Internetowe śledztwa po głośnych zdarzeniach - dlaczego tak często wskazują niewłaściwą osobę?

Po głośnym zdarzeniu internet zaczyna szukać sprawcy szybciej niż policja. Ktoś porównuje zdjęcia, ktoś inny podaje nazwisko, a po godzinie tysiące osób są przekonane, że sprawa jest wyjaśniona.

Bardzo często wskazana osoba nie ma ze zdarzeniem nic wspólnego. Poniżej opisujemy, skąd biorą się takie pomyłki, jak przebiegały dwie dobrze udokumentowane sprawy i co możecie zrobić zamiast udostępniania cudzego nazwiska lub zdjęcia.

W skrócie

• Internetowe śledztwo myli się głównie dlatego, że działa w pośpiechu, na skrawkach informacji i bez nikogo, kto odpowiada za sprawdzenie ustaleń.
• Fałszywe wiadomości rozchodzą się szybciej niż prawdziwe: według badania naukowców z MIT z 2018 roku (dane z lat 2006-2017) są o 70% częściej podawane dalej.
• Usunięcie wpisu nie zatrzymuje fali. W 2024 roku zrzut ekranu jednego usuniętego wpisu wyświetlono w serwisie X ponad 3 miliony razy, co ustalił zespół BBC Verify.
• Za wskazanie niewłaściwej osoby można odpowiadać prawnie, także wtedy, gdy tylko podaliście dalej cudzy wpis.
• Jeśli naprawdę coś wiecie o zdarzeniu, przekażcie to policji, a nie komentującym.

Czym jest internetowe śledztwo i skąd się bierze?

Internetowe śledztwo to wspólne „ustalanie sprawcy” przez użytkowników mediów społecznościowych. Ludzie zbierają nagrania, zdjęcia i fragmenty relacji, a potem publicznie wskazują osobę, która ich zdaniem jest winna.

Zwykle zaczyna się od dobrych intencji. Zdarzenie porusza, a oficjalnych informacji jest mało. Policja w pierwszych godzinach rzadko podaje dane zatrzymanego, zwłaszcza gdy jest niepełnoletni. To normalna praktyka, ale w sieci powstaje wtedy pustka, którą wypełniają domysły.

Potrzeba działania.
Po tragedii trudno siedzieć bezczynnie. Szukanie sprawcy daje poczucie, że robi się coś pożytecznego. Niestety to poczucie nie ma związku z trafnością ustaleń.

Łatwy dostęp do narzędzi.
Wyszukiwarka obrazów, profile społecznościowe i publiczne rejestry są dostępne dla każdego. Samo narzędzie nie daje jednak umiejętności oceny, czy dwie fotografie pokazują tę samą osobę.

Skala niepewności jest duża. W badaniu Reuters Institute Digital News Report z 2025 roku 58% ankietowanych na świecie przyznało, że martwi się, czy potrafi odróżnić w internecie prawdę od fałszu w wiadomościach. Mimo to w chwili emocji wiele osób udostępnia wpis bez żadnego sprawdzenia.

Dlaczego internetowe śledztwa tak często wskazują niewłaściwą osobę?

Pomyłka rzadko wynika ze złej woli jednej osoby. Zwykle składa się na nią kilka mechanizmów, które działają jednocześnie.

Pośpiech wygrywa z dokładnością

W sieci liczy się, kto pierwszy poda nazwisko. Sprawdzanie zajmuje czas, a wpis z gotową odpowiedzią zbiera reakcje od razu. Dlatego na czoło wysuwają się ustalenia najszybsze, a nie najlepiej udokumentowane.

Szukamy potwierdzenia, a nie prawdy

Psychologia nazywa to efektem potwierdzenia. Kiedy pojawia się pierwszy „podejrzany”, kolejne osoby szukają już tylko szczegółów, które do niego pasują. Podobna kurtka, podobna sylwetka, zamieszkanie w tej samej okolicy. Szczegóły, które nie pasują, są pomijane.

Słabe zdjęcia i zbieżne nazwiska

Nagrania z monitoringu i telefonów są niewyraźne. Na takim materiale dwie zupełnie różne osoby mogą wyglądać identycznie. Drugie częste źródło pomyłki to zbieżność imienia i nazwiska albo podobna nazwa firmy.

Liczba udostępnień udaje dowód

Gdy wpis ma dziesiątki tysięcy reakcji, wydaje się wiarygodny. Tymczasem tysiąc osób, które podały dalej ten sam domysł, to nadal jeden domysł. Nikt z nich niczego nie sprawdził.

Słowo „potwierdzone” nic nie kosztuje

W opisanej niżej sprawie z 2024 roku konta w serwisie X dopisywały do zrzutu ekranu słowo „potwierdzone”, choć nikt niczego nie potwierdził. Takie słowo nie jest informacją. Jest tylko zachętą do dalszego udostępniania.

Fałsz rozchodzi się szybciej niż sprostowanie

Naukowcy z MIT przeanalizowali około 126 tysięcy historii rozchodzących się na Twitterze w latach 2006-2017. Według omówienia tego badania z 2018 roku fałszywe wiadomości były o 70% częściej podawane dalej niż prawdziwe. Prawdziwa historia potrzebowała około sześć razy więcej czasu, żeby dotrzeć do 1500 osób.

Dla osoby błędnie wskazanej oznacza to jedno. Oskarżenie zobaczą prawie wszyscy, a sprostowanie tylko część z nich.

Znane przykłady pomyłek: jak to wyglądało w praktyce?

Opisujemy dwie sprawy, które zostały dokładnie udokumentowane przez redakcję BBC. Celowo nie podajemy nazwisk osób, których dotyczyły pomyłki.

Boston, 2013: zaginiony student wskazany jako zamachowiec

Po zamachu podczas maratonu w Bostonie użytkownicy serwisu Reddit założyli wątek, w którym wspólnie analizowali zdjęcia z miejsca zdarzenia. Jak opisało BBC w kwietniu 2013 roku, w wątku błędnie wskazano kilka osób, między innymi 17-letniego ucznia i 22-letniego studenta, który był wtedy poszukiwany przez rodzinę jako zaginiony.

Nazwisko studenta trafiło na listę najpopularniejszych tematów na Twitterze i do wielu serwisów informacyjnych. Rodzina musiała zawiesić stronę na Facebooku założoną po to, żeby go odnaleźć, bo zalały ją wrogie komentarze. Siostra studenta powiedziała BBC, że jednej nocy między godziną 3:00 a 4:30 odebrała 72 połączenia telefoniczne.

Żadna ze wskazanych osób nie miała związku z zamachem. Serwis Reddit publicznie przeprosił i przyznał, że część aktywności jego użytkowników, choć zaczęta w dobrej wierze, napędziła „polowanie na czarownice” i groźne spekulacje. Według danych przytoczonych przez BBC w szczycie zainteresowania z serwisu korzystało jednocześnie około 272 tysięcy osób.

Southport, 2024: sprawca, który nie istniał

W lipcu 2024 roku w angielskim Southport doszło do ataku nożownika na dzieci. Policja zgodnie z praktyką nie podała od razu danych zatrzymanego, bo był niepełnoletni. Analiza BBC Verify z października 2024 roku pokazuje krok po kroku, co stało się potem.

Około trzech godzin po ataku mieszkaniec okolicy napisał w serwisie LinkedIn, że sprawcą był migrant. Jak później przyznał, powtórzył to, co usłyszał. Wpis zobaczyło kilkaset osób i został usunięty. Wcześniej ktoś zrobił jednak zrzut ekranu.

Zrzut zaczął krążyć po serwisie X, często z dopiskiem, że informacja jest „potwierdzona”. Około pięciu godzin po ataku obok zrzutu pojawiło się zmyślone nazwisko rzekomego sprawcy. Policja następnego dnia poinformowała, że nazwisko krążące w sieci jest nieprawdziwe. Według BBC Verify zrzut usuniętego wpisu wyświetlono w serwisie X łącznie ponad 3 miliony razy.

Fałszywa informacja była jednym z czynników, które doprowadziły do zamieszek w Southport i w innych miastach. BBC zaznacza, że odpowiedzialności za przemoc nie da się przypisać jednej osobie ani jednemu wpisowi. Ten przykład pokazuje za to, że autor pierwszego wpisu nie ma żadnego wpływu na to, jak daleko zajdą jego słowa.

Co łączy obie sprawy?

Element	Boston, 2013	Southport, 2024
Punkt wyjścia	Wspólna analiza zdjęć w wątku na Reddicie	Jeden wpis mieszkańca oparty na zasłyszanej informacji
Na czym polegała pomyłka	Wskazano kilka prawdziwych, niewinnych osób	Podano zmyślone nazwisko i fałszywe pochodzenie sprawcy
Liczba pokazująca skalę	72 telefony do rodziny w półtorej godziny	Ponad 3 mln wyświetleń zrzutu usuniętego wpisu
Jak się skończyło	Publiczne przeprosiny serwisu	Komunikat policji prostujący nazwisko dzień później

Źródło: opracowanie na podstawie publikacji BBC z 2013 roku oraz BBC Verify z 2024 roku.

W obu sprawach zadziałał ten sam układ: mało oficjalnych informacji, duże emocje i ustalenie, którego nikt nie sprawdził, zanim dotarło do setek tysięcy ludzi.

Co się dzieje z osobą wskazaną przez pomyłkę?

Dla komentujących to jeden wpis z wielu. Dla osoby wskazanej to wydarzenie, które w kilka godzin zmienia codzienne życie.

Fala wiadomości i telefonów.
Przykład z Bostonu pokazuje tempo: kilkadziesiąt połączeń w ciągu półtorej godziny w środku nocy. Do tego dochodzą wiadomości prywatne, komentarze pod zdjęciami rodziny i opinie wystawiane firmie.

Ujawnienie danych.
Za nazwiskiem zwykle idą adres, miejsce pracy i zdjęcia bliskich. To już doxing, czyli publikowanie cudzych danych po to, żeby inni mogli tę osobę odnaleźć. O jego skali piszemy w tekście o historii doxingu i masowych atakach.

Ślad, który zostaje.
Po sprostowaniu wpisy nie znikają same. Zrzuty ekranu krążą dalej, a nazwisko jeszcze długo pojawia się w wyszukiwarce obok opisu zdarzenia.

Jeśli to Was pomylono z kimś innym, nie jesteście bezradni. Kolejność działań na pierwsze godziny opisaliśmy osobno w tekście pomylono Was z kimś innym i spada na Was hejt.

Czy za wskazanie niewłaściwej osoby można odpowiadać prawnie?

Tak. Dobre intencje nie wyłączają odpowiedzialności, a „tylko udostępniłem” nie jest okolicznością, która z niej zwalnia.

Zniesławienie

Przypisanie komuś przestępstwa, którego nie popełnił, to pomówienie. Zgodnie z art. 212 Kodeksu karnego (tekst jednolity z 2025 roku) grozi za nie grzywna albo ograniczenie wolności. Jeśli pomówienie nastąpiło za pomocą środków masowego komunikowania, a do nich zalicza się internet, sąd może orzec także karę pozbawienia wolności do roku. Sprawa toczy się z oskarżenia prywatnego, czyli akt oskarżenia wnosi sam pokrzywdzony.

Różnicę między pomówieniem a obrazą wyjaśniamy w tekście zniesławienie a zniewaga w internecie.

Naruszenie dóbr osobistych

Dobre imię, nazwisko i wizerunek chroni art. 23 Kodeksu cywilnego. Na podstawie art. 24 osoba błędnie wskazana może żądać usunięcia wpisu, przeprosin w odpowiedniej formie oraz zadośćuczynienia pieniężnego. Pozwać można autora wpisu, ale też osoby, które go powielały.

Zasady dla mediów

Redakcje obowiązuje dodatkowe ograniczenie. Art. 13 ust. 2 Prawa prasowego zakazuje publikowania w prasie wizerunku i innych danych osobowych osób, przeciwko którym toczy się postępowanie przygotowawcze lub sądowe, a także świadków i pokrzywdzonych, chyba że wyrażą na to zgodę. Zezwolić na ujawnienie danych podejrzanego może prokurator lub sąd ze względu na ważny interes społeczny.

Jeśli ustawodawca tak ostrożnie traktuje dane osoby, wobec której postępowanie już się toczy, to tym bardziej nie ma podstaw do publikowania danych kogoś, kogo wskazali anonimowi komentujący.

Ten fragment ma charakter informacyjny i nie zastępuje porady prawnika, który oceni konkretną sytuację.

Co robić zamiast udostępniania?

Nie musicie milczeć. Chodzi o to, żeby pomagać w sposób, który nikomu nie zaszkodzi.

Pięć pytań przed udostępnieniem

1. Kto jest pierwotnym źródłem tej informacji i czy da się do niego dotrzeć?
2. Czy potwierdziła ją policja, prokuratura albo redakcja, która podaje, skąd to wie?
3. Czy wpis zawiera nazwisko, zdjęcie, adres lub miejsce pracy konkretnej osoby?
4. Co stanie się z tą osobą, jeśli za godzinę okaże się, że to pomyłka?
5. Czy moje udostępnienie cokolwiek zmieni w wyjaśnieniu sprawy?

Jeśli na dwa pierwsze pytania nie macie odpowiedzi, a na trzecie odpowiadacie „tak”, nie udostępniajcie wpisu.

Macie informację o zdarzeniu? Przekażcie ją policji

Nagranie z kamery samochodowej, zdjęcie z miejsca zdarzenia albo własna obserwacja mogą być cenne. Trafią jednak do sprawy tylko wtedy, gdy dostanie je policja lub prokuratura. W pilnej sytuacji dzwońcie pod numer 112. W pozostałych zgłoście się do najbliższej jednostki policji albo skorzystajcie z kontaktu podanego w oficjalnym komunikacie o poszukiwaniu świadków.

Nie publikujcie nagrania równolegle w sieci. Możecie w ten sposób utrudnić postępowanie i narazić osoby, które są na nim widoczne.

Widzicie wpis wskazujący konkretną osobę? Zgłoście go

Nie komentujcie i nie podawajcie dalej, nawet po to, żeby zaprotestować. Każda reakcja zwiększa zasięg. Skorzystajcie z formularza zgłoszenia w serwisie i wybierzcie kategorię dotyczącą nękania, ujawnienia danych osobowych albo treści niezgodnych z prawem. Jak napisać zgłoszenie, którego platforma nie odrzuci, opisujemy w tekście o zgłoszeniu nielegalnej treści zgodnym z art. 16 DSA.

Możecie też napisać do autora wpisu. Oto krótki wzór:

Wzór wiadomości do autora wpisu.
„Dzień dobry. We wpisie z dnia [data] wskazują Państwo z imienia i nazwiska osobę jako sprawcę zdarzenia. Tej informacji nie potwierdziła policja ani prokuratura. Proszę o usunięcie wpisu do czasu oficjalnego komunikatu. Jeśli to pomyłka, wskazana osoba ponosi realną szkodę, a autor wpisu może za nią odpowiadać”.

Już udostępniliście? Naprawcie to od razu

1. Usuńcie swój wpis, komentarz lub udostępnienie.
2. Opublikujcie krótkie sprostowanie w tym samym miejscu i dla tych samych odbiorców.
3. Napiszcie do osób, którym wysłaliście informację prywatnie.
4. Nie powtarzajcie w sprostowaniu nazwiska ani zdjęcia osoby błędnie wskazanej.

Wzór sprostowania.
„Wczoraj udostępniłem wpis wskazujący osobę jako sprawcę zdarzenia w [miejscowość]. Ta informacja była nieprawdziwa. Usunąłem wpis i przepraszam osobę, której dotyczył. Proszę wszystkich, którzy podali go dalej, o to samo”.

Szybkie i wyraźne wycofanie się może mieć znaczenie także wtedy, gdy sprawa trafi później do sądu.

Wskazówki dla redakcji i twórców komentujących głośne sprawy

Media i konta o dużych zasięgach nadają domysłom wiarygodność. W Bostonie nazwisko niewinnego studenta podały dalej serwisy informacyjne, a w Southport fałszywy zrzut wzmacniały wpisy, które zbierały po kilkaset tysięcy wyświetleń.

Nie cytujcie „ustaleń internautów” jako informacji.
Zdanie „internauci ustalili, że” nie zdejmuje odpowiedzialności z redakcji. Jeśli ustalenie jest błędne, powieliliście pomówienie.

Opisujcie zjawisko bez danych osoby.
Można napisać, że w sieci krąży niepotwierdzone nazwisko i że policja go nie potwierdza. Nie trzeba tego nazwiska powtarzać ani pokazywać zrzutów, na których je widać.

Podawajcie, czego nie wiadomo.
Zdanie „policja nie podała dotąd danych zatrzymanego” jest pełnowartościową informacją. Zmniejsza pustkę, w której rodzą się domysły.

Prostujcie równie widocznie.
Sprostowanie powinno trafić w to samo miejsce i do tych samych odbiorców co pierwotna publikacja. Osoba opisana nieprawdziwie może się go domagać, a zasady wyjaśniamy w tekście o sprostowaniu prasowym.

Czego dane nie mówią?

Nie znaleźliśmy urzędowych statystyk, polskich ani zagranicznych, które pokazywałyby, jaki odsetek internetowych śledztw kończy się wskazaniem niewłaściwej osoby. Nikt takich zdarzeń systematycznie nie liczy. Słowo „często” w tytule opisuje więc mechanizm i udokumentowane przypadki, a nie zmierzony odsetek.

Badanie MIT dotyczy jednego serwisu i lat 2006-2017, a jego przedmiotem były fałszywe wiadomości ogólnie, nie tylko błędne wskazania sprawców. Liczby z analiz BBC dotyczą dwóch konkretnych spraw i pochodzą z ustaleń redakcji, nie z danych urzędowych. Wynik Reuters Institute to deklaracje ankietowanych z wielu krajów, a nie pomiar ich rzeczywistych umiejętności.

Podsumowanie: sprawcę ustala sąd, a nie liczba udostępnień

Internetowe śledztwa mylą się, bo łączą pośpiech, niepełne informacje i brak odpowiedzialności za wynik. Fałszywe wskazanie rozchodzi się szybciej niż sprostowanie, a usunięcie wpisu nie cofa zrzutów ekranu.

Możecie pomóc inaczej: przekazać policji to, co naprawdę wiecie, zgłosić wpis, który wskazuje konkretną osobę, i poczekać na oficjalny komunikat. To mniej widowiskowe niż własne ustalenia, ale nikogo nie krzywdzi.

Gdzie szukać pomocy?

Jeśli to Was błędnie wskazano albo dotyczy to kogoś bliskiego, zacznijcie od zabezpieczenia wpisów. Jak to zrobić, opisujemy w tekście jak zabezpieczyć dowody hejtu w internecie. Gdy opublikowano także adres lub numer telefonu, pomoże tekst o usuwaniu danych po doxingu.

Fundacja Usuwanie Hejtu pomaga przygotować zgłoszenia do serwisów i prowadzi je do końca, pomaga zabezpieczyć materiał oraz kieruje do prawnika lub psychologa. Nie ustalamy tożsamości autorów poza drogą prawną i nie zastępujemy prawnika. Kontakt: tel. 222 900 142, e-mail biuro@usuwaniehejtu.pl.

Groźby i ujawnienie danych zgłoście policji, a gdy zagrożone jest życie lub zdrowie, dzwońcie pod 112. Dorośli w kryzysie emocjonalnym mogą zadzwonić pod numer 116 123, a dzieci i młodzież pod 116 111. Działania Fundacji można wesprzeć darowizną na stronie usuwaniehejtu.pl.

Najczęściej zadawane pytania

1. Czym jest internetowe śledztwo?
To wspólne ustalanie sprawcy głośnego zdarzenia przez użytkowników internetu na podstawie zdjęć, nagrań i pogłosek. Nie ma w nim nikogo, kto odpowiada za sprawdzenie wyniku, dlatego pomyłki są łatwe i trudne do cofnięcia.

2. Dlaczego internauci wskazują niewłaściwą osobę?
Najczęściej przez pośpiech, niewyraźne zdjęcia, zbieżność nazwisk i szukanie szczegółów pasujących do pierwszego podejrzenia. Duża liczba udostępnień sprawia potem, że domysł wygląda na sprawdzoną informację.

3. Czy udostępnienie cudzego wpisu z nazwiskiem „sprawcy” jest karalne?
Może być. Rozgłaszanie nieprawdziwego zarzutu popełnienia przestępstwa to pomówienie z art. 212 Kodeksu karnego, a osoba wskazana może też żądać przeprosin i zadośćuczynienia w procesie cywilnym. O odpowiedzialności w konkretnej sprawie rozstrzyga sąd.

4. Co zrobić, gdy udostępniłem fałszywą informację o sprawcy?
Usuńcie wpis od razu i opublikujcie sprostowanie w tym samym miejscu. Powiadomcie też osoby, którym wysłaliście informację prywatnie, i nie powtarzajcie przy tym danych osoby błędnie wskazanej.

5. Mam nagranie, które może pomóc w ustaleniu sprawcy. Gdzie je przekazać?
Policji lub prokuraturze, najlepiej przez kontakt podany w oficjalnym komunikacie albo w najbliższej jednostce. Publikacja nagrania w sieci nie włącza go do postępowania, a może zaszkodzić osobom, które na nim widać.

6. Dlaczego policja nie podaje od razu danych zatrzymanego?
Bo na początku postępowania ustalenia są wstępne, a zatrzymany korzysta z domniemania niewinności. Szczególna ostrożność dotyczy osób niepełnoletnich. Brak komunikatu nie oznacza, że służby coś ukrywają.

7. Czy media mogą opublikować nazwisko i zdjęcie podejrzanego?
Co do zasady nie. Prawo prasowe zakazuje publikowania wizerunku i danych osób, przeciwko którym toczy się postępowanie, chyba że wyrażą zgodę albo zezwoli na to prokurator lub sąd ze względu na ważny interes społeczny.

8. Czy usunięcie wpisu zatrzymuje rozchodzenie się pomyłki?
Zwykle nie. W sprawie z Southport z 2024 roku pierwotny wpis widziało kilkaset osób, a jego zrzut ekranu wyświetlono później ponad 3 miliony razy. Dlatego oprócz usunięcia potrzebne jest wyraźne sprostowanie.

9. Jak zgłosić wpis, który wskazuje konkretną osobę jako sprawcę?
Użyjcie formularza zgłoszenia w serwisie i wybierzcie kategorię dotyczącą nękania, danych osobowych lub treści niezgodnych z prawem. W opisie podajcie, że informacja nie została potwierdzona przez służby i naraża wskazaną osobę na szkodę.

10. Co zrobić, gdy to mnie błędnie wskazano jako sprawcę?
Zabezpieczcie wpisy zrzutami ekranu z datą i adresem, zgłoście je w serwisach i zawiadomcie policję, jeśli pojawiają się groźby lub Wasz adres. Nie tłumaczcie się pod każdym komentarzem. Możecie też zwrócić się o wsparcie do Fundacji Usuwanie Hejtu.

Źródła

• MIT News, 2018: Study: On Twitter, false news travels faster than true stories
• BBC News, 2013: Reddit apologises for online Boston 'witch hunt’
• BBC Verify, 2024: How a deleted LinkedIn post was weaponised and seen by millions before the Southport riot
• Reuters Institute for the Study of Journalism, 2025: Digital News Report 2025 - Executive summary
• Sejm RP, 2025: Kodeks karny (tekst jednolity, Dz.U. 2025 poz. 383)
• Sejm RP, 2024: Kodeks cywilny (tekst jednolity, Dz.U. 2024 poz. 1061)
• Sejm RP, 2018: Prawo prasowe (tekst jednolity, Dz.U. 2018 poz. 1914)

A jak to wyglądało u Was? Napiszcie w komentarzu

Czy zdarzyło się Wam udostępnić informację o „sprawcy”, która potem okazała się nieprawdziwa, i co wtedy zrobiliście? A może widzieliście, jak redakcja lub duże konto dobrze poradziły sobie ze sprostowaniem takiej pomyłki? Prosimy, żeby w komentarzach nie podawać nazwisk ani danych innych osób.