Cała klasa przestała się do Was odzywać po hejcie - co możecie zrobić

Wchodzicie do sali i rozmowy cichną. Nikt nie odpowiada na „cześć”, nikt nie chce usiąść obok, a na grupie klasowej Wasze wiadomości zostają bez odpowiedzi. Zaczęło się od hejtu w sieci, a skończyło na ciszy, która boli bardziej niż wyzwiska.

Taka cisza to nie jest dowód, że coś jest z Wami nie tak. To zachowanie grupy, które ma swoje mechanizmy, swoją nazwę i swoje rozwiązania. Poniżej znajdziecie plan na przerwy, pomysły, gdzie szukać ludzi poza klasą, oraz gotowe zdania do rozmowy z dorosłymi.

W skrócie

• Nie jesteście jedyni. W badaniu PISA 2022 (OECD) 24% piętnastolatków w Polsce odpowiedziało, że czuje się w szkole jak ktoś obcy lub pominięty.
• Milczenie klasy to forma przemocy, którą badacze nazywają agresją relacyjną. Szkoła ma obowiązek na nią reagować tak samo jak na wyzwiska.
• Na przerwy potrzebny jest plan: stałe miejsce, zajęcie i jedna osoba, do której można podejść. Plan ułożony wieczorem zdejmuje połowę napięcia rano.
• Ludzi warto szukać także poza klasą: w innych klasach, na zajęciach dodatkowych, w drużynie, w wolontariacie.
• Powiedzcie jednemu dorosłemu. Według raportu NASK „Nastolatki 3.0” (badanie z 2022 r.) 38,5% nastolatków po przemocy w sieci nic nie zrobiło i nikomu nie powiedziało. To najtrudniejsza droga.
• Telefon 116 111 działa całą dobę, przez 7 dni w tygodniu, i jest anonimowy.

Dlaczego cała klasa nagle przestała się odzywać?

Z zewnątrz wygląda to tak, jakby 25 osób podjęło wspólną decyzję. W rzeczywistości zwykle decyduje kilka osób, a reszta się dostosowuje.

Większość milczy ze strachu, a nie z przekonania

Kilka osób nadaje ton.
To one napisały pierwsze komentarze albo założyły grupę bez Was. Często mają w klasie mocną pozycję i reszta liczy się z ich zdaniem.

Pozostali boją się, że będą następni.
Rozmowa z Wami oznacza dla nich ryzyko, że hejt przeniesie się na nich. Dlatego odwracają wzrok. To nie jest odważne ani uczciwe, ale nie znaczy też, że Was nie lubią.

Część osób nie wie, jak się zachować.
Widzą, że dzieje się coś złego, i czują się z tym niezręcznie. Wolą nic nie mówić, niż powiedzieć coś nie tak. Takie osoby często wracają do rozmowy jako pierwsze, gdy są z Wami sam na sam.

Warto o tym pamiętać, bo zmienia to obraz sytuacji. Nie macie przeciwko sobie całej klasy. Macie kilka osób, które atakują, i dużą grupę, która się boi.

To ma nazwę: agresja relacyjna

Celowe pomijanie, odtrącanie i nastawianie innych przeciwko jednej osobie badacze nazywają agresją relacyjną. Instytut Badań Edukacyjnych w analizie z 2014 r. wymienił ją jako drugi najczęstszy rodzaj agresji w polskich szkołach, zaraz po agresji słownej. W przytoczonym tam badaniu z 2011 r. co najmniej raz doświadczyło jej 38% chłopców i 44% dziewcząt.

Wykluczenie z grupy w komunikatorze to to samo zjawisko przeniesione do telefonu. Szerzej opisujemy je we wpisie o wykluczeniu ucznia z grupy klasowej.

Czy to świadczy o Waszej wartości?

Nie. To zdanie warto przeczytać dwa razy, bo w takiej sytuacji głowa podpowiada coś odwrotnego.

Dlaczego to tak bardzo boli

Ból po odrzuceniu nie jest przesadą ani słabością. W 2003 r. zespół badaczy opisał w czasopiśmie „Science” eksperyment z wykluczeniem z gry. Gdy uczestników przestawano dopuszczać do zabawy, w ich mózgu rosła aktywność obszaru, który pracuje także przy bólu fizycznym. Im gorzej się czuli, tym ta aktywność była większa.

Wasz organizm reaguje więc prawidłowo. Człowiek potrzebuje grupy, a utrata miejsca w grupie uruchamia alarm. Ten alarm mówi o sytuacji, a nie o tym, ile jesteście warci.

Co mówi milczenie klasy, a czego nie mówi

Mówi o tym, jak działa ta konkretna grupa.
Klasa to przypadkowy zbiór osób z jednego rocznika i jednej okolicy. Nie wybieraliście jej i ona nie wybierała Was. To, że w tej grupie w tym miesiącu wygrywa strach, nie jest oceną Waszego charakteru.

Nie mówi nic o Waszej przyszłości.
Te same osoby, które dziś milczą, za rok mogą być w innych szkołach. Wy też. Ludzie, z którymi będziecie się przyjaźnić jako dorośli, w większości jeszcze Was nie poznali.

Nie jest karą, na którą zasłużyliście.
Nawet jeśli wcześniej powiedzieliście lub napisaliście coś, czego żałujecie, zbiorowe milczenie nie jest uczciwą odpowiedzią. Błąd naprawia się rozmową i przeprosinami, a nie wyrzuceniem człowieka poza grupę.

Jeśli mimo to wraca myśl, że sami jesteście winni, przeczytajcie wpis o wstydzie po hejcie. To bardzo częsta reakcja i da się nad nią pracować.

Ilu uczniów czuje się w szkole pominiętych?

Więcej, niż widać na korytarzu. Osoby, które czują się obce, zwykle starają się tego nie pokazywać.

Odpowiedź piętnastolatków (2022 r.)	Polska	Średnia OECD
Czuję się w szkole jak ktoś obcy lub pominięty	24%	17%
Czuję się w szkole samotny lub samotna	21%	16%
Czuję, że należę do społeczności szkoły	64%	75%
Łatwo nawiązuję w szkole znajomości	71%	76%

Źródło: OECD, PISA 2022, nota o Polsce.

W praktyce oznacza to, że w przeciętnej klasie kilka osób czuje się podobnie jak Wy, choć z różnych powodów. Część z nich chętnie porozmawia z kimś, kto też stoi z boku.

Dane o samej przemocy są podobne. Według Biura Regionalnego WHO dla Europy w badaniu HBSC z lat 2021-2022, prowadzonym w 44 krajach i regionach wśród uczniów w wieku 11, 13 i 15 lat, około 15% nastolatków doświadczyło przemocy w sieci, a około 11% dręczenia w szkole.

Uczciwie trzeba dodać, czego te liczby nie mówią. Żadne z tych badań nie liczy osobno sytuacji, w której cała klasa przestaje się do kogoś odzywać po hejcie. PISA pyta o ogólne poczucie przynależności, a HBSC o dręczenie i przemoc w sieci. Nie znaleźliśmy wiarygodnych danych, które mierzyłyby dokładnie to zjawisko. Więcej liczb zebraliśmy we wpisie o samotności w klasie w danych.

Jak przetrwać przerwy w szkole?

Lekcja ma swój porządek: jest temat, jest nauczyciel, każdy patrzy w zeszyt. Przerwa nie ma żadnego, dlatego jest najtrudniejsza. Pomaga nadanie jej własnego porządku.

Ułóżcie plan dzień wcześniej

1. Spójrzcie wieczorem na plan lekcji i policzcie przerwy. Zaznaczcie te długie, bo one wymagają najwięcej przygotowania.
2. Do każdej długiej przerwy przypiszcie miejsce: bibliotekę, czytelnię, świetlicę, salę koła zainteresowań albo korytarz, na którym dyżuruje nauczyciel.
3. Do każdej przerwy przypiszcie zajęcie: rozdział książki, zadanie domowe, rysunek, powtórka słówek, muzyka w słuchawkach.
4. Wybierzcie jedną osobę, do której możecie podejść. Może to być ktoś z innej klasy, bibliotekarka albo pedagog.
5. Zaplanujcie drogę między salami tak, żeby omijać miejsca, w których zwykle stoją osoby atakujące.

Plan nie rozwiązuje sprawy. Sprawia jednak, że rano wiecie, co będziecie robić o 10:35, a nie tylko czego się boicie.

Miejsca, które pomagają

Biblioteka i czytelnia.
Jest tam cicho, jest dorosły i nikt nie dziwi się osobie, która siedzi sama. Nie ma w tym nic wstydliwego.

Gabinet pedagoga lub psychologa.
Nie musicie mieć umówionej rozmowy. Wystarczy zapytać, czy możecie przyjść na długiej przerwie. Wiele osób pracujących w tych gabinetach zgadza się na to bez dodatkowych pytań.

Miejsce w pobliżu nauczyciela dyżurującego.
Przy dorosłym zaczepki zdarzają się rzadziej. Nie trzeba z nim rozmawiać, wystarczy być w zasięgu wzroku.

Stołówka z osobami z innych klas.
Jeśli znacie kogoś z równoległej klasy albo z młodszego rocznika, umówcie się na wspólny obiad. Jedna znajoma twarz przy stole zmienia cały posiłek.

Drobne rzeczy, które robią różnicę

Miejcie zajęte ręce.
Książka, szkicownik albo zeszyt dają powód, żeby siedzieć w jednym miejscu. Łatwiej wtedy nie zerkać na grupy, które rozmawiają obok.

Ograniczcie sprawdzanie grupy klasowej w szkole.
Czytanie na przerwie, co o Was piszą, odbiera siły przed kolejną lekcją. Wyciszcie powiadomienia na czas zajęć. Wiadomości nie znikną, a dowody można zabezpieczyć po południu.

Przygotujcie jedno spokojne zdanie.
Na zaczepkę wystarczy krótka odpowiedź, na przykład „nie będę o tym rozmawiać”, i odejście. Nie musicie nikogo przekonywać ani się tłumaczyć.

Mówcie „cześć” pojedynczym osobom.
Grupa nie odpowie, ale pojedyncza osoba na schodach często tak. Z takich krótkich wymian zdań zaczyna się powrót do rozmów.

Lekcje też mogą być trudne

Praca w parach, wybieranie drużyn na wychowaniu fizycznym i wycieczki to sytuacje, w których wykluczenie widać najbardziej. Tu potrzebny jest dorosły. Poproście wychowawcę, żeby nauczyciele sami wyznaczali pary i grupy, zamiast zostawiać wybór uczniom. To prosta zmiana i nie wymaga ogłaszania klasie, kto o nią prosił.

Gdzie szukać ludzi poza klasą?

Klasa to jedna z wielu grup, do których możecie należeć. Kiedy jedna zawodzi, inne nabierają znaczenia. Nie chodzi o ucieczkę, tylko o to, żeby mieć w tygodniu miejsca, w których jesteście po prostu sobą.

W szkole, ale nie w Waszej sali

Klasy równoległe i inne roczniki.
Hejt z jednej klasy rzadko obchodzi wszystkich w szkole tak bardzo, jak się wydaje. Uczniowie o rok starsi lub młodsi często nawet o nim nie wiedzą.

Koła zainteresowań, samorząd, szkolny zespół lub gazetka.
Wspólne zadanie daje temat do rozmowy. Nie trzeba zaczynać od opowiadania o sobie, wystarczy pytanie o to, co jest do zrobienia.

Szkolny wolontariat.
Działa w wielu szkołach i przyciąga osoby, którym zależy na innych. To dobre miejsce na pierwsze nowe znajomości.

Poza szkołą

Klub sportowy, sekcja, drużyna.
Na treningu liczy się to, jak gracie i czy przychodzicie, a nie to, co ktoś napisał w komentarzu.

Dom kultury, szkoła muzyczna, pracownia plastyczna, kurs językowy.
Grupy są małe i spotykają się regularnie. Regularność jest ważna, bo znajomości rodzą się z powtarzanych spotkań.

Harcerstwo, grupa przy parafii, schronisko dla zwierząt, biblioteka miejska.
W wielu takich miejscach są osoby w różnym wieku. Kontakt ze starszymi i młodszymi przypomina, że świat nie kończy się na jednym roczniku.

Kuzyni, sąsiedzi, znajomi z wakacji i z poprzedniej szkoły.
Napiszcie do jednej osoby, z którą dawno nie rozmawialiście. Nie musicie opowiadać o klasie. Wystarczy zapytać, co słychać, i zaproponować spotkanie.

Znajomi z internetu

Społeczności wokół gier, rysunku, muzyki czy programowania dają prawdziwe wsparcie i nie ma powodu z nich rezygnować. Zachowajcie zwykłą ostrożność: nie wysyłajcie zdjęć, adresu ani nazwy szkoły osobom, których nie znacie. Na spotkanie z kimś poznanym w sieci idźcie tylko za wiedzą rodzica i w miejsce publiczne.

Więcej o odbudowie kontaktów znajdziecie we wpisie o samotności po hejcie.

Komu z dorosłych powiedzieć i jak zacząć?

Z raportu NASK wynika, że po przemocy w sieci tylko 21,2% nastolatków szukało pomocy u rodziców lub opiekunów, 5,5% zgłosiło sprawę nauczycielom, a 4,5% psychologowi lub pedagogowi szkolnemu (badanie z 2022 r., 4984 uczniów). Większość zostaje z tym sama, choć szkoła ma narzędzia, których uczeń nie ma.

Kogo wybrać

Rodzic lub opiekun.
Może porozmawiać ze szkołą w Waszym imieniu i ma do tego prawo. Jeśli obawiacie się jego reakcji, pomoże wpis o tym, jak powiedzieć rodzicom o hejcie.

Wychowawca.
Zna klasę i może zmienić rzeczy, na które sami nie macie wpływu: miejsca w ławkach, podział na grupy, zasady na grupie klasowej.

Pedagog lub psycholog szkolny.
Rozmowa z nim jest poufna w takim zakresie, w jakim pozwala na to Wasze bezpieczeństwo. Może też pracować z całą klasą bez wskazywania, od kogo wyszła prośba.

Inny dorosły, któremu ufacie.
Trener, katechetka, bibliotekarka, ciocia, starsze rodzeństwo. Liczy się to, żeby jedna dorosła osoba wiedziała, co się dzieje.

Gotowe zdania na początek

Najtrudniejsze jest pierwsze zdanie. Możecie użyć jednego z tych:

• Do rodzica: „Chcę Ci o czymś powiedzieć i proszę, żebyś najpierw wysłuchał do końca. Od dwóch tygodni nikt w klasie się do mnie nie odzywa. Zaczęło się od wpisów w internecie.”
• Do wychowawcy: „Czy mogę porozmawiać z Panią po lekcji? Chodzi o to, co dzieje się w klasie i na grupie. Nie daję sobie z tym rady.”
• Do pedagoga: „Klasa przestała się do mnie odzywać po tym, co napisano o mnie w sieci. Mam zrzuty ekranu. Czego mogę się spodziewać, jeśli to zgłoszę?”

Jeśli łatwiej jest pisać niż mówić, wyślijcie wiadomość przez dziennik elektroniczny albo napiszcie kartkę. Jak zrobić to krok po kroku, opisujemy we wpisie o zgłaszaniu hejtu wychowawcy lub pedagogowi.

Co przynieść na rozmowę

1. Zrzuty ekranu z hejtem i z grupy klasowej, z widoczną datą i nazwami kont.
2. Krótką notatkę: kiedy to się zaczęło, co się zmieniło, jak wyglądają przerwy i lekcje.
3. Listę tego, czego potrzebujecie, na przykład zmiany miejsca w sali albo wyznaczania par przez nauczyciela.
4. Informację, czego się obawiacie, na przykład rozmowy przy całej klasie.

Zasady zapisywania materiału opisujemy we wpisie o zabezpieczaniu dowodów hejtu. Nie zbierajcie ich sami godzinami. Wystarczy kilka najważniejszych zrzutów, resztę może zrobić dorosły.

Czego możecie oczekiwać od szkoły

Szkoła ma prawny obowiązek zapewnić uczniom bezpieczne warunki nauki, a wychowawca odpowiada za relacje w klasie. Dobra reakcja to rozmowy z osobami, które zaczęły hejt, praca z całą klasą, zmiany w organizacji lekcji i sprawdzenie po kilku tygodniach, czy coś się poprawiło. Ten tekst nie zastępuje porady prawnika, a szczegóły zależą od statutu Waszej szkoły.

Macie prawo powiedzieć, czego nie chcecie. Jeśli publiczna rozmowa na godzinie wychowawczej Was przeraża, powiedzcie to wprost. Dobry wychowawca uzgodni z Wami sposób działania.

Gdy dorosły zbagatelizuje sprawę

Zdarza się odpowiedź „nie przejmuj się” albo „samo przejdzie”. To nie znaczy, że nie mieliście racji, tylko że trafiliście na osobę, która nie umiała pomóc. Idźcie do następnej: do pedagoga, wicedyrektora, dyrektora. Rodzic może napisać do szkoły pismo z prośbą o podjęcie działań i odpowiedź na piśmie.

Czego lepiej nie robić?

Nie odpowiadajcie hejtem na hejt.
Ostra odpowiedź na grupie daje atakującym nowy materiał i odwraca role. Spokojne milczenie w sieci i rozmowa z dorosłym działają lepiej.

Nie przepraszajcie za coś, czego nie zrobiliście.
Przeprosiny „dla świętego spokoju” rzadko kończą wykluczenie, a utrwalają fałszywą wersję zdarzeń.

Nie kupujcie sobie miejsca w grupie.
Odrabianie za kogoś zadań, oddawanie pieniędzy albo wyśmiewanie innej osoby, żeby wrócić do łask, kosztuje więcej, niż daje.

Nie zostawajcie w domu bez planu.
Dzień przerwy czasem jest potrzebny i warto o nim otwarcie porozmawiać z rodzicem. Długie unikanie szkoły utrudnia jednak powrót i nie zmienia nic w klasie.

Nie czytajcie wszystkiego, co o Was piszą.
Poproście zaufaną osobę, żeby zrobiła zrzuty ekranu. Wy nie musicie znać każdego komentarza.

Jak długo to potrwa i co, jeśli nic się nie zmienia?

Nie ma badań, które podawałyby przeciętny czas trwania takiej sytuacji, więc nie podamy liczby. Dużo zależy od tego, jak szybko zareagują dorośli i czy osoby atakujące stracą publiczność.

Małe sygnały poprawy

Powrót rzadko jest nagły. Najpierw ktoś odpowie na „cześć”. Potem ktoś poprosi o notatki albo usiądzie obok na jednej lekcji. Warto te sygnały zauważać i odpowiadać na nie zwyczajnie, bez wyrzutów. Osoby, które wracają pierwsze, też ryzykują.

Zmiana klasy lub szkoły

Jeśli mimo działań szkoły przez dłuższy czas nic się nie poprawia, zmiana klasy albo szkoły jest rozsądnym rozwiązaniem, a nie porażką. Taką decyzję podejmujecie razem z rodzicami, najlepiej po rozmowie z pedagogiem. Jak przygotować pierwsze tygodnie w nowym miejscu, opisujemy we wpisie o hejcie, który idzie za uczniem do nowej szkoły.

Kiedy potrzebna jest pilna pomoc

Jeśli przestajecie jeść lub spać, nie jesteście w stanie wejść do szkoły albo pojawiają się myśli, że nie warto żyć, powiedzcie o tym dorosłemu jeszcze dziś. Możecie też od razu zadzwonić pod 116 111. Przy bezpośrednim zagrożeniu życia dzwońcie pod 112. To nie jest przesada, tylko właściwa reakcja na zbyt duże obciążenie.

Podsumowanie: milczenie klasy mówi o klasie, a nie o Was

Zbiorowe milczenie po hejcie to forma przemocy, w której kilka osób atakuje, a reszta się boi. Nie świadczy o Waszej wartości i nie musi trwać.

Trzy rzeczy możecie zrobić od razu. Ułóżcie plan na jutrzejsze przerwy. Napiszcie do jednej osoby spoza klasy. Powiedzcie jednemu dorosłemu, co się dzieje. Każda z nich zmniejsza ciężar, który teraz niesiecie sami.

Gdzie szukać pomocy?

Fundacja Usuwanie Hejtu.
Pomagamy przygotować zgłoszenia treści do serwisów i prowadzimy je do końca, pomagamy zabezpieczyć materiał i wskazujemy, kiedy warto porozmawiać z prawnikiem lub psychologiem. Telefon: 222 900 142, e-mail: biuro@usuwaniehejtu.pl. Jeśli nie macie 18 lat, zgłoście się razem z rodzicem lub opiekunem.

116 111 - telefon zaufania dla dzieci i młodzieży.
Jak podaje serwis 116111.pl, telefon jest anonimowy i działa całą dobę, przez 7 dni w tygodniu. Można też napisać wiadomość przez stronę.

800 100 100 - telefon dla rodziców i nauczycieli.
Możecie przekazać ten numer rodzicom, jeśli nie wiedzą, jak rozmawiać ze szkołą.

W szkole.
Wychowawca, pedagog, psycholog, a gdy to nie pomaga, dyrektor.

112.
Gdy zagrożone jest czyjeś życie lub zdrowie.

Działania Fundacji można wesprzeć darowizną na stronie usuwaniehejtu.pl.

Najczęściej zadawane pytania

1. Czy ignorowanie przez całą klasę to przemoc?
Tak. Celowe pomijanie i odtrącanie jednej osoby badacze nazywają agresją relacyjną. Szkoła powinna reagować na nią tak samo jak na wyzwiska czy popychanie.

2. Czy to moja wina, że klasa się nie odzywa?
Nie. Zbiorowe milczenie zwykle zaczyna kilka osób, a reszta dołącza ze strachu. Nawet jeśli popełniliście wcześniej błąd, wyrzucenie człowieka poza grupę nie jest uczciwą odpowiedzią.

3. Co robić na przerwie, gdy nie ma z kim rozmawiać?
Wybierzcie stałe miejsce, na przykład bibliotekę lub gabinet pedagoga, i weźcie ze sobą zajęcie. Dobrze jest też umówić się z kimś z innej klasy choćby na jedną przerwę dziennie.

4. Czy powiedzenie wychowawcy nie pogorszy sprawy?
Możecie umówić się z wychowawcą, jak ma zareagować i czego ma nie robić, na przykład nie omawiać sprawy przy całej klasie. Dobrze prowadzone działania szkoły nie wskazują, kto zgłosił problem.

5. Co powiedzieć rodzicom, żeby nie spanikowali?
Poproście, żeby najpierw wysłuchali do końca, a dopiero potem pytali. Powiedzcie też od razu, czego od nich potrzebujecie: rozmowy ze szkołą, wsparcia w domu czy pomocy w zapisaniu zrzutów ekranu.

6. Czy warto napisać do klasy wiadomość z wyjaśnieniem?
Zwykle lepiej tego nie robić na grupie, bo wiadomość może zostać wyśmiana lub przerobiona. Skuteczniejsza jest spokojna rozmowa z pojedynczymi osobami, które wcześniej były Wam życzliwe.

7. Ktoś z klasy rozmawia ze mną tylko wtedy, gdy nikt nie widzi. Co o tym myśleć?
To znak, że ta osoba Was lubi, ale boi się reakcji grupy. Nie musicie jej za to karać ani udawać, że to wystarcza. Warto podtrzymać ten kontakt, bo od takich osób często zaczyna się zmiana.

8. Czy mogę poprosić o zmianę miejsca w ławce albo grupy na zajęciach?
Tak. Możecie zwrócić się z tym do wychowawcy sami albo przez rodzica. To zwykła decyzja organizacyjna, która nie wymaga tłumaczenia klasie powodów.

9. Kiedy warto pomyśleć o zmianie klasy lub szkoły?
Gdy mimo zgłoszenia i działań szkoły sytuacja długo się nie poprawia, a chodzenie na lekcje odbija się na zdrowiu. Taką decyzję podejmuje się z rodzicami i najlepiej po rozmowie z pedagogiem lub psychologiem.

10. Czy mogę zadzwonić pod 116 111 tylko po to, żeby porozmawiać?
Tak. Nie trzeba mieć gotowego pytania ani planu. Wystarczy powiedzieć, że w klasie nikt się do Was nie odzywa i że jest Wam z tym ciężko.

11. Co zrobić, gdy usunięto mnie z grupy klasowej i nie wiem, co zadano?
Powiedzcie o tym wychowawcy, bo informacje o lekcjach powinny docierać do każdego ucznia. Szkoła może przekazywać je przez dziennik elektroniczny, a nie przez prywatną grupę.

12. Czy Fundacja Usuwanie Hejtu pomoże, jeśli hejt nadal jest w sieci?
Tak, pomagamy przygotować zgłoszenia do serwisów i zabezpieczyć materiał. Osoby niepełnoletnie prosimy o kontakt razem z rodzicem lub opiekunem.

Źródła

• OECD, 2023: PISA 2022 Results (Volume I and II) - Country Notes: Poland
• NASK - Państwowy Instytut Badawczy, 2023: Nastolatki 3.0. Raport z ogólnopolskiego badania uczniów i rodziców (badanie z 2022 r.)
• Biuro Regionalne WHO dla Europy, 2024: One in six school-aged children experiences cyberbullying, finds new WHO/Europe study (badanie HBSC 2021/2022)
• Instytut Badań Edukacyjnych, 2014: Przemoc w polskiej szkole - jak naprawdę wygląda. Informacja prasowa
• Science (rekord w bazie PubMed), 2003: Does rejection hurt? An FMRI study of social exclusion
• Fundacja Dajemy Dzieciom Siłę, 2025: O 116 111 - telefon zaufania dla dzieci i młodzieży

A jak to wyglądało u Was? Napiszcie w komentarzu

Co pomogło Wam przetrwać przerwy, gdy klasa się nie odzywała: konkretne miejsce w szkole, zajęcie, a może jedna osoba? I kto z dorosłych zareagował tak, że rzeczywiście coś się zmieniło? Wasze odpowiedzi mogą pomóc komuś, kto czyta ten tekst w najgorszym tygodniu. Prosimy, nie podawajcie w komentarzach nazwisk, nazw szkół ani danych innych osób.