Przestępstwa z nienawiści w Polsce w raportach OBWE: jak czytać te liczby

Liczba 664 przestępstw z nienawiści w Polsce w 2024 roku pojawia się w tekstach prasowych, pracach zaliczeniowych i raportach organizacji. Rzadko pada przy niej pytanie, kto ją policzył i co dokładnie zostało policzone.

Tymczasem na jednej stronie biura ODIHR, czyli Biura Instytucji Demokratycznych i Praw Człowieka OBWE, stoją obok siebie cztery różne liczby dla tego samego kraju i roku. Każda mierzy coś innego. Poniżej wyjaśniamy, skąd pochodzą, czym się różnią i jak je cytować, żeby nie wprowadzić czytelnika w błąd.

W skrócie

• Za 2024 rok ODIHR pokazuje dla Polski 664 postępowania wszczęte przez policję, 211 spraw skierowanych do sądu przez prokuraturę i 246 osób skazanych w pierwszej instancji. To trzy różne jednostki liczenia, a nie trzy etapy losu tych samych spraw.
• Spadek z 893 (2023) do 664 (2024) to w dużej części skutek zmiany metody. ODIHR wyłączyło z danych za 2024 rok 337 spraw karalnej mowy nienawiści.
• Organizacje społeczne zgłosiły do ODIHR 152 incydenty z Polski za 2024 rok. To osobny, dobrowolny rejestr, którego nie wolno dodawać do liczb urzędowych ani z nimi porównywać.
• Większość zdarzeń nie trafia do żadnej statystyki. W badaniu ODIHR i Rzecznika Praw Obywatelskich z 2018 roku respondenci opisali 269 zdarzeń, z których policji zgłoszono 19.
• ODIHR wprost odradza porównywanie krajów między sobą. Wyższa liczba często oznacza lepszą rejestrację, a nie większą skalę przemocy.
• Bezpieczny cytat zawsze zawiera cztery elementy: rok, instytucję, jednostkę liczenia i informację, czy liczba obejmuje mowę nienawiści.

Skąd biorą się dane o Polsce w raporcie ODIHR?

ODIHR ma siedzibę w Warszawie i co roku publikuje raport o przestępstwach z nienawiści w państwach OBWE. Jak czytamy w odpowiedziach ODIHR na najczęstsze pytania, raport ukazuje się 16 listopada i dotyczy roku poprzedniego. Dane za 2024 rok zostały więc opublikowane w listopadzie 2025 roku.

Na stronie każdego kraju są dwa osobne zbiory. Pierwszy to dane urzędowe przekazane przez państwo. Drugi to opisy zdarzeń nadesłane przez organizacje społeczne i organizacje międzynarodowe.

Dane urzędowe: krajowy punkt kontaktowy

Dane urzędowe nie są zbierane przez ODIHR samodzielnie. Zgodnie z opisem metody ODIHR przekazują je krajowe punkty kontaktowe wyznaczone przez rządy. Wypełniają one internetowy kwestionariusz, a przed publikacją ODIHR konsultuje z nimi sposób prezentacji danych.

W Polsce dane powstają w trzech niezależnych miejscach. Opisuje to strona ODIHR o polskich ramach krajowych.

Policja.
Koordynatorzy do spraw przestępstw z nienawiści w komendach wojewódzkich i w Komendzie Stołecznej co miesiąc wprowadzają sprawy do Elektronicznego Rejestru Czynności Śledczych. Rejestr zawiera dane od stycznia 2022 roku i odnotowuje motyw uprzedzenia. W ogólnym Krajowym Systemie Informacyjnym Policji podanie motywu jest nieobowiązkowe.

Prokuratura.
Prokuratorzy rejestrują sprawę jako przestępstwo z nienawiści, gdy motyw wynika z ustaleń postępowania albo z samego przepisu. Sprawy monitoruje Prokuratura Krajowa. Policja i prokuratura mają osobne systemy i osobne metody liczenia.

Ministerstwo Sprawiedliwości.
Dane o skazanych pochodzą ze sprawozdań sądów i z Krajowego Rejestru Karnego. Dotyczą osób skazanych w pierwszej instancji przez sądy powszechne.

Incydenty zgłaszane przez organizacje społeczne

Drugi zbiór powstaje po corocznym zaproszeniu do nadsyłania zgłoszeń. Za 2024 rok zdarzenia z Polski opisało osiem organizacji, a dodatkowe zgłoszenia przekazała Stolica Apostolska. ODIHR sprawdza, czy opis mieści się w definicji przestępstwa z nienawiści, czyli czy chodzi o czyn zabroniony popełniony z motywu uprzedzenia.

ODIHR nazywa te zdarzenia incydentami, a nie przestępstwami, bo nie jest w stanie potwierdzić, czy zostałyby tak ocenione przez organy ścigania. Zdarzenie z wieloma pokrzywdzonymi liczy się jako jeden incydent. Zdarzenie z kilkoma motywami pojawia się w kilku tabelach naraz.

Co dokładnie znaczą trzy liczby urzędowe?

Poniższa tabela pokazuje dane urzędowe z ostatnich sześciu lat w takiej postaci, w jakiej podaje je ODIHR.

Rok	Zarejestrowane przez policję	Skierowane do sądu	Skazani
2024	664	211	246
2023	893	386	296
2022	1180	440	312
2021	997	466	339
2020	826	374	266
2019	972	432	597

Źródło: ODIHR, strona raportu o przestępstwach z nienawiści dla Polski, dane za lata 2019-2024.

Kolumna pierwsza to postępowania, a nie czyny.
ODIHR zaznacza, że liczba policyjna za 2024 rok oznacza postępowania wszczęte przez policję jako sprawy o przestępstwa z nienawiści. Obejmuje także te, które później umorzono z braku dowodów. Jedno postępowanie może dotyczyć kilku czynów i kilku pokrzywdzonych.

Kolumna druga to decyzje prokuratora.
Za 2024 rok jest to liczba aktów oskarżenia i wniosków o skazanie bez rozprawy. ODIHR wyłączyło z niej 150 spraw, między innymi o zniewagi, propagowanie ustroju totalitarnego i publiczne nawoływanie, bo nie mieszczą się w definicji OBWE. Zastrzega przy tym, że w liczbie 211 nadal mogą być takie sprawy.

Kolumna trzecia to osoby.
Skazani to ludzie, a nie sprawy. Liczba dotyczy wyroków pierwszej instancji, więc część z nich mogła zostać później zmieniona. Według ODIHR dane o skazanych za 2024 rok obejmują także sprawy o dyskryminację i mowę nienawiści, których nie dało się wydzielić.

Dlaczego skazanych bywa więcej niż oskarżonych?

W 2024 roku skazano 246 osób, a do sądów skierowano 211 spraw. To nie jest błąd. Sąd w danym roku orzeka w sprawach wniesionych rok lub dwa lata wcześniej. Jedna sprawa może mieć kilku oskarżonych. Do tego kolumna skazanych ma szerszy zakres, bo zawiera mowę nienawiści.

Z tego samego powodu nie wolno dzielić jednej kolumny przez drugą i pisać, że „tylko co trzecia sprawa kończy się wyrokiem”. Te trzy liczby nie opisują tej samej grupy spraw. O tym, jak naprawdę kończą się postępowania, piszemy w tekście o odmowach i umorzeniach w sprawach o hejt.

Dlaczego liczba spadła z 893 do 664? Zmiana metody w 2024 roku

To najczęstsze źródło błędnych wniosków. Kto zestawi same liczby, napisze, że liczba przestępstw z nienawiści w Polsce spadła w rok o jedną czwartą. Taki wniosek nie wynika z danych.

ODIHR wyjaśnia w nocie do danych za 2024 rok, że znaczny spadek jest częściowo skutkiem wyłączenia 337 spraw karalnej mowy nienawiści. Gdyby je doliczyć, wynik wyniósłby 1001, czyli więcej niż rok wcześniej. To nasze proste dodawanie, a nie liczba podana przez ODIHR. Pokazuje jednak, że z samych danych nie da się wyczytać ani spadku, ani wzrostu.

Skąd ta zmiana? ODIHR tłumaczy, że do 2024 roku włączało do raportu przestępstwa nawoływania popełnione z motywu uprzedzenia. Uznało jednak, że takie czyny wiążą się z oceną granic wolności słowa i wymagają innego podejścia niż przestępstwa z nienawiści w rozumieniu OBWE. Dlatego trafiają teraz do osobnej kategorii mowy nienawiści. Groźby kierowane wprost do konkretnej osoby nadal są liczone.

Wcześniejsze załamania serii

Podobna sytuacja zdarzyła się już wcześniej. W danych za 2014 rok policja wykazała 778 spraw, a za 2015 rok 263. ODIHR opisało to w nocie: spadek wynikał z tego, że Polska zaczęła oddzielać przestępstwa z nienawiści od mowy nienawiści i dyskryminacji. Rok później liczba wróciła do poziomu 874.

Wniosek jest praktyczny. Przy każdym gwałtownym skoku w tabeli najpierw otwórzcie notę „About data” dla danego roku. Dopiero gdy nie ma w niej informacji o zmianie zakresu, można zastanawiać się nad zmianą w rzeczywistości.

Rok	Liczba policyjna	Co mówi nota ODIHR o mowie nienawiści
2014	778	Brak rozdzielenia od mowy nienawiści i dyskryminacji
2015	263	Pierwszy rok rozdzielenia danych
2023	893	Czyny spoza definicji OBWE wyłączone z liczby policyjnej
2024	664	Wyłączono 337 spraw karalnej mowy nienawiści

Źródło: ODIHR, noty do danych dla Polski za lata 2015, 2023 i 2024.

Definicja OBWE a polski Kodeks karny

Duża część nieporozumień bierze się z tego, że ODIHR i polskie prawo używają innych pojęć. W ujęciu OBWE przestępstwo z nienawiści to czyn, który jest przestępstwem także bez motywu, na przykład pobicie, groźba albo zniszczenie mienia, i który sprawca popełnił z uprzedzenia wobec jakiejś grupy.

W polskim Kodeksie karnym nie ma jednej kategorii o takiej nazwie. Są przepisy, które łączy motyw.

• Art. 119 § 1 - przemoc lub groźba bezprawna z powodu przynależności narodowej, etnicznej, rasowej, politycznej, wyznaniowej lub bezwyznaniowości. Kara od 3 miesięcy do 5 lat pozbawienia wolności.
• Art. 256 - publiczne propagowanie ustroju totalitarnego lub nawoływanie do nienawiści. Kara do 3 lat pozbawienia wolności.
• Art. 257 - publiczne znieważenie grupy lub osoby z powodu jej przynależności albo naruszenie z tych powodów nietykalności cielesnej. Kara do 3 lat pozbawienia wolności.
• Art. 53 § 2a pkt 6 - motyw nienawiści jako okoliczność obciążająca przy wymiarze kary za każde inne przestępstwo.

Widać tu rozjazd. Artykuł 256 i pierwsza część artykułu 257 to w języku ODIHR mowa nienawiści, a nie przestępstwo z nienawiści. Druga część artykułu 257 i artykuł 119 mieszczą się w definicji OBWE. Szczegółowo opisujemy te przepisy w tekście o art. 256 i 257 Kodeksu karnego na przykładach wpisów.

Polskie przepisy wymieniają zamknięty katalog cech: narodowość, pochodzenie etniczne, rasę, wyznanie, bezwyznaniowość, a w art. 119 także przynależność polityczną. ODIHR podaje, że Sejm uchwalił 6 marca 2025 roku ustawę rozszerzającą ochronę o niepełnosprawność, wiek, płeć, orientację seksualną i tożsamość płciową, ale ustawa nie weszła w życie, bo Prezydent skierował ją do Trybunału Konstytucyjnego. Zanim powołacie się na stan prawny, sprawdźcie aktualny tekst ustawy. Ten tekst nie zastępuje porady prawnika.

Co z tego wynika dla statystyki?

Skoro ustawa nie wymienia orientacji seksualnej ani niepełnosprawności, pobicie z takiego motywu jest rejestrowane jako zwykłe pobicie. W danych policyjnych za 2024 rok ODIHR wykazuje 2 pozycje w kategorii przestępstw przeciwko osobom LGBTI i żadnej w kategorii niepełnosprawności. To pokazuje przede wszystkim sposób rejestracji, a nie skalę zjawiska.

Jak rozkładają się dane policyjne za 2024 rok?

ODIHR udostępnia do pobrania plik z podziałem danych policyjnych na motyw i rodzaj czynu. Poniżej sumy dla każdego motywu.

Motyw według kategorii ODIHR	Liczba pozycji
Rasistowski i ksenofobiczny	596
Antysemicki	56
Inne oparte na religii lub przekonaniach	18
Antyromski	14
Antymuzułmański	7
Antychrześcijański	6
Wobec osób LGBTI	2

Źródło: ODIHR, plik z danymi urzędowymi dla Polski za 2024 rok; sumy własne na podstawie pliku.

Dwie rzeczy wymagają uwagi. Po pierwsze, pozycje w tabeli sumują się do 699, a nie do 664. Powód podaje ODIHR: dane obejmują czyny popełnione z kilku motywów naraz, a taka sprawa jest liczona w każdej kategorii.

Po drugie, w pliku aż 671 z 699 pozycji ma rodzaj czynu oznaczony jako „inne”. Napaści fizycznych jest 10, ataków na miejsca kultu również 10, gróźb 5. Z danych przekazanych do ODIHR nie da się więc ustalić, jakie czyny stanowią większość. ODIHR dodaje, że liczby mogą obejmować zniewagi, których nie udało się wydzielić.

Stąd bierze się główna uwaga ODIHR wobec Polski za 2024 rok: rejestracja i statystyka nie odróżniają w wystarczającym stopniu przestępstw z nienawiści od innych przestępstw.

Czym różnią się liczby policji, prokuratury i organizacji społecznych?

Te same zdarzenia wyglądają inaczej w każdym z rejestrów, bo każdy powstaje w innym celu.

Źródło	Co liczy	Kiedy zdarzenie trafia do rejestru	Główne ograniczenie
Policja	Postępowania wszczęte	Po zgłoszeniu i wszczęciu sprawy z motywem uprzedzenia	Tylko sprawy zgłoszone; obejmuje późniejsze umorzenia
Prokuratura	Akty oskarżenia i wnioski do sądu	Po zakończeniu postępowania przygotowawczego	Osobna metoda liczenia; sprawy z różnych lat
Sądy	Osoby skazane w pierwszej instancji	Po wyroku	Wyroki nieprawomocne; zakres szerszy niż definicja OBWE
Organizacje społeczne	Incydenty opisane w zgłoszeniu	Gdy organizacja o nim wie i wyśle opis	Dobrowolne; zależne od tego, kto co monitoruje

Źródło: opracowanie własne na podstawie opisu polskich ram krajowych i metody ODIHR.

Statystyka policyjna według artykułów to jeszcze inny zbiór

Policja publikuje też własne zestawienia według przepisów. Z danych policji dla art. 257 wynika, że w 2023 roku wszczęto 341 postępowań i stwierdzono 311 przestępstw. Dla art. 256 było to 248 postępowań i 251 przestępstw stwierdzonych. W chwili przygotowania tego tekstu pliki obejmują lata 1999-2023.

Tych liczb nie da się wprost zestawić z liczbą 893 z raportu ODIHR za ten sam rok. Statystyka według artykułów liczy przepis, a nie motyw. Artykuł 256 obejmuje także propagowanie ustrojów totalitarnych, które nie musi być skierowane przeciwko żadnej grupie. Z kolei pobicie z motywu rasistowskiego zakwalifikowane z innego przepisu w ogóle się tu nie pojawi.

W samej statystyce policyjnej są też dwie różne kolumny. Postępowania wszczęte to sprawy rozpoczęte w danym roku. Przestępstwa stwierdzone to czyny potwierdzone w postępowaniach zakończonych w danym roku. Dlatego dla art. 257 w 2019 roku wszczęto 308 postępowań, a stwierdzono 504 przestępstwa.

Dlaczego dane organizacji społecznych wyglądają zupełnie inaczej?

Za 2024 rok ODIHR otrzymało opisy 152 incydentów z Polski. Ponad połowa dotyczyła motywu antychrześcijańskiego, głównie zniszczeń mienia, a ponad jedna czwarta motywu antysemickiego. W danych policyjnych z tego samego roku motyw antychrześcijański to 6 pozycji, a rasistowski i ksenofobiczny 596.

Nie oznacza to, że jedno ze źródeł się myli. ODIHR samo wskazuje przyczynę: otrzymało mało zgłoszeń o zdarzeniach wobec osób LGBTI i żadnego o zdarzeniach antyromskich lub antymuzułmańskich, więc w obrazie są luki. Rozkład motywów w tym zbiorze pokazuje, które organizacje prowadzą monitoring i wysyłają zgłoszenia. Nie pokazuje, które grupy są atakowane najczęściej.

ODIHR podaje też, że otrzymało dużą liczbę zgłoszeń antysemickiej mowy nienawiści. Nie weszły one do tabel, bo nie mieszczą się w definicji przestępstwa z nienawiści.

Czego te liczby nie pokazują? Ciemna liczba

Wszystkie opisane rejestry zaczynają się od zgłoszenia. Zdarzenie, o którym nikt nie zawiadomił policji ani organizacji, nie istnieje w żadnej tabeli.

Skalę tej luki próbowało zmierzyć badanie ODIHR i Biura Rzecznika Praw Obywatelskich, przeprowadzone od lutego do czerwca 2018 roku. Ankieterzy rozmawiali z 273 osobami z Ukrainy w Krakowie oraz ze 194 muzułmanami i 176 osobami z Afryki Subsaharyjskiej w Warszawie. Pytali o zdarzenia z lat 2016 i 2017.

• Przestępstwa z nienawiści doświadczyło 43% badanych z Afryki Subsaharyjskiej, 18,5% badanych z Ukrainy i 8% badanych muzułmanów.
• Z 269 zdarzeń opisanych przez respondentów policji zgłoszono 19 (dane ważone).
• Spośród zdarzeń, które sami respondenci uznali za przestępstwa z nienawiści, zgłoszono 3.
• Najczęstszy powód niezgłoszenia, wskazany przez 26% badanych: takie zdarzenia są codziennością albo nie warto ich zgłaszać.

To badanie ma swoje granice. Objęło trzy grupy w dwóch miastach i dotyczy lat sprzed pełnoskalowej wojny w Ukrainie, a więc sprzed dużej zmiany w strukturze migracji. Nie wolno przenosić tych odsetków na cały kraj ani na dzisiejszą sytuację. Pokazuje jednak rząd wielkości różnicy między doświadczeniem a statystyką.

ODIHR zaznacza przy tym, że w Polsce nie prowadzi się regularnych badań wiktymizacyjnych, czyli ankiet, w których pyta się ludzi o doświadczenie przestępstwa niezależnie od tego, czy je zgłosili. Więcej o przyczynach milczenia piszemy w tekście o tym, dlaczego większość pokrzywdzonych hejtem nie idzie na policję.

Jakich błędów unikać przy cytowaniu?

Poniżej siedem błędów, które powtarzają się w tekstach powołujących się na raport ODIHR.

Pisanie „w Polsce popełniono 664 przestępstwa z nienawiści”.
Policja wszczęła 664 postępowania, które mieszczą się w definicji OBWE. Liczba czynów popełnionych jest nieznana i z pewnością wyższa.

Ogłaszanie spadku lub wzrostu bez sprawdzenia noty.
Zmiana z 2023 na 2024 rok to w dużej części zmiana zakresu danych. To samo dotyczy lat 2014 i 2015.

Porównywanie Polski z innymi krajami.
ODIHR odpowiada na to pytanie jednoznacznie: nie zaleca porównywania danych między krajami z powodu różnic w przepisach, definicjach i praktyce rejestracji. Kraj, w którym policja zapisuje każde zdarzenie uznane przez pokrzywdzonego za przestępstwo z nienawiści, wykaże wielokrotnie więcej spraw.

Liczenie skuteczności ścigania z trzech kolumn.
Postępowania, akty oskarżenia i skazani to trzy różne jednostki z różnych lat i o różnym zakresie.

Dodawanie incydentów organizacji do danych policji.
Część zdarzeń jest w obu zbiorach, a definicje się różnią. ODIHR zastrzega, że liczby organizacji nie muszą być porównywalne z danymi urzędowymi.

Wnioskowanie o „najczęściej atakowanej grupie”.
Ani dane urzędowe, ani zgłoszenia organizacji nie pozwalają na taki ranking. ODIHR pisze wprost, że dane nie dowodzą skali zjawiska i nie służą do porównań między motywami.

Utożsamianie przestępstw z nienawiści z hejtem w internecie.
Od danych za 2024 rok raport ODIHR nie obejmuje karalnej mowy nienawiści. Kto pisze o nienawistnych wpisach w sieci, powinien sięgnąć po inne źródła, na przykład po wyniki monitoringu unijnego kodeksu w sprawie mowy nienawiści.

Wzór poprawnego zdania

Zamiast: „W Polsce w 2024 roku było 664 przestępstw z nienawiści, o 26% mniej niż rok wcześniej”.

Napiszcie: „Według danych przekazanych przez Polskę do biura ODIHR policja wszczęła w 2024 roku 664 postępowania w sprawach o przestępstwa z nienawiści. Liczba nie obejmuje 337 spraw karalnej mowy nienawiści, które ODIHR po raz pierwszy wyłączyło z zestawienia, dlatego nie jest porównywalna z danymi za 2023 rok”.

Drugie zdanie jest dłuższe, ale każdy jego element da się sprawdzić w źródle. Ogólne zasady pracy z takimi zestawieniami zebraliśmy w tekście o tym, jak czytać badania o hejcie.

Jak samodzielnie sprawdzić dane w serwisie ODIHR?

Serwis jest dostępny po angielsku i po rosyjsku. Sprawdzenie liczby zajmuje kilka minut.

1. Otwórzcie stronę Polski w serwisie raportu ODIHR.
2. Wybierzcie rok z listy „Select year”. Tabela z liczbami pokazuje wszystkie lata od 2009 roku, ale noty zmieniają się wraz z wybranym rokiem.
3. Przeczytajcie sekcję „About data”. To tam ODIHR zapisuje, co liczba obejmuje i co z niej wyłączono.
4. Pobierzcie plik z odnośnika „Download official data”. Zawiera podział na motyw i rodzaj czynu.
5. Przeczytajcie sekcję „Key observation”. To ocena ODIHR, jak kraj wywiązuje się ze zobowiązań dotyczących rejestracji.
6. Dane organizacji społecznych znajdziecie niżej, w sekcji „Overview of incidents reported by civil society”, razem z listą organizacji, które je nadesłały.
7. W przypisie podajcie datę dostępu. ODIHR przyjmuje poprawki i spóźnione zgłoszenia, więc treść strony może się zmieniać.

Ograniczenia danych, na których opiera się ten tekst

Wszystkie liczby urzędowe pochodzą z jednego łańcucha: polskie instytucje przekazują je do ODIHR, a ODIHR decyduje o zakresie publikacji. Nie mieliśmy dostępu do surowych rejestrów policji i prokuratury. Opis polskiego systemu rejestracji opieramy na informacjach zamieszczonych przez ODIHR, a nie na dokumentach wewnętrznych tych instytucji.

Dane dotyczą roku 2024 i lat wcześniejszych. Dane za 2025 rok ODIHR opublikuje według swojego kalendarza w listopadzie 2026 roku. Statystyka policji według artykułów kończy się na 2023 roku. Badanie o niezgłaszanych przestępstwach pochodzi z 2018 roku i obejmuje trzy grupy w dwóch miastach.

Żadne z tych źródeł nie mierzy rzeczywistej liczby zdarzeń. Nie mierzy też osobno czynów popełnionych w internecie. Dla Polski nie istnieją aktualne, ogólnokrajowe badania ankietowe, które pozwoliłyby oszacować, jaka część przestępstw z nienawiści trafia do rejestrów.

Podsumowanie: liczba bez opisu metody niczego nie dowodzi

Raport ODIHR jest najwygodniejszym zbiorem danych o przestępstwach z nienawiści w Polsce, bo zestawia w jednym miejscu policję, prokuraturę, sądy i organizacje społeczne. Jest też zbiorem łatwym do błędnego odczytania.

Liczba policyjna to postępowania. Liczba prokuratorska to decyzje o skierowaniu sprawy do sądu. Liczba sądowa to osoby skazane w pierwszej instancji. Liczba organizacji to zgłoszenia dobrowolne. Żadna z nich nie jest liczbą zdarzeń, a od danych za 2024 rok żadna liczba policyjna nie obejmuje karalnej mowy nienawiści.

Za każdą pozycją w tych tabelach stoi ktoś, kto zdecydował się zgłosić sprawę. Każde zgłoszenie poprawia też jakość danych, z których korzystają potem dziennikarze, badacze i ustawodawca. Warto o tym pamiętać, gdy sami wahacie się, czy zawiadomić policję.

Gdzie szukać pomocy?

Jeżeli sami doświadczacie ataków z powodu pochodzenia, wyznania lub innej cechy, zacznijcie od zabezpieczenia materiału. Opisujemy to w tekście o tym, jak zabezpieczyć dowody hejtu w internecie. Przestępstwa z art. 119, 256 i 257 Kodeksu karnego są ścigane z urzędu, więc zawiadomienie może złożyć także świadek.

• Fundacja Usuwanie Hejtu - pomaga przygotować zgłoszenia do serwisów i prowadzi je do końca, pomaga zabezpieczyć materiał oraz kieruje do prawnika lub psychologa. Telefon 222 900 142, e-mail biuro@usuwaniehejtu.pl. Fundacja nie zastępuje prawnika.
• Policja i prokuratura - przyjmują zawiadomienia o przestępstwie. W komendach wojewódzkich działają koordynatorzy do spraw przestępstw z nienawiści.
• Rzecznik Praw Obywatelskich - przyjmuje skargi na działanie instytucji publicznych, także wtedy, gdy organy ścigania nie zareagowały właściwie.
• ODIHR - organizacje, które prowadzą własny monitoring, mogą przesyłać opisy zdarzeń na adres podany na stronie raportu.
• 112 - gdy zagrożone jest życie lub zdrowie.
• 116 123 - telefon dla dorosłych w kryzysie emocjonalnym. 116 111 - telefon dla dzieci i młodzieży. W sprawach dzieci zawsze działajcie razem z osobą dorosłą.

Działania Fundacji można wesprzeć darowizną na stronie usuwaniehejtu.pl.

Najczęściej zadawane pytania

1. Co to jest ODIHR i jaki ma związek z OBWE?
ODIHR to Biuro Instytucji Demokratycznych i Praw Człowieka, jedna z instytucji Organizacji Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie, z siedzibą w Warszawie. Zbiera od państw i organizacji dane o przestępstwach z nienawiści i publikuje je co roku w osobnym serwisie.

2. Kiedy ukazują się dane za kolejny rok?
ODIHR publikuje raport 16 listopada, w Międzynarodowym Dniu Tolerancji, i obejmuje nim rok poprzedni. Dane za 2024 rok ukazały się w listopadzie 2025 roku, a dane za 2025 rok są zapowiadane na listopad 2026 roku.

3. Ile przestępstw z nienawiści było w Polsce w 2024 roku?
Tego nikt nie wie. Wiadomo, że policja wszczęła 664 postępowania mieszczące się w definicji OBWE, a dodatkowo 337 spraw dotyczyło karalnej mowy nienawiści. Zdarzenia niezgłoszone nie są ujęte w żadnym rejestrze.

4. Czy hejt w internecie jest wliczany do danych ODIHR?
Od danych za 2024 rok publiczne nawoływanie do nienawiści jest wyłączone z liczby policyjnej jako mowa nienawiści. Liczone są natomiast groźby kierowane wprost do konkretnej osoby z motywu uprzedzenia, także wysłane przez internet. Raport nie podaje osobno, ile spraw dotyczyło sieci.

5. Dlaczego liczba skazanych jest wyższa niż liczba spraw skierowanych do sądu?
Sądy orzekają w sprawach wniesionych w poprzednich latach, a w jednej sprawie może być kilku oskarżonych. Dane o skazanych obejmują też sprawy o dyskryminację i mowę nienawiści, a z liczby prokuratorskiej część takich spraw wyłączono.

6. Czy można porównać Polskę z Niemcami lub Wielką Brytanią?
ODIHR tego nie zaleca. Kraje różnią się przepisami, definicjami i tym, czy policja rejestruje zdarzenie na podstawie odczucia pokrzywdzonego. Wysoka liczba częściej świadczy o rozbudowanym systemie rejestracji niż o większej skali przemocy.

7. Skąd ODIHR ma dane od organizacji społecznych?
Co roku ogłasza zaproszenie do nadsyłania opisów zdarzeń. Każdy opis jest sprawdzany pod kątem definicji, a przy publikacji podawane jest źródło. Udział jest dobrowolny, więc zbiór zależy od tego, które organizacje prowadzą monitoring.

8. Czy incydent zgłoszony przez organizację to to samo co przestępstwo?
Nie. ODIHR używa słowa incydent, bo nie może potwierdzić, czy organy ścigania uznałyby zdarzenie za przestępstwo. Część incydentów jest jednocześnie w danych policji, a część nigdy nie została zgłoszona.

9. Czy pobicie z powodu orientacji seksualnej jest w Polsce przestępstwem z nienawiści?
Jest przestępstwem, ale przepisy o motywie nienawiści nie wymieniają orientacji seksualnej. Sprawa jest więc prowadzona na podstawie przepisów ogólnych i zwykle nie trafia do statystyki przestępstw z nienawiści. Ustawa, która miała to zmienić, według informacji ODIHR nie weszła w życie.

10. Czym różnią się postępowania wszczęte od przestępstw stwierdzonych w statystyce policji?
Postępowanie wszczęte to sprawa rozpoczęta w danym roku. Przestępstwo stwierdzone to czyn potwierdzony w postępowaniu zakończonym w danym roku. Jedno postępowanie może objąć wiele czynów, dlatego druga liczba bywa wyższa.

11. Gdzie znaleźć dane policji o art. 256 i 257 Kodeksu karnego?
W serwisie statystyka.policja.pl, w dziale o przestępstwach przeciwko porządkowi publicznemu. Dla każdego artykułu dostępny jest plik z liczbą postępowań wszczętych i przestępstw stwierdzonych od 1999 roku.

12. Czy dane ODIHR mogą się zmienić po publikacji?
Tak. ODIHR przyjmuje poprawki od krajowych punktów kontaktowych i spóźnione zgłoszenia. Dlatego w przypisie warto podać datę dostępu do strony.

13. Co oznacza kategoria „inne” w podziale na rodzaj czynu?
To pozycje, którym nie przypisano jednego z rodzajów czynu stosowanych przez ODIHR, takich jak napaść fizyczna, groźby czy zniszczenie mienia. W danych Polski za 2024 rok jest to 671 z 699 pozycji, więc podział na rodzaje czynów ma niewielką wartość.

14. Czy świadek może zgłosić przestępstwo z nienawiści?
Tak. Przestępstwa z art. 119, 256 i 257 Kodeksu karnego są ścigane z urzędu, więc zawiadomienie może złożyć każdy, kto o nich wie. Warto dołączyć zabezpieczony materiał, na przykład zrzuty ekranu z adresem i datą.

15. Jak poprawnie opisać źródło w przypisie?
Podajcie nazwę instytucji (OSCE ODIHR), nazwę serwisu (Hate Crime Report), kraj, rok danych, adres strony i datę dostępu. W zdaniu głównym dodajcie, co liczba mierzy, na przykład postępowania wszczęte przez policję.

Źródła

• OSCE ODIHR, 2025: Hate Crime Report: Poland (dane urzędowe i incydenty za lata 2009-2024)
• OSCE ODIHR, 2025: Frequently Asked Questions about ODIHR’s Hate Crime Report
• OSCE ODIHR, 2025: Our methodology
• OSCE ODIHR, 2025: National frameworks to address hate crime in Poland
• OSCE ODIHR, Biuro Rzecznika Praw Obywatelskich, 2018: Survey on the nature and scale of unreported hate crimes against members of selected communities in Poland: Survey report
• Komenda Główna Policji, 2024: Napaść z powodu ksenofobii, rasizmu lub nietolerancji religijnej (art. 257), lata 1999-2023
• Komenda Główna Policji, 2024: Propagowanie nazizmu, komunizmu, faszyzmu lub innego ustroju totalitarnego (art. 256), lata 1999-2023
• Sejm RP, 2024: Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeks karny, tekst jednolity (Dz.U. 2024 poz. 17)

A jak Wy cytujecie te dane? Napiszcie w komentarzu

Czy zdarzyło się Wam trafić na tekst lub raport, w którym liczby ODIHR o Polsce zostały porównane z innym krajem albo podane bez informacji o zmianie metody? Jakich danych o przestępstwach z nienawiści brakuje Wam najbardziej w pracy redakcyjnej, naukowej lub w organizacji? Prosimy, aby w komentarzach nie podawać nazwisk ani danych innych osób.