Po hejcie boicie się cokolwiek opublikować? Jak wrócić do zabierania głosu

Po fali obraźliwych komentarzy wiele osób robi to samo: pisze tekst, czyta go trzy razy i usuwa wersję roboczą. Nikt im niczego nie zabronił. Zakaz powstał w ich głowie i to on decyduje, co zostaje w szufladzie.

Takie wycofanie to zrozumiała reakcja, a nie słabość. Da się jednak z niego wyjść spokojnie i na własnych warunkach. Pokazujemy, skąd bierze się autocenzura po hejcie, jak sprawdzać swoje granice na mniejszej widowni i jak ustawić zasady komentowania, zanim opublikujecie kolejny materiał.

W skrócie

• Autocenzura po hejcie to mechanizm ochronny. Unikanie publikacji daje ulgę, a ulga utrwala unikanie. Dlatego samo czekanie rzadko pomaga.
• Wycofują się także osoby, które tylko widziały cudzy hejt. W badaniu Pew Research Center z 2017 roku 27% dorosłych Amerykanów przyznało, że zrezygnowało z opublikowania czegoś po obejrzeniu nękania innych osób.
• W ankiecie UNESCO i ICFJ z 2020 roku 30% badanych dziennikarek odpowiedziało, że na przemoc w sieci reaguje autocenzurą w mediach społecznościowych.
• Powrót najlepiej zacząć od małej widowni: zamkniętej grupy, listy bliskich odbiorców, biuletynu. Dopiero potem przychodzi kolej na publiczny profil.
• Zasady komentowania ustawcie przed publikacją, a nie w trakcie ataku: krótki regulamin, filtry słów, wstrzymywanie komentarzy do sprawdzenia i osoba, która czyta je za Was.
• Wracacie po to, żeby odzyskać wybór. Możecie zabierać głos rzadziej, na inne tematy albo w innym miejscu. Ważne, żeby decydowały o tym Wasze potrzeby, a nie strach.

Skąd bierze się autocenzura po hejcie?

Autocenzura to rezygnacja z wypowiedzi, zanim ktokolwiek zdążył na nią zareagować. Po hejcie pojawia się niemal automatycznie. Nie wynika z braku odwagi ani z tego, że nie macie nic do powiedzenia.

Umysł zapamiętał, że publikacja boli

Po ataku umysł łączy dwa zdarzenia: napisałam albo napisałem coś publicznie i spotkała mnie krzywda. Od tej chwili samo otwarcie okna nowego wpisu potrafi wywołać napięcie, ucisk w żołądku albo gonitwę myśli. Ciało reaguje tak, jakby zagrożenie wracało.

Unikanie działa natychmiast.
Gdy zamykacie wersję roboczą, napięcie opada. Ta ulga jest nagrodą, więc następnym razem zrezygnujecie jeszcze szybciej. Z czasem lista tematów, których lepiej nie ruszać, rośnie sama.

Wyobrażony czytelnik ma twarz hejtera.
Przed atakiem pisaliście do swoich odbiorców. Po ataku piszecie do jednej wrogiej osoby i każde zdanie sprawdzacie pod kątem tego, jak można je przekręcić. Większość Waszej widowni nigdy nie napisała niczego złego, ale to nie o niej myślicie przy klawiaturze.

Dochodzi wstyd.
Wiele osób po hejcie szuka winy w sobie: w tonie, w temacie, w zdjęciu. Więcej o tym mechanizmie piszemy w tekście o wstydzie po hejcie. Jeśli trudność zaczyna się wcześniej, już przy sięganiu po telefon, pomoże Wam opis powrotu do telefonu małymi krokami.

Co o wycofywaniu się z sieci mówią badania?

Zjawisko ma w literaturze nazwę „efekt mrożący” (po angielsku chilling effect). Oznacza sytuację, w której ludzie przestają się wypowiadać z obawy przed konsekwencjami, choć nikt im tego formalnie nie zakazał.

Skalę problemu pokazują dane Pew Research Center z badania z września 2020 roku na próbie 10 093 dorosłych Amerykanów. Nękania w sieci doświadczyło 41% badanych, a 25% jego poważniejszych form. Wśród osób, które opisały swoje ostatnie takie doświadczenie, 75% wskazało media społecznościowe jako miejsce zdarzenia.

Starsze badanie tego samego ośrodka, raport Online Harassment 2017 oparty na próbie 4248 dorosłych Amerykanów, pokazało, że wycofują się również świadkowie. 27% badanych zrezygnowało z opublikowania czegoś po obejrzeniu nękania innych, a 13% przestało korzystać z jakiegoś serwisu. 28% zmieniło ustawienia prywatności.

Wśród osób zawodowo obecnych w sieci odsetki są wyższe. W globalnej ankiecie UNESCO i Międzynarodowego Centrum dla Dziennikarzy (ICFJ) z 2020 roku przemocy w sieci doświadczyło 73% z 714 badanych dziennikarek. 30% odpowiedziało, że reaguje na nią autocenzurą w mediach społecznościowych, 20% wycofało się ze wszystkich kontaktów w sieci, a 18% unikało kontaktu z odbiorcami.

Te liczby mają ograniczenia. Badania Pew dotyczą Stanów Zjednoczonych, a ankieta UNESCO i ICFJ objęła osoby, które zgłosiły się same, więc nie jest reprezentatywna dla całego zawodu. Nie dotarliśmy do polskiego reprezentatywnego badania, które mierzyłoby autocenzurę dorosłych po hejcie. Wniosek jest mimo to czytelny: Wasza reakcja jest powszechna i dobrze opisana.

Ostrożność czy autocenzura? Jak je odróżnić

Nie każda rezygnacja z wpisu jest problemem. Każdy rozsądny autor czasem coś skreśla. Różnica leży w tym, kto podejmuje decyzję: Wy czy lęk.

Pytanie	Rozsądna ostrożność	Autocenzura po hejcie
Dlaczego nie publikuję?	Tekst wymaga poprawek albo temat nie jest mój	Boję się reakcji, choć tekst uważam za dobry
Jak często rezygnuję?	Od czasu do czasu	Prawie zawsze albo zawsze przy określonych tematach
Co czuję po rezygnacji?	Spokój i gotowość do innej pracy	Ulgę, a potem żal lub złość na siebie
Do kogo piszę w myślach?	Do swoich odbiorców	Do osoby, która mnie zaatakowała
Co dzieje się z czasem?	Zakres tematów się nie zmienia	Zakres tematów stale się zawęża

Źródło: opracowanie własne Fundacji Usuwanie Hejtu. Tabela porządkuje obserwacje i nie jest narzędziem diagnostycznym. O skali wycofywania się z sieci mówi raport Pew Research Center z 2017 roku.

Prosty test trzech pytań.
Czy opublikowalibyście ten materiał rok temu? Czy pokazalibyście go osobie, której ufacie? Czy rezygnujecie z powodu treści, czy z powodu wyobrażonych komentarzy? Jeśli dwie pierwsze odpowiedzi brzmią „tak”, a trzecia „z powodu komentarzy”, to mówi lęk.

Świadomy wybór też jest w porządku.
Możecie uznać, że pewnych tematów nie chcecie już poruszać publicznie albo że wolicie inny serwis. To Wasze prawo. Chodzi o to, żeby była to decyzja podjęta na spokojnie, a nie odruch.

Jak sprawdzić własne granice na mniejszej widowni?

Powrót od razu na profil publiczny z tematem, który wywołał atak, to zbyt duży skok. Skuteczniejsze są małe kroki: zaczynacie tam, gdzie ryzyko jest niskie, i podnosicie poprzeczkę dopiero wtedy, gdy poprzedni etap przestał budzić napięcie.

Drabina powrotu: od jednej osoby do publicznego profilu

1. Jedna zaufana osoba. Wyślijcie gotowy tekst komuś, kto powie Wam prawdę i nie będzie złośliwy. Celem jest samo pokazanie tekstu drugiej osobie, a nie zebranie pochwał.
2. Zamknięte grono. Opublikujcie materiał w małej grupie, na liście bliskich znajomych albo w biuletynie wysyłanym do stałych czytelników. Tam znacie odbiorców z imienia.
3. Bezpieczny temat publicznie. Wróćcie na profil publiczny z treścią, która nie budzi sporów: informacją, relacją z wydarzenia, poleceniem książki.
4. Temat bliski, ale nie ten sam. Zabierzcie głos w sprawie ze swojej dziedziny, która nie była przedmiotem ataku.
5. Temat, po którym przyszedł hejt. Dopiero teraz, z ustawionymi zasadami komentowania i planem na pierwsze dwie doby. Ten krok nie jest obowiązkowy.

Na każdym szczeblu zostańcie tak długo, jak potrzebujecie. Jednej osobie wystarczą trzy publikacje, innej dziesięć. Jeżeli któryś krok okazał się za trudny, wróćcie o jeden niżej. To normalna część procesu, a nie porażka.

Co notować po każdej publikacji?

Lęk podpowiada, że będzie tak samo jak ostatnio. Notatki pozwalają to sprawdzić. Po każdej publikacji zapiszcie cztery rzeczy:

• jak silne było napięcie przed publikacją i godzinę po niej, w skali od 0 do 10,
• czego się spodziewaliście, a co faktycznie się wydarzyło,
• ile reakcji było życzliwych, ile rzeczowo krytycznych, a ile obraźliwych,
• co chcecie zmienić następnym razem.

Po kilku wpisach zobaczycie własne dane zamiast przewidywań. Zwykle okazuje się, że różnica między obawą a rzeczywistością jest duża, a napięcie z każdą publikacją opada szybciej.

Przykład: ekspertka po ataku pod wpisem branżowym

Doradczyni podatkowa opublikowała opinię o zmianie przepisów. Pod wpisem pojawiło się kilkadziesiąt obraźliwych komentarzy, część dotyczyła jej wyglądu. Przez dwa miesiące nie napisała nic.

Wróciła etapami. Najpierw wysłała krótką analizę trzem klientom. Potem opublikowała ją w zamkniętej grupie branżowej. Po dwóch tygodniach dodała na profilu publicznym neutralną informację o terminach rozliczeń. Opinię na sporny temat napisała po sześciu tygodniach, z filtrem słów i z ustaleniem, że komentarze przez pierwszą dobę czyta jej współpracownik.

Jak ustawić zasady komentowania przed kolejną publikacją?

Duża część lęku bierze się z poczucia, że po opublikowaniu wpisu nie macie już na nic wpływu. To nieprawda. Na własnym profilu to Wy ustalacie warunki rozmowy, podobnie jak gospodarz spotkania. Najlepiej zrobić to wcześniej, w spokojnej chwili.

Napiszcie krótkie zasady i przypnijcie je

Wystarczy kilka zdań w opisie profilu, w przypiętym wpisie albo w pierwszym komentarzu. Zasady mówią, co jest mile widziane, a co zostanie usunięte. Dzięki temu późniejsze usunięcie komentarza jest zastosowaniem reguły, a nie nerwową decyzją w środku nocy.

Wzór do skopiowania.
„Zapraszam do rozmowy, także krytycznej. Odpowiadam na pytania i argumenty. Usuwam komentarze z wyzwiskami, uwagami o wyglądzie i życiu prywatnym, groźbami oraz danymi osób trzecich. Osoby, które łamią te zasady ponownie, blokuję bez dyskusji.”

Usuwanie obelg na własnym profilu nie jest tłumieniem debaty. Granicę między moderacją a zarzutem cenzury omawiamy szerzej w tekście o usuwaniu komentarzy na profilu.

Ustawcie narzędzia serwisu

Większość dużych serwisów pozwala ograniczyć, kto może komentować, oraz automatycznie zatrzymywać wybrane słowa. Dokładne ścieżki dla poszczególnych aplikacji opisaliśmy w tekście o ustawieniach oznaczania, komentarzy i wiadomości, a filtr na Instagramie w tekście o ukrytych słowach.

Dobrym przykładem zakresu tych narzędzi jest YouTube. Według centrum pomocy YouTube pod każdym filmem można komentarze włączyć, wstrzymać albo wyłączyć. Przy włączonych komentarzach wybiera się poziom moderowania: brak, podstawowy, rygorystyczny albo przesyłanie wszystkich komentarzy do sprawdzenia. Dla całego kanału ustawia się listę zablokowanych słów, ukrytych użytkowników i zatwierdzonych użytkowników.

Lista słów z poprzedniego ataku.
Wpiszcie do filtra wyzwiska i zwroty, które padły ostatnio, razem z popularnymi przekręceniami. Poproście zaufaną osobę, żeby wypisała je za Was z zachowanych zrzutów ekranu. Nie musicie czytać ich ponownie.

Na start ostrzejsze ustawienie.
Przy pierwszych publikacjach po przerwie wybierzcie opcję, w której komentarze czekają na zatwierdzenie albo mogą je dodawać tylko obserwujący. Poluzujecie ją, gdy poczujecie się pewniej.

Wyłączenie komentarzy to też rozwiązanie.
Zabranie głosu nie zobowiązuje do prowadzenia dyskusji pod każdym wpisem. Przy trudnym temacie możecie komentarze wyłączyć i zaprosić do kontaktu mailowego.

Ustalcie, kto i kiedy czyta komentarze

Najgorsze godziny to zwykle te zaraz po publikacji, gdy odświeżacie stronę co kilka minut. Da się to zaplanować inaczej.

1. Wyłączcie powiadomienia o komentarzach na czas pierwszej doby.
2. Poproście zaufaną osobę, żeby przez ten czas przeglądała komentarze, usuwała te sprzeczne z zasadami i przekazała Wam krótkie podsumowanie.
3. Wyznaczcie sobie dwie pory dziennie na czytanie i odpowiadanie, na przykład po 15 minut.
4. Odpowiadajcie najpierw na komentarze rzeczowe i życzliwe. To one tworzą ton rozmowy.
5. Nie czytajcie komentarzy przed snem.

Obecność drugiej osoby ma znaczenie także dla samopoczucia. O tym, jak otoczenie łagodzi skutki ataków, piszemy w tekście o wsparciu bliskich w świetle badań.

Co zrobić, gdy po powrocie hejt się powtórzy?

Może się tak zdarzyć i warto przyjąć to z góry. Powrót nie daje gwarancji spokoju. Daje za to przygotowanie, którego poprzednio nie mieliście.

Najpierw zabezpieczcie materiał.
Zróbcie zrzuty ekranu z nazwą konta, datą i adresem wpisu, zanim cokolwiek usuniecie. Jak zrobić to poprawnie, wyjaśniamy w tekście o zabezpieczaniu dowodów hejtu.

Zastosujcie zasady, które sami ogłosiliście.
Usuńcie komentarze, zablokujcie konta, zgłoście treści w serwisie. Nie tłumaczcie się i nie wdawajcie się w wymianę zdań z osobami, które przyszły obrażać.

Oddzielcie krytykę od ataku.
Rzeczowy sprzeciw wobec Waszej tezy bywa nieprzyjemny, ale nie jest hejtem. Możecie na niego odpowiedzieć albo go zostawić. Wyzwiska, groźby i uwagi o życiu prywatnym to inna kategoria i nie wymagają odpowiedzi.

Nie cofajcie się na sam dół drabiny.
Po trudnej publikacji zejdźcie o jeden szczebel, a nie do zera. Kolejny wpis w zamkniętym gronie albo na neutralny temat pozwoli utrzymać nawyk zabierania głosu.

Groźby, uporczywe nękanie i ujawnianie Waszych danych mogą być przestępstwem. W takiej sytuacji warto porozmawiać z prawnikiem lub zgłosić sprawę na policję. Ten tekst nie zastępuje porady prawnika.

Kiedy warto poprosić o wsparcie psychologa?

Małe kroki pomagają wielu osobom, ale nie każdemu wystarczają. Rozmowa ze specjalistą jest dobrym pomysłem, gdy lęk przed publikacją utrzymuje się od wielu tygodni mimo prób, gdy unikanie objęło także pracę lub kontakty z ludźmi poza siecią, gdy źle śpicie albo wracają do Was natrętne wspomnienia ataku.

Praca z lękiem i unikaniem to codzienność gabinetów psychologicznych. Jak wygląda pierwsze spotkanie i co na nie zabrać, opisujemy w tekście o pierwszej wizycie u psychologa po hejcie. Jeśli pojawiają się myśli o zrobieniu sobie krzywdy, nie czekajcie: zadzwońcie pod 116 123, a w nagłym zagrożeniu życia pod 112.

Podsumowanie: głos wraca etapami

Autocenzura po hejcie to wyuczona ochrona, a nie cecha charakteru. Skoro została wyuczona, można ją stopniowo osłabić. Badania pokazują, że z publikowania rezygnują nawet osoby, które tylko obserwowały cudzy hejt, więc nie macie powodu, by oceniać siebie surowo.

Zacznijcie od jednej zaufanej osoby i małego grona. Notujcie, czego się obawialiście i co się wydarzyło. Przed powrotem na profil publiczny napiszcie zasady komentowania, ustawcie filtry i ustalcie, kto czyta komentarze w pierwszej dobie. Wybierzcie tempo, które jest dla Was wygodne. Każda opublikowana rzecz, nawet mała, przywraca Wam wybór.

Gdzie szukać pomocy?

Fundacja Usuwanie Hejtu.
Pomagamy przygotować zgłoszenia do serwisów i prowadzimy je do końca, pomagamy zabezpieczyć materiał oraz kierujemy do prawnika lub psychologa. Telefon: 222 900 142, e-mail: biuro@usuwaniehejtu.pl. Nie zastępujemy prawnika i nie ustalamy tożsamości autorów poza drogą prawną.

Telefony wsparcia.
116 123 to telefon dla dorosłych w kryzysie emocjonalnym. 116 111 to telefon zaufania dla dzieci i młodzieży. W razie zagrożenia życia dzwońcie pod 112.

Serwisy i policja.
Obraźliwe treści zgłaszajcie w serwisie, w którym się pojawiły. Groźby i uporczywe nękanie możecie zgłosić na policji, najlepiej z zabezpieczonymi zrzutami ekranu.

Działania Fundacji można wesprzeć darowizną na stronie usuwaniehejtu.pl.

Najczęściej zadawane pytania

1. Czym jest autocenzura po hejcie?
To rezygnowanie z własnych wypowiedzi z obawy przed kolejnym atakiem, choć nikt formalnie niczego nie zakazał. Zwykle zaczyna się od jednego tematu, a potem obejmuje coraz więcej obszarów.

2. Czy to normalne, że po hejcie nie mogę nic opublikować?
Tak. Umysł zapamiętał publikację jako źródło krzywdy i próbuje Was przed nią chronić. W badaniu Pew Research Center z 2017 roku z publikacji rezygnowała ponad jedna czwarta dorosłych, którzy tylko widzieli cudzy hejt.

3. Ile powinna trwać przerwa od publikowania?
Nie ma jednej właściwej długości. Krótki odpoczynek po ataku jest rozsądny, ale im dłużej trwa samo unikanie, tym trudniej wrócić. Dlatego warto dość wcześnie zacząć od bardzo małych kroków, na przykład od tekstu dla jednej osoby.

4. Od czego zacząć powrót, jeśli mam tylko profil publiczny?
Możecie skorzystać z listy bliskich znajomych, zamkniętej grupy albo wiadomości wysyłanej do kilku stałych odbiorców. Jeśli serwis nie daje takich opcji, zacznijcie od neutralnego wpisu z ograniczonym komentowaniem.

5. Czy muszę wracać do tematu, który wywołał hejt?
Nie. Możecie świadomie uznać, że nie chcecie go już poruszać publicznie. Ważne, żeby była to spokojna decyzja, a nie odruch wywołany lękiem.

6. Czy wyłączenie komentarzy to ucieczka?
Nie. To jedno z narzędzi, które serwisy dają autorom. Wypowiedź publiczna nie zobowiązuje do prowadzenia dyskusji pod każdym wpisem, a kontakt można zaproponować inną drogą, na przykład mailowo.

7. Czy usuwanie obraźliwych komentarzy na własnym profilu jest cenzurą?
Nie. Na swoim profilu ustalacie zasady rozmowy, a wyzwiska i groźby nie są głosem w dyskusji. Pomaga wcześniejsze ogłoszenie krótkich zasad, bo wtedy usunięcie komentarza jest ich zastosowaniem.

8. Co wpisać w zasadach komentowania?
Wystarczą trzy elementy: zaproszenie do rozmowy, lista treści, które usuwacie, oraz informacja o blokowaniu przy ponownym naruszeniu. Całość powinna zmieścić się w kilku zdaniach.

9. Kto powinien czytać komentarze po pierwszej publikacji?
Najlepiej zaufana osoba, która przez pierwszą dobę usuwa treści sprzeczne z zasadami i przekazuje Wam krótkie podsumowanie. Wy wracacie do komentarzy w wyznaczonych porach, a nie po każdym powiadomieniu.

10. Co zrobić, jeśli po powrocie znów pojawi się hejt?
Zabezpieczcie zrzuty ekranu, zastosujcie ogłoszone zasady i zgłoście treści w serwisie. Kolejną publikację zróbcie o jeden etap niżej, na przykład w zamkniętym gronie, zamiast rezygnować całkowicie.

11. Jak odróżnić krytykę od hejtu?
Krytyka odnosi się do tego, co powiedzieliście, i podaje argumenty, nawet ostre. Hejt uderza w osobę: w wygląd, rodzinę, życie prywatne, albo zawiera wyzwiska i groźby.

12. Kiedy pójść z tym do psychologa?
Gdy lęk przed publikacją trwa wiele tygodni mimo prób, gdy unikanie przenosi się na pracę i kontakty z ludźmi albo gdy pojawiają się kłopoty ze snem i natrętne wspomnienia. Psycholog pomoże dobrać tempo powrotu.

13. Czy są polskie dane o autocenzurze po hejcie?
Nie dotarliśmy do reprezentatywnego polskiego badania, które mierzyłoby to zjawisko wśród dorosłych. Dlatego opieramy się na badaniach Pew Research Center ze Stanów Zjednoczonych oraz na globalnej ankiecie UNESCO i ICFJ.

Źródła

• Pew Research Center, 2017: Online Harassment 2017
• Pew Research Center, 2021: The State of Online Harassment
• UNESCO, International Center for Journalists (ICFJ), 2020: The Chilling: A global study of online violence against women journalists
• Centrum pomocy YouTube (Google), 2026: Ustawienia komentarzy

A jak wyglądał Wasz powrót? Napiszcie w komentarzu

Od czego zaczęliście publikowanie po przerwie: od zamkniętej grupy, neutralnego tematu, a może od innego serwisu? Która zasada komentowania sprawdziła się u Was najlepiej, a która okazała się zbędna? Prosimy, żeby w komentarzach nie podawać nazwisk ani danych innych osób.