie zrobią, bo jest nieletni”.

Ślad cyfrowy przy rekrutacji i w pracy

Ślad cyfrowy to wszystko, co zostaje po człowieku w internecie: wpisy, komentarze, zdjęcia, polubienia, a także to, co o nim opublikowali inni. Część zostawiamy świadomie, część powstaje bez naszego udziału.

Co wolno pracodawcy.
Art. 22¹ § 1 Kodeksu pracy (artykuł 22 z indeksem górnym 1) wylicza dane, których pracodawca żąda od kandydata: imię i nazwisko, datę urodzenia, dane kontaktowe, wykształcenie, kwalifikacje zawodowe i przebieg dotychczasowego zatrudnienia. Prywatnych profili w mediach społecznościowych na tej liście nie ma.

Co dzieje się w praktyce.
To, co jest publiczne, może zobaczyć każdy, kto wpisze imię i nazwisko w wyszukiwarkę. Kandydat nie dowie się, czy ktoś to zrobił. Nie znaleźliśmy wiarygodnych, publicznych danych z Polski o tym, jak często osoby prowadzące rekrutację oglądają profile kandydatów. Nie podajemy więc żadnego odsetka i odradzamy powtarzanie w klasie liczb z niesprawdzonych źródeł.

Kiedy to ma znaczenie dla ucznia.
Praktyki zawodowe w technikum, praca wakacyjna, staż, wolontariat, wymiana zagraniczna, stypendium, wynajem pokoju w mieście studiów. W każdej z tych sytuacji decyzję podejmuje człowiek, który może sprawdzić nazwisko w sieci.

Po zatrudnieniu.
Kodeks pracy wymienia wśród obowiązków pracownika dbałość o dobro zakładu pracy. Publiczne obrażanie klientów, współpracowników czy przełożonych może mieć skutki w pracy, nawet jeśli wpis powstał wieczorem na prywatnym koncie.

Uczciwie trzeba też powiedzieć uczniom, że ślad cyfrowy działa w obie strony. Przemyślany komentarz, projekt szkolny, relacja z wolontariatu albo własna strona z pracami to także ślad. Dane o tym, ile informacji zostawiamy w sieci, zebraliśmy w tekście ile wie o Was internet.

Scenariusz lekcji o hejcie dla szkoły ponadpodstawowej: cele, czas i materiały

Lekcja trwa 45 minut. Sprawdza się na godzinie wychowawczej, a także na wiedzy o społeczeństwie, edukacji obywatelskiej, języku polskim i edukacji dla bezpieczeństwa. Niżej opisujemy również wersję na dwie godziny.

Cele lekcji w języku ucznia

• Umiem wyjaśnić, co gwarantuje art. 54 Konstytucji i co chroni art. 47.
• Odróżniam krytykę od zniewagi i zniesławienia za pomocą trzech pytań.
• Wiem, że po ukończeniu 17 lat odpowiadam za wpis na zasadach Kodeksu karnego.
• Potrafię przepisać obraźliwy wpis tak, aby została w nim cała krytyka, a zniknęła obelga.
• Wiem, jak sprawdzić własny ślad cyfrowy i co z nim zrobić.

Co przygotować?

• Wydrukowane karty z wpisami (po jednym komplecie na grupę 4-5 osób). Treść kart jest niżej.
• Slajd albo kartkę z brzmieniem art. 54 ust. 1 i art. 47 Konstytucji.
• Slajd z trzema pytaniami sprawdzającymi.
• Taśmę malarską albo sznurek do wyznaczenia linii na podłodze.
• Małe kartki na zakończenie lekcji.

Wszystkie przykłady na kartach są zmyślone. Nie używajcie prawdziwych wpisów z Waszej szkoły ani z Waszej miejscowości, nawet zanonimizowanych. Klasa rozpozna je w kilka sekund.

Plan lekcji w tabeli

Część	Czas	Co robi klasa	Po co
Linia opinii	5 minut	Ustawia się wzdłuż linii przy dwóch stwierdzeniach	Uruchamia spór i pokazuje różnicę zdań
Dwa artykuły i trzy pytania	7 minut	Czyta przepisy i poznaje narzędzie oceny	Daje wspólny język
Karty z wpisami	15 minut	W grupach ocenia osiem wpisów	Ćwiczy rozróżnianie na przykładach
Przepisz wpis	8 minut	Zamienia obelgę w krytykę	Pokazuje, że treść da się obronić bez wyzwisk
Ślad cyfrowy	7 minut	Sprawdza własne nazwisko w wyszukiwarce	Łączy temat z praktykami i pracą
Zakończenie	3 minuty	Pisze jedno zdanie na kartce	Zbiera wnioski i sygnały

Przebieg lekcji krok po kroku

Wstęp: linia opinii (5 minut)

Wyznaczcie na podłodze linię. Jeden koniec oznacza „zdecydowanie się zgadzam”, drugi „zdecydowanie się nie zgadzam”. Przeczytajcie pierwsze stwierdzenie i poproście, żeby każdy stanął w miejscu zgodnym ze swoim zdaniem.

1. „W internecie mogę napisać wszystko, co myślę, bo mam wolność słowa.”
2. „Jeśli coś jest prawdą, mogę to napisać o każdym i w każdej formie.”

Zapytajcie po jednej osobie z każdego końca i jedną ze środka, dlaczego tam stoją. Nie rozstrzygajcie sporu. Powiedzcie tylko: wrócimy do tych zdań za czterdzieści minut i sprawdzimy, czy ktoś zmieni miejsce.

Ustalcie też trzy zasady rozmowy. Mówimy o przykładach z kart, a nie o osobach z klasy i szkoły. Nie podajemy nazwisk. To, co ktoś powie o sobie, zostaje w sali.

Dwa artykuły i trzy pytania (7 minut)

Wyświetlcie art. 54 ust. 1 i art. 47 Konstytucji obok siebie. Zapytajcie: co się stanie, gdy jedna osoba powoła się na pierwszy, a druga na drugi? Pozwólcie na dwie lub trzy odpowiedzi.

Potem pokażcie trzy pytania. To główne narzędzie lekcji, więc warto zostawić je na tablicy do końca zajęć.

1. O czym piszę? O czyimś działaniu, pracy lub poglądach, czy o samym człowieku, jego wyglądzie, pochodzeniu, rodzinie?
2. Na czym się opieram? Czy podaję fakty, które umiem wykazać, i wyraźnie oddzielam je od własnej oceny?
3. Po co ta forma? Czy każde słowo jest potrzebne, żeby przekazać treść, czy część służy tylko temu, żeby kogoś poniżyć?

Dodajcie w dwóch zdaniach informację o wieku: po ukończeniu 17 lat za wpis odpowiada się na zasadach Kodeksu karnego, a między 13. a 17. rokiem życia sprawą zajmuje się sąd rodzinny. Zapytajcie, kto o tym wiedział.

Praca w grupach: karty z wpisami (15 minut)

Podzielcie klasę na grupy po 4-5 osób. Każda grupa dostaje komplet ośmiu kart i układa je w trzech stosach: „krytyka”, „przekroczona granica” i „to zależy”. Przy każdej karcie zapisuje, które z trzech pytań przesądziło.

Po ośmiu minutach zbierzcie wyniki. Nie pytajcie, kto ma rację. Zapytajcie, przy której karcie grupa spierała się najdłużej i dlaczego. Najwięcej dają karty, które trafiły do stosu „to zależy”.

Uczniowie często pytają, czy coś jest „karalne”. Odpowiadajcie uczciwie: o tym w konkretnej sprawie decyduje sąd, a my uczymy się rozpoznawać, co jest ryzykowne i krzywdzące, zanim sprawa trafi tak daleko.

Ćwiczenie: przepisz wpis (8 minut)

Każda grupa wybiera jedną kartę ze stosu „przekroczona granica” i pisze ten wpis od nowa. Warunek: zostaje cała krytyka i cała emocja, znika obelga i niesprawdzony zarzut.

Przykład. Wpis „ten trener to oszust i złodziej, omijajcie go” po przepisaniu może brzmieć: „Zapłaciłem za dziesięć treningów, odbyły się cztery. Od trzech tygodni proszę o zwrot pieniędzy i nie dostałem odpowiedzi. Jestem wściekły i nie polecam.”

Poproście dwie grupy o odczytanie obu wersji. Zapytajcie klasę, która wersja bardziej przekonuje osobę postronną. Zwykle wygrywa druga. To najważniejszy wniosek lekcji: krytyka oparta na faktach jest skuteczniejsza niż wyzwisko.

Ślad cyfrowy: sprawdźcie własne nazwisko (7 minut)

Zacznijcie od pytania: kto z Was w ciągu najbliższych dwóch lat będzie szukał praktyk, pracy wakacyjnej albo stażu? Zwykle ręce podnosi większość klasy.

Zaproponujcie krótkie ćwiczenie indywidualne. Każdy robi je na własnym telefonie i nikomu nie pokazuje wyniku.

1. Wpiszcie w wyszukiwarkę swoje imię i nazwisko w cudzysłowie, a potem z nazwą miejscowości.
2. Otwórzcie swój główny profil w oknie prywatnym przeglądarki, czyli tak, jak widzi go osoba niezalogowana.
3. Znajdźcie jeden wpis, komentarz albo zdjęcie, których nie pokazalibyście na rozmowie o praktykę.
4. Zdecydujcie, co z nim zrobicie: usunięcie, zmiana widoczności albo zostawienie.

Podkreślcie, że nie chodzi o wymazanie siebie z internetu ani o udawanie kogoś innego. Chodzi o świadomy wybór, co jest publiczne. Usunięcie wpisu nie cofa też krzywdy, jeśli wpis kogoś obrażał. Wtedy potrzebne są przeprosiny.

Zakończenie: powrót na linię i jedno zdanie (3 minuty)

Przeczytajcie ponownie oba stwierdzenia z początku lekcji. Kto chce, zmienia miejsce na linii. Zapytajcie jedną osobę, co ją przekonało.

Na koniec każdy pisze na kartce jedno zdanie, anonimowo: „Zanim następnym razem coś opublikuję, sprawdzę…”. Dodajcie, że na odwrocie można napisać pytanie albo sprawę, o której ktoś chce porozmawiać, wtedy z podpisem.

Karty z przykładami wpisów do wydruku

Wydrukujcie same wpisy. Omówienia są dla Was. Piszemy w nich ostrożnie, bo ocena prawna zależy od okoliczności, a rozstrzyga ją sąd.

Karta 1. Opinia o nauczycielu.
„Sprawdzian z marca dostaliśmy z powrotem po pięciu tygodniach, bez kryteriów oceniania. Uważam, że to niesprawiedliwe i utrudnia poprawę.”
Omówienie: krytyka. Dotyczy pracy, opiera się na faktach, ocena jest wyraźnie oddzielona. Nauczyciel może się z nią nie zgadzać, ale uczeń ma do niej prawo.

Karta 2. Wpis o tym samym nauczycielu.
„Ten człowiek to kompletny idiota i nieudacznik, wstyd, że ktoś taki uczy.”
Omówienie: nie ma tu żadnej informacji, są tylko obelgi. Taki wpis może zostać oceniony jako zniewaga. Pytanie trzecie: po co ta forma?

Karta 3. Zarzut wobec trenera.
„Trener bierze od rodziców pieniądze za miejsce w pierwszym składzie.”
Omówienie: to nie opinia, tylko twierdzenie o fakcie, które może odebrać komuś zaufanie potrzebne w zawodzie. Jeśli autor nie umie go wykazać, wpis może zostać oceniony jako zniesławienie. Jeśli ma dowody, właściwym miejscem jest zarząd klubu albo organy ścigania, a nie komentarz.

Karta 4. Recenzja pizzerii.
„Czekaliśmy 70 minut, pizza przyszła zimna, a obsługa nie przeprosiła. Nie wrócę i nie polecam.”
Omówienie: dozwolona opinia klienta. Opisuje własne doświadczenie i ocenia usługę. Byłoby inaczej, gdyby autor nigdy tam nie jadł albo dopisał zmyślony zarzut, na przykład o zatruciu.

Karta 5. Mem na grupie klasowej.
Zdjęcie kolegi z wycieczki przerobione tak, żeby go ośmieszyć, wysłane na grupę liczącą 28 osób z podpisem „nasz klasowy geniusz”.
Omówienie: zamknięta grupa nie znaczy „prywatnie”. Wchodzi tu w grę wizerunek i cześć, czyli dobra osobiste chronione przez Kodeks cywilny. Każda z 28 osób może zrobić zrzut ekranu i wysłać go dalej.

Karta 6. Wiadomość prywatna.
„Wiem, którędy wracasz ze szkoły. Jeszcze jedno słowo i pożałujesz.”
Omówienie: to nie jest opinia ani krytyka. Taka wiadomość może zostać oceniona jako groźba karalna, jeśli wzbudza uzasadnioną obawę. Tu nie ma stosu „to zależy od wolności słowa”.

Karta 7. Komentarz pod wpisem radnej.
Wersja A: „Głosowała pani za likwidacją linii autobusowej. To zła decyzja, uczniowie z trzech wsi nie mają jak dojechać do szkoły.” Wersja B: „Głupia baba, niech wraca do garów.”
Omówienie: osoby pełniące funkcje publiczne muszą znosić ostrzejszą krytykę swojej działalności. Wersja A jest wzorcowa. Wersja B nie dotyczy działalności, tylko poniża człowieka. Więcej w tekście o granicach krytyki osób pełniących funkcje publiczne.

Karta 8. Udostępnienie.
Ktoś udostępnia cudzy wpis z wyzwiskami pod adresem koleżanki ze szkoły i dopisuje: „dokładnie tak”.
Omówienie: to karta ze stosu „to zależy”, ale w złą stronę. Udostępnienie zwiększa zasięg krzywdzącej treści, a dopisek pokazuje, że autor się z nią zgadza. Zdanie „ja tego nie napisałem” nie zamyka sprawy.

Jakie pytania zadają uczniowie i jak na nie odpowiedzieć?

W szkole ponadpodstawowej padają pytania, na które warto mieć przygotowaną krótką, uczciwą odpowiedź.

„A jeśli to prawda?”
Prawda chroni przed zarzutem zniesławienia w określonych sytuacjach, szczególnie gdy chodzi o działalność osób publicznych albo o ważny interes społeczny. Nie chroni przed odpowiedzialnością za obelżywą formę. Nie daje też prawa do ujawniania czyjegoś życia prywatnego.

„A jeśli to był żart?”
O tym, czy coś było żartem, nie decyduje sam autor. Liczy się to, jak wpis odbiera rozsądny odbiorca i osoba, której dotyczy. Satyra na działalność polityka to co innego niż wyśmiewanie wyglądu kolegi z ławki.

„A jeśli piszę anonimowo?”
Anonimowość w sieci jest pozorna. Dane o autorze mogą uzyskać organy ścigania i sąd w toku postępowania. Dla klasy ważniejsze jest jednak inne pytanie: czy napisalibyście to samo pod nazwiskiem?

„A jeśli usunę wpis?”
Usunięcie ogranicza szkodę i warto to zrobić jak najszybciej. Nie cofa jednak tego, co się stało, a zrzuty ekranu mogą już krążyć. Usunięcie połączone z przeprosinami to najlepsze, co można zrobić po błędzie.

„Czy nauczyciela też mogę krytykować?”
Tak. Pracę nauczyciela wolno oceniać, także ostro. Najskuteczniejszą drogą jest rozmowa, wychowawca, samorząd uczniowski albo dyrekcja. Granicą są obelgi, przeróbki zdjęć i nagrania robione po to, by ośmieszyć.

„Czy szkoła może mnie ukarać za wpis z domu?”
Jeśli wpis dotyczy uczniów albo pracowników szkoły, szkoła zwykle reaguje na podstawie statutu, niezależnie od miejsca i godziny publikacji. Jak wygląda taka rozmowa, opisujemy w tekście szkoła wezwała Was na rozmowę za wpis w sieci.

„To jest cenzura.”
Konstytucja zakazuje cenzury prewencyjnej, czyli kontroli treści przed publikacją. Odpowiedzialność za to, co już zostało opublikowane, cenzurą nie jest. Każdy może napisać, co chce, i każdy odpowiada za to, co napisał.

Co zrobić, gdy lekcja dotknie prawdziwej sprawy?

W starszych klasach zdarza się to rzadziej niż w podstawówce, ale się zdarza. Warto mieć plan.

Uczeń zaczyna opowiadać o konkretnej osobie.
Przerwijcie spokojnie: „To ważne i chcę o tym porozmawiać po lekcji. Teraz pracujemy na kartach”. Po dzwonku naprawdę z nim porozmawiajcie.

W klasie siedzi osoba, której hejt dotyczy.
Uprzedźcie ją dzień wcześniej o temacie lekcji i zapytajcie, czy chce w niej uczestniczyć. Nie wybierajcie jej do odpowiedzi i nie budujcie przykładów podobnych do jej sytuacji.

Ktoś uświadamia sobie, że sam przekroczył granicę.
To dobry skutek lekcji, a nie powód do publicznego rozliczenia. Powiedzcie klasie ogólnie: jeśli ktoś z Was coś takiego napisał, najlepszy ruch to usunąć wpis i przeprosić wprost osobę, której dotyczył.

Na kartce pojawia się niepokojące zdanie.
Jeśli ktoś pisze, że jest nękany albo że ma myśli o zrobieniu sobie krzywdy, reagujcie tego samego dnia: rozmowa, pedagog lub psycholog szkolny, przy uczniu niepełnoletnim kontakt z rodzicami. Przy zagrożeniu życia dzwońcie pod 112.

Uczeń pokazuje Wam obraźliwy wpis.
Nie proście o przesłanie go na grupę. Pomóżcie zabezpieczyć materiał: zrzut ekranu z datą, nazwą konta i adresem. Zasady opisujemy w tekście jak zabezpieczyć dowody hejtu w internecie.

Jak rozszerzyć lekcję na dwie godziny i co zrobić po niej?

Jeśli macie 90 minut, pierwszą godzinę poświęćcie na linię opinii, przepisy i karty, a drugą na debatę i ślad cyfrowy.

Debata na drugą godzinę

Podzielcie klasę na dwie strony i wylosujcie tezę. Dobrze sprawdzają się trzy.

• „Portale powinny wymagać podpisywania komentarzy imieniem i nazwiskiem.”
• „Uczeń ma prawo publicznie oceniać nauczycieli w internecie.”
• „Osoba publiczna powinna znosić każdą krytykę.”

Każda strona ma pięć minut na przygotowanie trzech argumentów, potem dwie rundy wystąpień po dwie minuty. Jedyna reguła: argumenty dotyczą tezy, nie osób po drugiej stronie. Sama debata staje się wtedy ćwiczeniem z krytyki bez zniewagi.

Po lekcji

Jedna lekcja niewiele zmieni, jeśli nic po niej nie zostanie. Sprawdzają się trzy proste działania.

• Trzy pytania sprawdzające wiszą w sali do końca półrocza.
• Klasa spisuje własne zasady grupy klasowej w komunikatorze, najwyżej pięć punktów.
• Po miesiącu wracacie do tematu na pięć minut: czy ktoś użył trzech pytań i w jakiej sytuacji.

Wzór wiadomości do rodziców

„Szanowni Państwo, na godzinie wychowawczej rozmawialiśmy o wolności słowa w internecie i jej granicach. Uczniowie poznali różnicę między krytyką a zniewagą oraz dowiedzieli się, że po ukończeniu 17 lat za wpisy odpowiada się na zasadach Kodeksu karnego. Zachęcam do rozmowy w domu o tym, co każdy z nas publikuje pod własnym nazwiskiem. W razie pytań jestem do dyspozycji.”

Uczniom pełnoletnim powiedzcie wcześniej, że taka wiadomość zostanie wysłana. To drobny gest, który traktuje ich poważnie.

Czego ta lekcja nie załatwi?

Scenariusz uczy rozróżniania i daje język do rozmowy. Nie rozwiąże trwającego konfliktu w klasie i nie zastąpi reakcji szkoły na konkretną sprawę. Jeśli w klasie ktoś jest właśnie nękany, najpierw trzeba zająć się tą sprawą, a lekcję przeprowadzić później.

Nie jest to też kurs prawa. Uczniowie poznają kilka przepisów w podstawowym zarysie. Przy realnym sporze potrzebna jest porada prawnika.

Nie obiecujcie klasie, że po tej lekcji hejt zniknie. Uczciwsza obietnica brzmi: będziecie umieli skrytykować kogoś tak, żeby nikt nie mógł Wam zarzucić obrażania, i rozpoznacie moment, w którym ktoś przekracza granicę wobec Was.

Podsumowanie: trzy pytania zamiast listy zakazów

Uczniowie szkół ponadpodstawowych nie potrzebują kolejnej pogadanki o tym, że hejt jest zły. Potrzebują narzędzia, które pozwoli im mówić ostro i uczciwie jednocześnie. O czym piszę, na czym się opieram i po co ta forma: te trzy pytania wystarczą w większości sytuacji.

Wolność słowa i ochrona godności stoją w tej samej Konstytucji, kilka artykułów od siebie. Lekcja ma pokazać, że nie trzeba wybierać między nimi. Kto umie krytykować bez zniewagi, korzysta z wolności słowa pełniej niż ten, kto tylko wyzywa.

Po ukończeniu 17 lat prawo traktuje słowa Waszych uczniów tak jak słowa dorosłych. Dobrze, żeby usłyszeli to od Was na spokojnej lekcji, a nie dowiedzieli się z pisma z sądu.

Gdzie szukać pomocy?

Fundacja Usuwanie Hejtu pomaga przygotować zgłoszenia do serwisów i prowadzi je do końca, pomaga zabezpieczyć materiał oraz kieruje do prawnika lub psychologa. Nie ustala tożsamości autorów poza drogą prawną i nie zastępuje prawnika. Kontakt: tel. 222 900 142, biuro@usuwaniehejtu.pl. Działania Fundacji można wesprzeć darowizną na stronie usuwaniehejtu.pl.

• 116 111 - telefon zaufania dla dzieci i młodzieży, także dla uczniów szkół ponadpodstawowych (116111.pl).
• 800 100 100 - telefon dla rodziców i nauczycieli w sprawach bezpieczeństwa dzieci (800100100.pl).
• 116 123 - telefon dla dorosłych w kryzysie emocjonalnym, także dla pełnoletnich uczniów i nauczycieli.
• 112 - gdy zagrożone jest życie lub zdrowie.
• Pedagog i psycholog szkolny - pierwsze osoby, do których warto skierować ucznia po lekcji.
• Policja lub prokuratura - przy groźbach, nękaniu i innych czynach zabronionych. Sprawy niepełnoletnich uczniów zawsze prowadźcie razem z rodzicami lub opiekunami.

Najczęściej zadawane pytania

1. Ile trwa lekcja o hejcie według tego scenariusza?
Podstawowa wersja mieści się w 45 minutach. Jeśli macie dwie godziny, drugą warto przeznaczyć na debatę i spokojniejszą pracę nad śladem cyfrowym.

2. Na jakim przedmiocie można przeprowadzić te zajęcia?
Najczęściej na godzinie wychowawczej. Temat pasuje też do wiedzy o społeczeństwie, edukacji obywatelskiej, języka polskiego i edukacji dla bezpieczeństwa, bo łączy Konstytucję, argumentację i odpowiedzialność prawną.

3. Czy scenariusz nadaje się dla klasy pierwszej liceum?
Tak. W klasie pierwszej większość uczniów nie ma jeszcze 17 lat, więc warto mocniej omówić rolę sądu rodzinnego. Fragment o praktykach i pracy można skrócić albo odnieść do pracy wakacyjnej.

4. Czym różni się krytyka od zniewagi?
Krytyka ocenia czyjeś działanie, pracę lub poglądy i opiera się na faktach. Zniewaga uderza w człowieka i używa formy, która ma go poniżyć. Tę samą treść zwykle da się napisać bez obelg.

5. Czym różni się zniewaga od zniesławienia?
Zniewaga to obelga, czyli obraźliwa forma. Zniesławienie to przypisanie komuś postępowania lub cech, które mogą go poniżyć w opinii publicznej albo odebrać mu zaufanie potrzebne w zawodzie.

6. Od ilu lat odpowiada się karnie za hejt?
Na zasadach Kodeksu karnego odpowiada osoba, która popełniła czyn po ukończeniu 17 lat. Sprawami osób w wieku od 13 do 17 lat zajmuje się sąd rodzinny na podstawie ustawy o wspieraniu i resocjalizacji nieletnich.

7. Co grozi za zniewagę w internecie?
Za zniewagę za pomocą środków masowego komunikowania Kodeks karny przewiduje grzywnę, karę ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do roku. Sprawa toczy się z oskarżenia prywatnego, czyli akt oskarżenia wnosi sam pokrzywdzony.

8. Czy uczeń może publicznie krytykować nauczyciela?
Może oceniać jego pracę, także ostro, jeśli opiera się na faktach i nie używa obelg. Wyzwiska, przeróbki zdjęć i ośmieszające nagrania nie są krytyką i mogą skończyć się odpowiedzialnością w szkole oraz przed sądem.

9. Czy wpis na zamkniętej grupie klasowej jest prywatny?
Nie w takim sensie, jak myślą uczniowie. Treść widzi kilkadziesiąt osób, a każda może zrobić zrzut ekranu. Obraźliwy wpis na grupie narusza czyjeś dobra osobiste tak samo jak wpis publiczny.

10. Czy pracodawca może sprawdzać profil kandydata w mediach społecznościowych?
Kodeks pracy wylicza dane, których pracodawca żąda od kandydata, i profili prywatnych wśród nich nie ma. Publiczne treści może jednak obejrzeć każdy, dlatego warto samodzielnie zdecydować, co jest widoczne.

11. Jak uczeń może sprawdzić swój ślad cyfrowy?
Najprościej wpisać w wyszukiwarkę imię i nazwisko w cudzysłowie, a potem z nazwą miejscowości. Warto też otworzyć własny profil w oknie prywatnym przeglądarki i zobaczyć go oczami osoby niezalogowanej.

12. Czy na lekcji można omawiać prawdziwe wpisy ze szkoły?
Nie. Nawet po usunięciu nazwisk klasa rozpozna autora i osobę, której wpis dotyczył. Bezpieczniej pracować na zmyślonych przykładach, a prawdziwe sprawy wyjaśniać osobno, poza lekcją.

13. Co zrobić, gdy uczeń po lekcji przyzna, że sam kogoś obraził w sieci?
Podziękujcie za szczerość i pomóżcie zaplanować naprawę: usunięcie wpisu i przeprosiny skierowane wprost do pokrzywdzonej osoby. Jeśli sprawa jest poważna, włączcie pedagoga, a przy uczniu niepełnoletnim także rodziców.

14. Czy trzeba informować rodziców o takiej lekcji?
Nie ma takiej konieczności, ale krótka wiadomość pomaga przenieść rozmowę do domu. Uczniów pełnoletnich warto uprzedzić, że taka informacja zostanie wysłana.

Źródła

• NASK - Państwowy Instytut Badawczy, 2025: Nastolatki. Raport z ogólnopolskiego badania uczniów i rodziców (badanie z września i października 2024 r.)
• Komenda Główna Policji, 2023: Zniesławienie (art. 212): postępowania wszczęte i przestępstwa stwierdzone 1999-2023
• Komenda Główna Policji, 2023: Zniewaga (art. 216): postępowania wszczęte i przestępstwa stwierdzone 1999-2023
• Kancelaria Sejmu, 1997: Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r., tekst ujednolicony (art. 30, 31, 47, 54)
• Kancelaria Sejmu, 2026: Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. - Kodeks karny, tekst ujednolicony (art. 10, 54, 115, 190, 190a, 212-216)
• Kancelaria Sejmu, 2026: Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny, tekst ujednolicony (art. 10, 11, 23, 24, 426)
• Kancelaria Sejmu, 2026: Ustawa z dnia 26 czerwca 1974 r. - Kodeks pracy, tekst ujednolicony (art. 22 z indeksem 1, art. 100)
• Kancelaria Sejmu, 2026: Ustawa z dnia 9 czerwca 2022 r. o wspieraniu i resocjalizacji nieletnich, tekst ujednolicony (art. 1)
• Fundacja Dajemy Dzieciom Siłę, 2026: Telefon zaufania dla dzieci i młodzieży 116 111
• Fundacja Dajemy Dzieciom Siłę, 2026: Telefon dla rodziców i nauczycieli w sprawie bezpieczeństwa dzieci 800 100 100

A jak ta lekcja wypadła w Waszej klasie? Napiszcie w komentarzu

Która z ośmiu kart wywołała u Waszych uczniów najdłuższy spór i czym się skończył? Jakie pytanie o wolność słowa albo o odpowiedzialność po 17. roku życia zadali uczniowie, a nie ma na nie odpowiedzi w tym tekście? Prosimy, nie podawajcie w komentarzach nazwisk ani danych uczniów, nauczycieli i innych osób.